له کابل پوهنتون څخه د يوې سرچينې د معلوماتو له مخې، د دغه پوهنتون ۳۵۳ ټوکه علمي څېړنیز کتابونه له کتابتون اېستل شوي او بېرون غورځول شوي دي. سرچینې «د افغانستان لپاره د معلوماتي ټکنالوژۍ پایداره سیسټمونه» ژبه او کلتور په برخه کې دا کتابونه خورا مهم بولي.
دغه سرچينه چې نه غواړي نوم يې یاد شي افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې دغه لوی شمېر کتابونه په اتو کارتونونو کې اېښې و، خو «طالبانو» خځلو کې غورځولي دي.
سرچینه وړاندې وايي، دا کتابونه د کابل پولتخنيک، هرات او ننګرهار پوهنتونونو د استادانو له لوري د علمي څېړنې په مېتود په انګلیسي ژبه ليکلي او د دوو جرمني استادانو تر بیا کتنې وروسته چاپ شوي وو.
دا په داسې حال کې ده، چې د طالبانو د لوړو زده کړو سرپرست ندا محمد ندیم نن د افغانستان د بېلابېلو پوهنتونو له استادانو سره په غونډه کې وويل، چې ۴۵۰ تنه استادان له زده کړو وروسته له بهرنیو هېوادونو څخه بېرته افغانستان ته راستانه شوي دي.
افغانستان هغه هېواد دی، چې د اقتصادي کمزورتیا له امله یې هره برخه اغېزمنه شوې. پر ماشومانو درانه کارونه، په نشه یې توکو د ځوانانو روږدېدل، د سوالګرو د شمېر زیاتېدل، د خلکو وزګارتیا او دې ته ورته نورې ستونزې شته چې خلک ورسره لاس او ګرېوان دي.
له دغو ستونزو څخه یوه یې پر ماشومانو د درنو کارونو ترسره کول دي.
په هغه عمر کې چې د نورې نړۍ ماشومان د روښانه راتلونکې لپاره زده کړې پیلوي، افغان ماشومان بیا له کلونو راهیسې د بشري حقونو له موازینو څخه په سرغړونې سره د زده کړو ترڅنګ شاقه یا درانه کارونه هم کوي.
ډېری ماشومان د خپلو کورنیو د کمزوري اقتصاد له امله د غالیو اوبدلو په کارخونو، د کروندې او مالدارۍ، په کانونو، د موټرو د ترمیم په ورکشاپونو، د خښتو په بټیو او نورو برخو کې په درنو کارونو بوخت دي.
شپاړس کلن داوود او پنځلس کلن فرهاد هغه دوه وروڼه دي، چې د طالبانو له واکمنۍ وروسته یې ښونځی پرېښود او ایران ته د کار کولو په موخه ولاړل.
دغه وروڼه چې اوس مهال په ایران کې د کالیو ګنډلو په یوې تولیدي کارخونه کې په کار بوخت دي وایي، چې د جمهوریت پر مهال دوی ته کاري فرصتونه زیات وو، او هره ورځ به له ښوونځي څخه تر رخصتۍ وروسته د کالیو ګنډلو په یوه دوکان کې د شپې تر ناوخته په کار کولو بوخت وو، خو له بدلونونو وروسته چې اقتصادي شرایط پر دوی هم سخت شول، د خپلې کورنۍ د اقتصادي ستنو د پياوړتیا لپاره یې هېواد پرېښود.
دغه وروڼه وایي:« زده کړې او هیلې مو نیمګړې پاتې شوې، خو هڅه کوو په کار کولو سره د خپل سپین ږېري پلار مالي ملاتړ وکړو.»
اخوا دولس کلن رضوان الله چې د خپلې کورنۍ یوازینی نارینه دی وایي، په لومړي ټولګي کې و چې پلار یې مړ شو، او تر هغه وروسته د کونډې او ناروغې مور ترڅنګ یې د درېیو خویندو مسوولیت هم ور تر غاړې شو.
نوموړی د شهرنو په واټونو کې د خلکو موټر پاکوي او وایي، چې اوس مهال د خلکو اقتصادي وضعیت ښه نه دی، نو ځکه دوی ته د پخوا په شان کارونه نشته او په سختۍ سره د خپل کور اړتیاوې پوره کوي.
په تېرو کلونو کې د یو ځینو نړیوالو ادارو د شمېرو له مخې، په افغانستان کې شاوخوا دوه ملیونه ماشومان په درنو کارونو بوخت وو؛ خو اوس مهال د همدې ادارو لویه اندېښنه دا ده، چې دا شمېر په افغانستان کې د طالبانو تر واکمنۍ وروسته نور هم زیات شوی او د زیاتېدو په حال کې دی.
رایان روزنتون چې د یوې مرستندویه ټولنې په همکارۍ له نږدې دوو کلونو راهیسې فعالیت کوي، شاوخوا ۸۵ یتیمو ماشومانو ته چې ۵۵ یې هلکان او ۳۰ یې نجونې دي د ښوونې او روزنې زمینه برابره کړې ده.
ددغه روزنتون مشر حمیدالله ولي وایي، چې شلو نجونو او څلوېښتو هلکانو ته یې په بېلابېلو برخو کې د ښوونیز او مسلکي پروګرامونو سربېره د کالیو، خوړو او د دغو ماشومانو له کورنیو سره مالي برخو کې هم مرستې کړي دي.
ښاغلی ولي همداراز زیاتوي، دوی ډېر شمېر ماشومان له سړکونو څخه هغه وخت ټول کړل چې په درنو کارونو او یا هم په سوالګرۍ بوخت وو.
دیارلس کلن ادریس چې اوس مهال په یاد روزنتون کې اوسېږي وایي، چې پلار یې اوه کاله مخکې مړ شو او تر هغه وروسته یې مور د ژوند د پرمخ بېولو لپاره خلکو ته ډوډۍ پخوله.
دی وایي، له خپلې مور سره یې د همکارۍ په موخه د خلکو بوټونه رنګول؛ خو د رایان روزنتون له مسوولانو سره تر پیژندګلوۍ وروسته له درنو کارونو لاس پر سر شو او اوس مهال یوازې زده کړې کوي او د روزنتون په مالي ملاتړ له خپلې کورنۍ سره هم همکاري کوي.
په هېواد کې د طالبانو له بیا واکمنۍ وروسته د بې وزلۍ او بیکارۍ کچه لوړه شوې ده، چې له همدې امله ډېر شمېر کورنۍ اړې شوې چې ماشومان یې سخت او درانه کارونه ترسره کړي.
له زیاتو کوښښونو وروسته ونه توانېدو، چې په دې اړه د طالبانو د حکومت د کار او ټولنیزو چارو وزارت نظر هم واخلو، تر دې وړاندې دغه وزارت ویلي وو چې له ښارونو او کوڅو یې هغه ماشومان راټول کړي چې یا یې درانه کارونه ترسره کول او یا یې هم سوالګري کوله؛ خو هېڅ یوې خپلواکې سرچېنې د طالبانو د دغې ادعاوو پخلی نه دی کړی.
په تاجکستان کې افغان سفارت د افغانستان له نورو سیاسي استازولیو غوښتي، چې د اګسټ په ۱۵مه دې د سفارتونو بېرغونه نیم ځوړند وساتي. دغه سفارت وایي، په دې توګه به وکولی شو خپلو هېوادوالو سره، چې د طالبانو تر اسارت لاندې ژوند تېروي همدردي شریکه کړو.
د دغه سفارت په خبرپاڼه کې راغلي، د طالبانو د واک په غځېدو او پایښت سره به د افغانستان ټولې مادي او معنوي شتمنۍ لوټ شي او هغه یووالی چې د بېلابېلو قومونو، مذهبونو، ژبو، فرهنګونو او نورو هغه ګډ مشترکات چې د افغانانو ترمنځ له پېړیو پېړیو راهیسې په میراث پاتې دي، د لمنځه تلو په حال کې دي.
خبرپاڼه زیاتوي، چې دغه ورځ د افغانستان په تاریخ کې یوه توره ورځ ده چې په پیلېدو سره یې سلګونه زره افغانان بې کوره او بې وطنه شول او په کور دننه پاتې افغانان یې د غم په ټغر کښېنول.
دمګړۍ په دوشنبه کې د افغان سفارت دغې غوښتنې ته نورو سفارتونو ښکاره غبرګون نه دی ښودلی.
په دوشنبه کې لاهم د افغانستان سفارت واګې د پخوانیو ډیپلوماټانو په لاس کې دي.
سره له دې چې په ځینو د ګوتو په شمېر هېوادونو کې طالبانو خپل ډیپلوماټان سیاسي استازولیو ته استولي، خو تاجکستان د افغانستان په ګاونډ کې هغه هېواد دی، چې تراوسه یې د طالبانو دغې غوښتنې ته د رد ځواب ویلی دی.
نن سبا د نړۍ په ډېرو هېوادونو کې د افغانستان سفارتونه د پخوانیو ډیپلوماتانو لخوا اداره کېږي، خو لا یې هم د مالي امکاناتو په اړه روښانه تګلاره نه ده مالومه شوې.
په افغانستان کې د تېرو حکومتونو لسګونو تنو تقاعد شویو کارکوونکو د شنبې په ورځ د زمري په ۲۱ مه په کابل کې د مالیې وزارت د تقاعد صندوق د دفتر مخې ته لاریون وکړ. لاريون کوونکو ویلي، چې له درېيو کلونو راهيسې يې د تقاعد امتیازات نه دي ترلاسه کړي.
یو لاریونوال میرویس وايي، دوی له ډېرې بې وزلۍ سره لاس او ګرېوان دي او له اوسني حکومته غواړي چې د دوی د تقاعد پیسې ورکړي.
د ميرويس په وينا: "کابو درې کاله کېږي، چې د تقاعد د کارکوونکو امتیازات نه دي ورکړل شوي او بايد ورکړل شي. د متقاعدینو اقتصادي وضعیت خورا بد دی او باید پام ورته وشي "
د تقاعد شويو پخوانیو حکومتي کارکوونکو د ټولنې د معلوماتو له مخې چې واک ته تر رسېدو وروسته يې څو ځله د طالبانو حکومت له استازیو سره خبرې کړې او د خپلو امتیازاتو د ترلاسه کولو غوښتنه يې کړې.
طالبانو تر دې وړاندې رسنیو ته ويلي وو، چې د دغو پخوانیو تقاعد شويو حکومتي کارکوونکو د تقاعد د ورکړې موضوع يې له خپل مشر سره شریکه کړې چې یوه حل لاره ورته ومومي.
د افغانستان د اسلامي جمهوریت د ډیپلوماټانو ټولنه، ترکیې ته د ملا برادر وروستی سفر د ملګرو ملتونو له اهدافو سره په ټکر کې بولي. دغې اتحادیې ویلي، چې د ترکیې لخوا د طالب چارواکو کوربه توب د « طالبانو د مشروعیت لپاره دوه ګونی لوبه ده.»
دې ټولنې د یکشنبې په ورځ (د اسد ۲۱) په یوه بیان کې لیکلي، چې ترکیې ته د ملا برادر وروستی سفر او د دغه هېواد د بهرنیو چارو له وزیر سره د هغه ليدنه د طالبانو لپاره یو «تبلیغاتي سند» دی.
د طالبانو د ریس الوزرا اقتصادي مرستیال ملا عبدالغني برادر د دې ډلې د یوه پلاوي په مشرۍ ترکیې ته تللی.
د افغانستان د اسلامي جمهوریت د ډیپلوماټانو د همغږۍ ټولنې دغه هېواد ته د طالب چارواکو د سفر لپاره د ترکیې منښته په افغانستان کې د ټولګډونه حکومت د جوړولو په اړه د ترکیې د حکومت له دریځ سره په ټکر کې بللی دی.
په دې خبرپاڼه کې د افغانستان ډیپلوماټانو د سیمې هېوادونو ته مخامخ لیکلي، چې د طالبانو حکومت مشروعیت نه لري او له دغې ډلې سره هر ډول "تړون او ژمنتیا" له حقوقي اړخه "باطل" دی او مسوولیت یې هم د هغو حکومتونو پر غاړه دی، چې له طالبانو سره د یوه " مسؤل او مشروع حکومت په توګه"چلند کوي.
دغې ټولنې په انقره کې د ترکیې د بهرنیو چارو له وزیر سره د ملا برادر په لیدنه کې د افغانستان د سفیر شتون د «خواشینۍ وړ» بللی دی.
دغې ټولنې د ویانا کنوانسیون او نړیوالو قوانینو ته په اشارې سره لیکلي، چې د افغانستان سیاسي استازو ته د « افغانستان اسلامي جمهوریت مشروعیت» ورکړی.
په دې خبرپاڼه کې د افغان ډيپلوماټانو د افغانستان له سياسي استازو غوښتي، چې د قانوني او اخلاقي مسوولیت په پام کې نيولو سره دې له طالبانو سره له «جوړجاړي او تسليمېدو» ډډه وکړي.
د ملګرو ملتونو د امنیت شورا له بندیزونو سره سره د طالبانو د لومړي وزیر اقتصادي مرستیال ملا عبدالغني برادر د دې ډلې د پلاوي په مشرۍ د سې شنبې په ورځ (د اسد ۱۷) ترکیې ته ولاړ. په دغه سفر کې ملا برادر د ترکیې د بهرنیو چارو له وزیر سره کتلي دي.
د ملا برادر په ګډون د طالبانو یو شمېر لوړپوړي مشران د ملګرو ملتونو د امنیت شورا په تور لېست کې دي. د دغه بندیز له امله د طالبانو لوړ پوړي چارواکي له ستونزو سره مخامخ دي.
د امنیت شورا له بندیزونو سره سره یو شمېر طالب چارواکو چې په تور لېست کې هم دي، د سیمې هېوادونو ته سفرونه کړي دي.
د افغانستان ژغورنې لپاره د ملي مقاومت شورا د زلمي خلیلزاد څرګندونې افغانانو او سیاسي ټولنې ته «سپکاوی» وباله. دې شورا ویلي، د افغان سولې لپاره د امریکا پخواني استازي له افغانستان انټرنشنل سره مرکه کې د «طالبانو د ویاند رول» لوبولی او د «طالبانو د سپیناوي» لپاره لابي کوي.
جلا وطنه پخوانیو جهادي مشرانو، سیاسي ګوندونو او د پخواني افغان حکومت چارواکو د افغانستان ژغورنې لپاره ملي مقاومت شورا جوړه کړې ده.
د افغانستان د سولې لپاره د امریکا پخواني استازي زلمي خلیلزاد، په افغانستان کې د طالبانو د واکمنۍ د دویم کال په درشل کې د طالبانو له مخالفو مشرانو څخه غوښتي چې کابل ته ولاړ شي او له دې ډلې سره دې خبرې وکړي.
ښاغلي خلیلزاد د خپلو خبرو په یوه برخه کې ویلي، که د طالبانو مخالف مشران په دې فکر وي چې امریکا به بیا پر طالبانو برید وکړي او د هغوی د ساتنې لپاره به خپل ځواکونه وګوماري، تېروتنه کوي او هغه وخت پای ته رسیدلی.
د افغانستان ژغورنې لپاره د ملي مقاومت شورا د شنبې په ورځ (د زمري ۲۱مه) د خلیلزاد دې خبرو ته سخت غبرګون ښودلی دی.
دې شورا ویلي، زلمی خلیلزاد او ځینې نور کسان غواړي طالبان سپین کړي.
د دې شورا په اعلامیه کې راغلي چې «جنایت کار طالبان» د افغانستان د سیاسي انزوا او وروسته پاتي کیدو لامل او ښځې یې له زدکړو او کارڅخه محرومې کړې دي.
دې ډلې طالبان په اندرابونو، بلخاب او پنجشیر کې د بندیانو په وژلو او د خلکو په شکنجه تورن کړي دي.
د افغانستان ژغورنې لپاره د ملي مقاومت شورا د زلمي خلیلزاد خبرې د «ترهګرۍ خپرول او وده» او د اسلامي او انساني ارزښتونو خلاف بللې دي.
دې شورا د امریکا له ولسي جرګې غوښتي چې د دوحې د موافقې له لاسلیک څخه تر اوسه د امریکا د استازي په توګه د هغه پر کړنو او پرېکړو له سره کتنه وکړي.
دغې شورا د امریکا له ولسي جرګې دا هم غوښتي چې ښاغلی خلیلزاد دې استجواب کړي.
د دې شورا په اعلاميه کې راغلي: «د خلیلزاد هغه تېروتنې چې د افغانستان او افغانانو پر وړاندې یې کړې او زموږ په هېواد کې د یوې ترهګرۍ ډلې د واکمنۍ لامل شوې، د عدلي او قضایي ارګانونو له لارې دې د بشري حقونو خلاف ناوړه کړنو په توګه په ګوته او هغه ته دې سزا ورکړل شي».
د افغانستان ژغورنې لپاره د مقاومت ملي شورا هم د ۲۰۲۰ میلادي کال د فبرورۍ په ۲۹مه په دوحه کې له طالبانو سره د امریکا په استازۍ د زلمي خلیلزاد د هوکړې لاسلیک یوه «لویه تېروتنه» ګڼلې چې د میلیونونو افغانانو برخلیک یې له یوه ناورین سره مخ کړی.
د زلمي خلیلزاد وروستیو څرګندونو د افغانستان په سیاسي ډګر کې توند غبرګونونه راپارولي دي.
د پخواني ولسمشر لومړي مرستیال امر الله صالح او د اسلامي جمعیت ګوند د خلیلزاد څرګندونو ته توند غبرګون ښودلی دی.