رئیس سابق تلویزیون ملی افغانستان
گاهی ملتها تنها به این دلیل شکست نمیخورند که دشمنشان نیرومند است، بلکه به این دلیل شکست میخورند که زنگهای خطر را نمیشنوند. پیامها را میشنوند، اما خود را با معنای آن روبهرو نمیسازند. سخنان را میشنوند، اما برداشتشان چیز دیگری است.
برخی آن را در رسانهها شریک میسازند، دربارهاش تبصره میکنند، واکنشهای احساسی نشان میدهند، اما مقصد اصلی پیام، راه حل و مطالبهٔ عمل از میان میرود.
به باور من، به پیام اخیر رئیسجمهور اشرف غنی نباید مانند یک پیام عادی نگاه کرد. این پیام تنها محکومیت حملات هوایی اخیر پاکستان نبود. تنها همدردی با خانوادههای «شهدای» پکتیکا، پکتیا و کنر نبود. این پیام تشخیص عمیق بحران کنونی افغانستان است؛ هشداری جدی دربارهٔ سقوط ملی، انزوا، بیمشروعیتی و خطرهای آینده.
پرسش باز هم این است که آیا ما پیش از این نیز خود را با هشدارها و پیامهای رئیسجمهور غنی آشنا ساخته بودیم؟ زمانی که او از صلح با عزت و پایدار سخن میگفت، آیا معنای آن را درک کردیم؟ زمانی که میگفت صلح تنها پایان جنگ نیست، بلکه ادامهٔ نظام، قانون، مشروعیت و ارادهٔ ملی است، آیا به آن گوش دادیم؟
بسیاریها شاید آن سخنرانی رئیسجمهور غنی در پارلمان را به یاد داشته باشند که میگفت: «از امانالله خان درس گرفتید؟ از داوود خان درس گرفتید؟ از تفرقهها و اختلافات ملی درس گرفتید؟»
شماری از رهبران سیاسی، چهرههای پروژهای و رسانهها رئیسجمهور غنی را متهم کردند که گویا دشمن صلح است، صلح نمیخواهد و تشنهٔ قدرت است. اما هشدار رئیسجمهور روشن بود. متأسفانه ما، بهعنوان ملت افغانستان، آن را درست درک نکردیم و امروز نتیجهاش را میبینیم. به روایتهای دشمن بیش از حد باور کردیم و زنگهای خطر را نشنیدیم.
این نخستین بار نیست که پس از حاکمیت طالبان، پاکستان بر خاک افغانستان حمله میکند. افغانهای بیگناه کشته میشوند، حریم هوایی افغانستان نقض میشود و قانون بینالمللی زیر سوال میرود، اما جهان واکنش جدی نشان نمیدهد. چرا؟ زیرا به گفتهٔ رئیسجمهور غنی، افغانستان امروز از طریق یک آدرس مشروع ملی با جهان سخن نمیگوید. نام افغانستان وجود دارد، اما صدایش شنیده نمیشود. اندیشه و ارادهٔ مردم افغانستان عمداً حذف شده است.
افغانستان با فقر، ناامنی و بحران بشری و اقتصادی روبهرو است، اما در سیاست جهانی جدی گرفته نمیشود؛ جهان تنها برای حفظ منافع خود با طالبان معامله میکند، چنانکه در مسئلهٔ مهاجرین در اروپا دیده میشود.
در اینجا باید بر پیام رئیسجمهور غنی تمرکز کنیم.
رئیسجمهور تنها نمیگوید که پاکستان تجاوز کرده است، زیرا این سخن را همهٔ افغانها میگویند. رئیسجمهور بهگونهٔ واضح این پرسشها را مطرح میکند که افغانستان چرا به این وضعیت رسیده است؟ آن امنیتی که طالبان به آن میبالیدند، کجاست؟ آن ثباتی که وعده داده میشد، کجاست؟ آن استقلالی که شعارش داده میشد، چرا در برابر بمبهای بیگانگان اینقدر ناتوان به نظر میرسد؟ چرا افغانستان از یک بحران به بحران دیگر میافتد؟ چرا نقض حاکمیت ملی افغانستان برای جهان به یک رویداد عادی تبدیل شده است؟
امنیت طالبان؛ روایت یا واقعیت؟
طالبان در پنج سال گذشته تلاش کردهاند یک روایت ساده به افغانها ارائه کنند: جنگ پایان یافت، امنیت آمد، فساد از میان رفت، کشور آزاد شد و اکنون مشکل تنها این است که جهان ما را به رسمیت نمیشناسد. اما حقیقت این است که حملات همان گروهی که دیروز در مسجد، مکتب، سرک و پوهنتون/دانشگاه مردم را میکشت، امروز به این دلیل وجود ندارد که همان گروه بر قدرت نشسته است. پلها و مرزهای ما زیر حملات آنان نیستند، ملا در مسجد و مردم بر سرک به آن میزان گذشته «شهید» نمیشوند، اما این امنیت نیست. پنج سال گذشته ثابت کرد که افغانها امنیت روانی و فیزیکی خود را از دست دادهاند و افغانستان بر سر جهان به یک زندان بزرگ سرباز تبدیل شده است.
خاموشی اجباری مردم، زندانها، شکنجه و سانسور امنیت نیست؛ ظلم و استبداد است. حذف زنان امنیت نیست. بستن مکتبهای دختران امنیت نیست. تعقیب و کشتار سربازان و کارمندان پیشین امنیت نیست. امنیت زمانی معنا دارد که یک ملت بدون ترس زندگی کند، آیندهٔ خود را تعیین کند، قانون داشته باشد، عدالت داشته باشد، نظام مشروع داشته باشد و جهان آن را بهعنوان یک ملت باعزت به رسمیت بشناسد.
پیام رئیسجمهور غنی به همین تفاوت بنیادی اشاره میکند. او میگوید افغانستان در تاریکیهای انزوا نگه داشته شده است. او میگوید انزوا سرنوشت طبیعی ما نیست. افغانستان مجبور نبود به این وضعیت برسد. این نتیجهٔ انتخابهای غلط، سیاست انحصاری، حذف ارادهٔ مردم، محرومیت زنان، برخورد با اصول جهانی و نبود مشروعیت ملی است.
با توجه به همهٔ این مشکلات و وضعیت جاری، رئیسجمهور غنی سه پیشنهاد مهم مطرح کرده است.
نخست، حساب ملی. ما باید از احساسات عبور کنیم و با خود حساب کنیم. در پنج سال گذشته چه بهدست آمده است؟ چه از دست رفته است؟ به نام صلح چه بهایی پرداخت شد؟ سقوط جمهوریت به نفع چه کسی تمام شد و چه کسی زیان دید؟ آیا زندگی مردم افغانستان بهتر شده یا بدتر؟ آیا کشور باعزتتر شده یا منزویتر؟ آیا استقلال افغانستان تقویت شده یا در برابر فشار همسایگان ضعیفتر شده است؟
هر افغان باید این پرسشها را نه برای انتقام، بلکه برای نجات مطرح کند. ملتها زمانی نجات مییابند که نخست با خود محاسبه کنند. ما باید با اشتباهات گذشتهٔ خود، محاسبات غلط، احساسات بیجا و روایتهای ساختهشدهٔ دیگران حساب کنیم.
دوم، بیطرفی بینالمللی. این نکته بسیار مهم است، اما باید درست توضیح شود. بیطرفی به این معنا نیست که افغانستان بیصدا شود. بیطرفی به این معنا نیست که افغانستان از تعامل با جهان بیرون شود. بیطرفی واقعی زمانی معنا پیدا میکند که افغانستان یک نظام مشروع، همهشمول و ملی داشته باشد؛ نظامی که سیاست خارجی افغانستان را نه برای منافع یک کشور، یک شبکهٔ استخباراتی، یک گروه یا یک ایدئولوژی، بلکه برای منافع ملی مردم افغانستان تنظیم کند.
افغانستان باید با همهٔ همسایگان و شرکای منطقهای خود، با پاکستان، ایران، چین، آسیای میانه و هند، بر بنیاد احترام متقابل، امنیت متقابل، عدم مداخله و منافع مشترک اقتصادی روابط داشته باشد. هدف ما نباید گسترش دشمنیها باشد، بلکه باید سیاستی متوازن بر محور منافع ملی افغانستان باشد.
ما نباید در برابر هیچ کشوری به نفع کشور دیگر بایستیم، اما نباید به هیچ کشوری نیز اجازه بدهیم که افغانستان را میدان رقابتهای امنیتی، استخباراتی یا ژئوپولیتیک خود بسازد. امنیت منطقه با ثبات افغانستان گره خورده است، و ثبات افغانستان زمانی ممکن است که همهٔ کشورها به حاکمیت، استقلال و ارادهٔ مشروع مردم افغانستان احترام بگذارند.
سوم، اجماع ملی لازم. این مهمترین نکتهٔ عملی پیام رئیسجمهور غنی است. او میگوید آماده است در ایجاد چنین اجماع ملی افغانی سهم خود را بدون هیچگونه امتیازخواهی ادا کند. این جمله نباید سطحی خوانده شود. این جملهٔ قدرتطلبی نیست؛ جملهٔ مسئولیت ملی است. او میگوید افغانستان باید دوباره با جهان وصل شود، و افغانها باید در تعیین آیندهٔ خود سهم داشته باشند.
اکنون پرسش این است که ما افغانها با این پیامها و هشدارها چه میکنیم؟
آیا باز هم در غوغای رسانهها گم میشویم؟ یکی خواهد گفت غنی دوباره چه میخواهد، دیگری از زاویهٔ قوم، زبان، سمت و عقدههای شخصی عقدهگشایی خواهد کرد، یکی حسابهای نظام گذشته را پیش خواهد کشید، دیگری از روایتهای نادرستی سخن خواهد گفت که سالها در گوش مردم دمیده شدهاند، و در این غوغا باز هم معنای اصلی پیام گم خواهد شد.
در سیاست افغانستان، یکی از بزرگترین مشکلات ما شخصمحوری است. اینجا بهجای پیام، بر سر شخص جنگ میشود. بهجای محتوا، احساسات حاکم میشود. بهجای راه حل، مردم در بازار اتهامها گیر میمانند. بسیاری اوقات از روی عقده قضاوت میشود، نه از روی خیر ملی. همین یکی از دلایل بزرگی است که ما فرصتهای فراوانی را از دست دادهایم.
نسل جوان، و در مجموع هر افغان، باید از گذشته بیاموزد. هر پیام و فکری که به خیر وطن باشد، باید پذیرفته شود. ما باید از چهارچوبهای قومی، زبانی، سمتی، عقدهای و شخصی بیرون شویم و ملی فکر کنیم. باید به آزادی افغانستان، آزادی مردم، و نظامی مبتنی بر ارزشهای ملی و اسلامی بیندیشیم. شناخت طالبان باید مسئولیت خود ما باشد، تا در برابر فکر این گروه افراطی برای مبارزهٔ فکری، مدنی، سیاسی و ملی آماده باشیم.
در کنار این، پیام رئیسجمهور غنی باید برای هر افغان یک نقشهٔ راه باشد. اگر طرفدار جمهوریت گذشته هستی، اگر بر آن نقد داری، اگر مخالف طالبان هستی، اگر از تکرار جنگ میترسی، اگر در داخل افغانستان زندگی میکنی، اگر در مهاجرت هستی، اگر جوان هستی، اگر زن هستی، اگر عالم دین هستی، اگر سرباز پیشین هستی، اگر فعال مدنی هستی، اگر سیاستمدار هستی؛ این پیام برای توست. زیرا آیندهٔ افغانستان تنها موضوع یک شخص، یک گروه یا یک اداره نیست. این موضوع بقای همهٔ ملت است.
ما باید از ذهنیت قربانی بیرون شویم. ما نباید همیشه قربانی بازیها و سیاستهای دیگران باشیم. نباید قربانی فشار پاکستان شویم، نه قربانی انحصار طالبان، نه قربانی بیاعتنایی جهان، و نه قربانی اختلافات داخلی خود. افغانستان باید مسیر ملی خود را دوباره تعریف کند.
این مسیر با چند گام عملی آغاز میشود.
نخست، نه تنها در برابر تجاوز پاکستان، بلکه در برابر تجاوز هر کشور خارجی، همهٔ افغانها باید یک موضع ملی روشن داشته باشند. حمله بر خاک افغانستان پذیرفتنی نیست. کشتار غیرنظامیان قابل توجیه نیست. هیچ ادعای امنیتی نمیتواند مجوز کشتن کودکان افغان باشد. در اینجا طالبان نیز مسئولیت کامل ایجاد این وضعیت را دارند.
دوم، هرچند تا جایی که من طالبان را میشناسم، طالب تغییر نمیکند و هرگز به آسانی نخواهد پذیرفت که زور و استبداد راه حل نیست؛ اما طالبان باید بدانند که حاکمیت استبدادی هرگز دوام نمیآورد. اگر فکر میکنند که با گذشت زمان نظامشان مشروع خواهد شد، سخت در اشتباهاند. با گذشت زمان، آن نظامها مشروعیت بهدست میآورند که به مردم امید، عدالت، مشارکت و عزت بدهند. زمان آن نظامی را از میان میبرد که فقر، ترس، محرومیت و انزوا تولید میکند.
سوم، جریانهای سیاسی، اجتماعی و دیگر جریانهای افغان باید از مرحلهٔ شعار بیرون شوند و بهسوی مرحلهٔ ساختار گامهای مبارزه را بردارند. تنها کارهای پروژهای کافی نیست، تنها فعالیت مدنی کافی نیست، تنها محکومیت کافی نیست، تنها اعلامیه کافی نیست. افغانستان بدیل میخواهد. این بدیل باید منظم باشد، فکری باشد، ملی باشد، برای زنان جایگاه داشته باشد، برای جوانان جایگاه داشته باشد، میان ارزشهای دینی و ملی تعادل برقرار کند، و برای آیندهٔ افغانستان نقشهٔ روشن داشته باشد.
چهارم، برای اجماع ملی باید یک روند واقعی، منظم و دوامدار آغاز شود. این روند نباید نمایشی باشد. باید تلاشی برای بازسازی اعتماد میان افغانها باشد. جمهوریتخواهان، مقامهای پیشین، زنان، جوانان، علما، بزرگان قومی، فعالان مدنی، کادرهای مسلکی، افغانهای مهاجر و مردم داخل کشور باید دربارهٔ آیندهٔ افغانستان بحث مشترک داشته باشند. هدف نباید این باشد که چه کسی دوباره به قدرت برگردد؛ هدف باید این باشد که ملت دوباره مالک سرنوشت خود شود.
پنجم، برای وصل دوبارهٔ افغانستان با جهان باید یک روایت ملی تازه ساخته شود. باید به جهان گفته شود که افغانستان در انحصار طالبان یا جنگسالاران خلاصه نمیشود. افغانستان تنها نام یک تهدید امنیتی نیست. افغانستان یک ملت است، تاریخ دارد، قربانی داده است، ظرفیت دارد، زنان دارد، جوانان دارد، نسل مسلکی دارد و حق زندگی باعزت دارد. جهان باید با حقوق مشروع مردم افغانستان تعامل کند، نه تنها با گروه حاکم.
نسل نو و عبور از انتخاب بد و بدتر
در این بخش، نقش جوانان افغان بسیار مهم است. ما باید دیگر از انتخاب میان بد و بدتر بیرون شویم. در بیست سال گذشته نسلی در افغانستان پرورش یافت که از رهبری تا حکومتداری، توانایی هر کار را دارد؛ اما همیشه میان بام و پلنگ گیر مانده است. نجات افغانستان و ارزشهای ملی این کشور کار نسل نو است، و این نسل توان کامل آن را دارد.
ما یک افغانستان مشروع، مستقل، باعزت، همهشمول و وصلشده با جهان میخواهیم. این کار تنها با سخن گفتن انجام نمیشود؛ بلکه به کار عملی، فکر منظم، اجماع ملی و مبارزهٔ دوامدار نیاز دارد.
مقالههایی که در صفحه زاویه منتشر میشوند، بیانگر دیدگاه نویسندگان است و لزوما نظر تحریریه افغانستان اینترنشنال را بازتاب نمیدهند. صفحه زاویه با انتشار دیدگاههای گوناگون، میکوشد فضای گفتوگوی باز بین دیدگاههای متفاوت را فراهم کند.
مخالفت با این رویکرد مخصوص طیفهای شهری تحصیلکرده و لیبرال نیست، بلکه شماری از چهرههای بنیادگرا نیز به انتقاد از آن پرداختهاند.
در مورد پوشیدن روی زن در قرآن هیچ حکمی وجود ندارد.
علاوه بر قرآن، در احادیث مشهور منسوب به پیامبر اسلام نیز روی زن و دستهایش تا بند دست از پوشاندن مستثنا قرار گرفته است.
حکم مشهور درباره حجاب در مذاهب اسلامی، به ویژه مذهب حنفی این است که روی زن عورت نیست و لازم نیست پوشانده شود، چه در عبادت، چه در معاملات و چه دیگر ضرورتهای زندگی.
این را سرخسی در مبسوط، مرغینانی در هدایه، کاسانی در بدائع الصنائع، ابن الهمام در فتح القدیر، ابن نجیم در البحر الرائق و بسیاری دیگر نقل کردهاند، و اینها از فقهای بسیار برجسته در میان متقدمان مذهب حنفی هستند.
تنها شماری از متاخران این مذهب گفتهاند که هرچند روی زن عورت نیست اما اگر خوف فتنه باشد، پوشیدن آن لازم است.
قطعا این فقهای متاخر جایگاه مهمی ندارند و فتنهای که به آن اشاره دارند محل مناقشه است و سنجشپذیر نیست.
برای پیروان مذهب حنفی مهمتر از هر کس نظر شخص امام ابوحنیفه است، و او معتقد است که نمایان بودن روی زن جایز است و هیچ مانع شرعی ندارد، و برای یک حنفی همین کافی است.
برای تایید این دیدگاه احادیث و روایات بیشماری از دوران صدر اسلام وجود دارد، چه از زمان خود پیامبر اسلام و چه از دوران صحابه و تابعین. دیدگاه مشهور مذاهب شافعی، مالکی و حنبلی نیز دقیقا همین است.
شیخ محمد غزالی مصری میگوید: «من حیرت کردم آنگاه که عالمی از سرزمین شنقیط (موریتانیا)، سرزمینی مالکی مذهب، در مسجد نبوی در مدینه منوره در ضمن تدریس گفت: مالک بن انس روی زن را عورت نمیدانست، ولی من مخالف رأی مالک بن انس هستم." من به او گفتم که این تنها رأی مالک نیست بلکه امامان هر چهار مذهب به همین نظرند، به جز روایتی سست از احمد بن حنبل، که مخالف رأی ثابت مذهب اوست، چنانکه ابن قدامه نقل کرده است. در واقع مخالفت شیخ شنقیطی -خداوند از تقصیرش درگذرد- هیچ اهمیتی ندارد. من در آنجا این بیت از شاعر عرب را به یاد آوردم که گفته بود:
یقولون هذا عندنا غیر جائز/ و من أنتم حتی یکون لکم عند
یعنی اینها میگویند: این چیز در نزد ما جایز نیست.. (من میپرسم) شما چه کارهاید که نزدی داشته باشید؟! (هموم داعیه، صص: ۱۱۷-۱۱۸)
بنا به دلایل فوق، هیچ کشور مسلمانی پوشاندن روی زن را الزامی نکرده و همهشان آنرا به اختیار خود شخص نهادهاند.
حتی شماری از دانشمندان معاصر مسلمان الزام نقاب را بر زنان مسلمان مورد انتقاد قرار دادهاند، از آن جمله محمد غزالی، یوسف قرضاوی، سعید رمضان البوطی، عبد الحلیم ابو شقه و شماری دیگر.
حتی وزارت اوقاف مصر کتابی به نشر رساند با عنوان «النقاب عادة و لیس عبادة» با اشاره به اقوال شمار فراوانی از اهل علم مبنی بر این که نقاب یک عادت اجتماعی است و اساس شرعی ندارد.
بر اساس قواعد فقهی، تعبد به عادات اجتماعی بدعت است. یعنی نباید به یک عرف فرهنگی جنبه دینی داده شود و ثواب و عقاب شرعی بر آن مبتنی شود.
با توجه به شهرت و گستردگی این آراء، و پذیرش آن در سرتاسر جهان اسلام، به ویژه از سوی بزرگترین نهادهای دینی مسلمان در دنیا، این پرسش به میان میآید که چرا گروه طالبان اصرار میورزد که زنان افغانستان باید روی خود را با ماسک، نقاب یا برقع بپوشند؟
آیا نادیده گرفتن قرآن، احادیث نبوی، اقوال مجتهدان بزرگ، و عرف عمومی کشورهای مسلمان، و ترجیح دادن نظر چند ملایی که خود از عوامل انحطاط تمدن اسلامی بودهاند، جنبه شرعی دارد یا انگیزههای دیگری در پس آن نهفته است؟
این پرسشی جدی است که باید ریشههای آن را بیش از فقه در جای دیگری پی گرفت، یکی انتروپولوژی و دیگری سیاست.
به لحاظ انتروپولوژیک/ مردم شناختی، ایجاد ممنوعیتهای افراطی در حق زنان بیش از آنکه یک حکم دینی باشد عرفی اجتماعی است که در افغانستان به آن عنعنه گفته میشود و از دیر زمان در میان شماری از قبایل بدوی عرب و شماری از قبایل آسیایی وجود داشته است، هرچند امروزه در حال کاهش است.
به لحاظ طبقاتی، این پدیده در میان اقشار متوسط به پایین جامعه که آسیبپذیرتر بوده و دخترانشان در گذشتههای تاریخی بیشتر در معرض حمله و چپاول قرار داشتهاند شایع بوده است، و در طبقات اشرافی یا متوسط به بالای شهری که کمتر چنان آسیبذیریای داشتهاند به ندرت دیده میشود.
بخشهایی از مردمان افغانستان و پاکستان چنین عنعنه یا رسم فرهنگی را از گذشتهها به ارث بردهاند و بدون آنکه ریشههای تاریخی-اجتماعی آنرا بدانند، در نظرشان صبغه شرعی پیدا کرده است.
به لحاظ سیاسی، گروههایی که از میان اقشار بدوی، روستایی و طبقات پایینشهری سربازگیری میکنند حساسیت ویژهای به موضوع زن دارند و برای آنان یکی از نمادهای منازعه قدرت به شمار میرود. رد پای این موضوع را میتوان در احزاب سیاسی مختلف تماشا کرد.
در تحولات یک قرن اخیر افغانستان، یکی از تقابلهای حادی که اتفاق افتاد تقابل ارزشهای روستایی با ارزشهای شهری بود، زیرا مناطق شهری زودتر با مدرنیته آشنایی یافتند و به استقبال آن رفتند، اما از زمان امانالله خان به اینسو، اقشار روستایی و بدوی در مقابل این روند به مخالفت برخاستند و سبب ناکامی یا کندی شدید آن شدند.
در دوران جهاد نیز بخش عمده مجاهدین را اقشار روستایی یا طبقات پایین شهری تشکیل میدادند و به موضوع زن حساسیت نشان میداند، هرچند نه به اندازه طالبان.
بر خلاف دیگر کشورهای مسلمان که بیحجابی حتی اگر پسندیده شمرده نشود لزوما به معنای بیدینی تلقی نمیشود، در افغانستان این موضوع مستقیم به نمادهای دینی ربط داده شده و هر گونه بیحجابی نشانه انحراف از اسلام شمرده شده است.
این پدیده حتی در شماری از کشورهای اسلامی خاورمیانه و شمال افریقا نیز به درجاتی دیده شد.
مثلا نیروهای اخوان المسلمین در مصر، سوریه و شماری دیگر از کشورها در آغاز، یعنی بین دهه ۱۹۳۰ تا ۱۹۶۰ نه تنها به نقاب باور نداشتند بلکه رأی سختگیرانهای در مورد خود حجاب نیز نداشتند. اما از دهه ۱۹۷۰ به اینسو با گسترش پدیدهای که از سوی برخی از تحلیلگران، مانند حسام تمام، «تریفالاخوان» یعنی روستایی شدن اخوان نامیده شد، حجاب به امری هویتی تبدیل شد و نقاب نیز در میان بخشهایی از زنان اخوان گسترش پیدا کرد.
در مصر، قبل از این تحول، بسیاری از زنان متعلق به خانوادههای برجسته دینی مانند شیوخ طراز اول الازهر اهمیتی به این موضوع نمیدادند.
مشهور است که دختر حسن هضیبی، جانشین حسنالبنا و دومین رهبر عمومی اخوان، دختر شیخ حسن باقوری از رهبران اخوان و وزیر اوقاف مصر در آن زمان، دختر عبدالرحمن تاج شیخ بزرگ الازهر و کسانی مانند آنان که رهبران دینی جامعه بودند نقاب چه که حجاب هم نداشتند.
بنا به مطالعات جامعهشناسی سیاسی، احزاب و گروههایی که در صدد برپایی نظام سیاسی با هویت دینی هستند در پی تمامیتخواهی و برپایی نظامی توتالیتر اند که با تکیه بر گروههای بدوی و اقشار توسعهنیافته اجتماعی بخت بیشتری دارد.
این طبقات و اقشار در اثر توسعهنیافتگی فرهنگی دچار نوعی دگرهراسیاند که با تنوع و تکثر میانه نیک ندارند و هر گونه تفاوت را به چشم انحراف و خطر مینگرند و تنها با محو تنوع فرهنگی احساس امنیت میکنند.
طالبان از نظر اجتماعی به چنین خاستگاهی تعلق دارند، و برپایی نظامی استبدادی در جامعهای یکدست شده را ضامن منافع خود میدانند.
چنانکه میدانیم، همه دستگاههای سیاسی توتالیتر در پی یکسانسازی جامعه و محو تفاوتها هستند، زیرا تنوع در جامعه چه رنگ فرهنگی داشته باشد و چه سیاسی یا ایدئولوژیک، به دینامیک و پویایی آن کمک میکند، و احتمال گشایش افقهایی جدید را در آن قوت میبخشد. نظامهای استبدادی و تمامیتخواه از تحول و گشوده شدن هر گونه افق نو هراسانند، و خواهان تثبیت وضعیت در شکل و فرمی هستند که حاکمیت ابدی آنان را تضمین کند.
دولت ایران نیز برای چندین دهه تحمیل حجاب اجباری را بخشی از سیاست و هویت خود گردانیده بود، تا اینکه اخیرا رو به عقب نشینی نهاد. تحمیل نقاب در قالب برقع، ماسک و امثال آنها از سوی طالبان، نماد غلبه بر طبقات شهری است، و به تصور رهبران این گروه، نهادینه کردن یک رسم روستایی متعلق به اقشار پایین جامعه به تحکیم سلطه این گروه میانجامد.
فشرده سخن اینکه تحمیل نقاب و اجباریکردن پوشش صورت برای زنان، بیش از آنکه امری دینی باشد نمایندگی از غلبه فرهنگ روستایی و اقشار پایین جامعه در برابر فرهنگ شهری متعلق به طبقات متوسط و تحصیلکرده میکند، و قرار دادن آن در بستر منازعات سیاسی، از آن ابزاری برای محو تنوع و تکثر و از میان برداشتن تفاوتها میسازد.
این در حالی است که از منظر دینی، وجود تنوع و تفاوت یکی از سنتهای الهی شمرده میشود و به ویژه تنوع زبانها و رنگها در میان مردم، به صورت واضح در قرآن، در آیه ۲۲ سوره روم یکی از نشانههای الهی به شمار رفته است.
سیاست یکسانسازی اجباری در عرصه عنعنات و رسوم اجتماعی، و تحمیل عنعنه یک منطقه خاص یا یک طبقه خاص بر عموم شهروندان به قصد تحکیم سلطه سیاسی، مقدمه یکسانسازی در امور زبانی، مذهبی، سیاسی، و اجتماعی خواهد بود، که دینامیک جامعه را نابود میکند و اگر جلوی آن گرفته نشود سبب فروپاشی جامعه، تعمیق شکافها، و بروز درگیریهای خونین میان تبارها خواهد شد.
