ایرانی ډېپلومات: له طالبانو څخه د حقابې د تر لاسه کولو لپاره ډېپلوماتیکه لار نشته

وروستیو کې نړیوال بانک هم ویلي، چې په افغانستان کې کلنی پړسوب یا انفلاسیون د دې میلادي کال تر مې میاشتې ۲.۸۳ سلنه و.

دغه بانک په خپل راپور کې ټینګار کړی چې تر دغې میاشتې د تورم کمېدل د تېر کال پرتله د خوراکي توکو د ۵.۸۵ سلنه کمښت سره تړلي دي.

نړیوال بانک په افغانستان کې د پړسوب کچې د کمېدو په هکله زیاته کړې، د ۲۰۲۰ کال لومړیو شپږ میاشتو کې د توکو د نړیوالې بیې د ناڅاپه پورته کېدو او د خوراکتوکو په عرضه کې د ګدوډۍ له امله په دغه هېواد کې تورم زیات شوی و.

طالب چارواکو د چارشنبې په ورځ د اګست پر ۹ خبري غونډه کې دا ادعا هم وکړه چې دمګړۍ په بانکونو کې د نویو حسابونو لباره کوم محدودیت نشته و مشتریان هر وخت په هره اندازه پیسې اېستلی شي.

د رویټرز خبري اژانس د چارشنبې ورځې د راپور له مخې، د بریتانیا حکومت وايي،د دې هوکړه لیک له مخې به دوی د ترکیې د پولیسو د هغه نوي مرکز ملاتړ وکړي چې د قانون پلي کولو په برخه کې د همکارۍ لپاره ایجاد شوی دی.

د بریتانیاد کورنیو چارو وزیرخ سویلا برېورمن د سې شنبې په ورځ دا هم وویل، چې د نوي هوکړه لیک له مخې به د ګمرکونو معلومات ډیر ژر تبادله کېږي.

سویلا برېورمن زیاتوي: «له نږدې ملګرې او متحدې ترکیې سره زموږ ملګرتیابه زموږ د قانون پلي کوونکو ادارو ته دا وړتیا ورکړي چې په دې نړیواله ستونزه کې په ګډه کار وکړي او د کوچنیو کښتیو د لېږد لړۍ ودروي.»

د راتلونکي کال له احتمالي ټاکنو مخکې په بریتانیا کې د بې قانونهکډوالۍ مسله په سیاسي ایجنډا کې مهمه ده.

د بریتانیا لومړي وزیر رشي سونک دغه هېواد ته د بې قانونهکډوالو د شمیر کمول د دې کال مهمه ژمنه بللې.

دې کار سره هغه هڅه کوي چې نظر پوښتنو کې د اپوزیسیون کارګر ګوند برلاسی کم کړي.

دې ورستیو ورځو کې بریتانیا ځینې پناغوښتونکي سوېلي سمندرغاړه کې یوې بېړۍ ته ولېږدول.

برینانیا دې پلان سره غواړي د کډوالۍ برخې لګښت او هوټلونو کې د بې قانونه کډوالو مېشتول کم کړي.

په سیمه کې امنیتي چارواکي وایي، بریدګر له سېمې تښتېدلي او دوی یې په اړه پلټنې پيل کړې دي، خو له دې سره یې هلته د پولیو ضد واکسین کمپاین هم ځنډولی دی.

سږنی کال په خیبر پښتونخوا کې د پولیو یا ګوزڼ په ناروغۍ د اخته ماشومانو دوه پېښې ثبت شوې، چې دواړه یې په همدغه بنو ولسوالۍ کې وې.

د ۲۰۲۲ کال په ټول پاکستان کې د پولیو شل پېښې ثبت شوې چې ټولې په خیبر پښتونخوا کې وې، خو په ۲۰۲۱ کال کې د پولیو یوازې یوه پېښه ثبت شوې وه چې هغه هم په بلوچستان کې وه.

تر دې څو ورځې وړاندې په بلوچستان کې هم د پولیو ضد کمپاین پر ‌‌‌‌‌‌ډله برید شوی و، چې له امله یې د دغې ډلې دوه ساتونکي وژل شوي وو.

د افغانستان د ټولیزو رسنیو قانون چې په ۱۱ څپرکو کې ۵۴ مادې لري په ۱۳۸۸ل کال کې د ولسي جرګې له لوري تصويب او د پخواني ولسمشر حامد کرزي له لوري توشیح شو.

د رسنیو دغه قانون هغه مهال د ولسونو او ازادو بنسټونو له لوري له تود هرکلي سره مخ شو او په سیمه کې د یوه بشپړ، واضح او نړیوالو نورمونو سره برابر قانون په ډول ترې ملاتړ وشو.

داسې ویل کېده، چې د رسنیو په اړه په سېمه کې داسې یو بې ساری قانون نه شته چې رسنیو ته پکې له قانون سره سم بشپړه ازادي ورکړل شوې وي.

په افغانستان کې د جمهوريت له پرځېدو وروسته کله چې طالبانو د کابل واګې تر لاسه کړې، ويل یې چې د افغانستان د ټولیزو رسنیو قانون بشپړ دی او دوی غواړي چې د همدغه قانون په رڼا کې رسنۍ خپل فعالیت وغځوي.

خو ويل کېږي، چې اوس طالبان په دې برخه کې له خپل هوډه په شا شوي دي.

خو د ازادو رسنیو یو شمېر کارپوهان وايي، طالبان غواړي په افغانستان کې هر څه د ځان تابع ورګرځوي او په دې ډول د خپلې سلېقې له مخې ورځنۍ چارې پر مخ یوسي.

د خوست شيخ زاید پوهنتون د ژورنالیزم پوهنځي استاد ډاکتر حضرت بهار وايي، طالبان اصلآ په قوانینو باور نه لري او هر څه د عادت او شخصي غوښتنو له مخې په ټولنه تپي.

هغه وايي: «د افغانستان د رسنیو شته قانون یو بشپړ او په ټوله معنا برابر قانون دی، چې هیڅ د بدلون اړتیا يې نه لیدل کېږي.»

په دغه ناسته کې د خبریالانو په استازولۍ په سویلي ولایتونو کې د افغان خبریالانو د خوندیتوب کميټې مشر احمد لودين د رسنیزو سرغړونو د کمیسیون پر پيکه او کمزوري فعالیت خبرې وکړې، او معلوماتو ته د خبریالانو په نه لاسرسي او ځينو نورو ستونزو یې رڼا واچوله.

واک ته د طالبانو له رسېدو وروسته په افغانستان کې د خبریالانو د وژلو، ټپي کېدلو او زنداني کېدلو تر څنګ، په تېرو دوه کلو کې په افغانستان کې له شپږ سوه رسنیو ۲۱۳ يې تړل شوې، په دغو رسنیو کې۱۲ زره خبریالان او کارکوونکي چې په کار بوخت و دوه نیم زره یې له افغانستانه وتلي دي، ۲ زره يې په کمې تنخوا کار کوي، ۲ زره يې وړیا کار کوي او پاتې هغه يې وزګار دي.

ښاغلي براون چې د زدکړو په برخه کې د ملګرو ملتونو استازی دی په هغه مقاله کې چې ګار‌‌‌‌‌‌ډین ورځپاڼې یې د سه شنبې په ورځ د (زمري په ۱۷ مه) خپره کړې د نجونو پر زدکړو بندیزونو ته اشاره کړې ده.

نوموړي لیکلي دي، چې د طالبانو له خوا د نجونو پر زدکړو لګیدلو بندیزونو هغوی لا پياوړې کړې چې د هر ‌‌‌‌‌‌ډول ځاني ګواښونو په ګاللو سره لا هم خپلو هلو ځلو ته دوام ورکړي.
طالبانو پر افغانستان له بیا واکمنېدو وروسته له شپږم ټولګي پورته نجونې له زدکړو راوګرځولې او د ۲۰۲۲ کال په ‌‌‌‌‌‌ډېسمبر میاشت کې یې د یو فرمان له مخې په ټولو دولتي او خصوصي پوهنتونونو کې د نجونو پر لوړو زدکړو تر امر ثاني پورې بندیز ولګاوه.

براون د افغان نجونو هغه جرائت ستایلی، چې د ټولو بندیزونو سره، سره لا هم په هغو پټو جوړو شویو ښوونځيو کې خپلو زدکړو ته دوام ورکوي چې د طالبانو له نظره پټ په پټه پرانیستل شوي دي.
د برېټانیا پخواني لومړي وزیر د نجونو پر زدکړو دغه پراخ بندیز ته په اشارې لیکلي: "د منځني ختیځ، او نورو مسلمانو هېوادونو لکه پاکستان، ترکیې، سعودي عربستان، متحده عربي اماراتو او ایران د ملګرو ملتونو د سازمان سره په ګډه د طالبانو دغه کړنه غندلې او دا یې ویلي چې د نجونو پر منځنۍ دورې او پوهنتوني زدکړو بندیزونه هیڅ مذهبي توجیه نه لري."

ښاغلي براون نړیوالې ټولنې ته وړاندیز وکړ، چې د بشري حقونو څخه د طالبانو سرغړونه دې نوره هم وغندي.
گورډن براون د دغې مقالې په یوه بله برخه کې لیکلي جنسیتي ځپنه هم ستر بشري جنایت دی چې له مخې یې طالبان د روم د معاهدې چې افغانستان هم په ۲۰۰۳ کال کې لاسلیک کړې تر قانوني پلټنو لاندې راتلای شي.
له دغه حالت څخه د وتلو لپاره ګور‌‌‌‌‌‌ډن براون دوه وړاندیزونه لري. لومړی دا چې د طالبانو غړي د یوه حقوقي ګام اخیستلو له مخې د جرمونو په نړیواله محکمه کې محاکمه شي.

د هغه په خبره دغه چاره کې دې د جرمونو په نړیواله محکمه کې څارنوالان د نړیوالو سرچېنو په مرسته معلومات راغونډ کړي او همدارنګه حکومتونه هم په انفرادي توګه د خپلو کورنیو قوانینو له مخې پر طالبانو بندیزونه لګولی شي.
ښاغلي براون په دویم ګام کې د افغان نجونو د زدکړو لپاره د تګلارو او له هغو څخه د ملاتړ په اړه څلورو برخو ته اشاره کړې: د نړیوالو له خوا د ان لاین او را‌‌‌‌‌‌ډيویي ټولګیو پراختیا، د یونیسیف له خوا هم په افغانستان او هم بهر کې د نجونو لپاره د زدکړو په برخه کې د سرچینو برابرول.

گور‌‌‌‌‌‌ډن براون دا رنګه وړاندیز کوي، چې نړیواله ټولنه باید ښوونځيو او پوهنتونونو ته د نجونو د بېرته ستنېدو په برخه کې د طالبانو د حکومت بودجې ته غاړه کېږدي.

طالبانو تر اوسه د ګور‌‌‌‌‌‌ډن براون دغو څرګندونو ته غبرګون نه دی ښودلی، خو په تېر کې یې تل ویلي د نجونو پر زدکړو لګیدلي بندیزونه لنډ مهاله دي او د چاپېریال په جوړېدو سره به دا زدکړې بیا له سره پيل شي.