امریکا غږ: د افغانستان پخواني مشران په کور دننه او بهر بې واکه دي

د ایران د بهرنیو چارو وزارت ویاند د چهارشنبې په ورځ هلمند سیند ته د ایراني پلاوي وروستی سفر له طالبانو سره د همکارۍ نښه وبلله.

ناصر کنعاني وايي: “موږ د تخنیکي پلاوي سفر د افغان لوري د ژمنو او د هیرمند سیند د مسالې په اړه د ۱۳۵۱ کال د تړون د یوې برخې د تطبیق په معنا ګڼو”.

د نوموړي په خبره، چې د تړون له مخې دا ډول لیدنې باید په منظم ډول په میاشت کې یو ځل ترسره شي.

له څو میاشتو مقاومت وروسته طالبانو د هلمند سیند له رود خانو څخه د لیدنې لپاره ایراني تخنیکي پلاوي ته اجازه ورکړې ده.

د ایران تخنیکي بورډ د دهراود د اوبو د اندازه کولو وسیلې له اندازه ګیرۍ وروسته ومنله، چې د اوبو جریان د پخوا په پرتله کم شوی، خو ایران بیا هم ټینګار کړی چې دوی ته باید اوبه ورکړل شي.

د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر د چهارشنبه په ورځ وویل، چې دې ډلې د "ایرانیانو اندېښنې" حل کړې، مګر هغه روښانه نه کړه، چې ایا طالبانو هلمند سیند ته د ایراني تخنیکي پلاوي د میاشتینیو لیدنو غوښتنه منلې که نه.

په تېرو میاشتو کې د ایران د چارواکو او طالبانو ترمنځ لفظي شخړې د دواړو لورو ترمنځ په اړیکو کې د کړکیچ سبب شوه او په ورته وخت کې د دواړو لورو ترمنځ د یو لړ سرحدي وسله والو نښتو سبب هم شوې.

دغه سازمان له زده کړو د محرومو نجونو شمېر دوه نیم میلیونه یاد کړی دی.

په ملګرو ملتونو پورې تړلی دغه سازمان په یوه خبرپاڼه کې لیکلي، چې له ۱۴۰۰ راهیسې د طالبانو له خوا د ښځو پر وړاندې د پرلپسې حکمونو په صادرولو سره، دوی له خپلو حقونو څخه په تدریجي ډول بې برخې شوې دي.

په همدې حال کې یونیسف په خپله خبرپاڼه کې ماشومان په افغانستان کې د بشري ناورین لومړني قربانیان بللي او زیاته کړې یې ده چې دوی هېر شوي دي.

د دغه نړۍوال سازمان په وینا؛ په افغانستان کې بشري ناورین په شدت سره ډېر شوی او کم عمره ماشومان د خپلو کورنیو د مالي ملاتړ لپاره کار کولو ته اړ کېږي، چې د کار په جریان کې له هر ډول ناوړه چلند سره مخ کېږي.

د دغه سازمان د شمېرو له مخې؛ په داسې حال کې چې د افغانستان ۷۵ سلنه وګړي پر کرنې متکي دي، د اقلیم بدلون د دې لامل شوی، چې خلک بېړنیو بشري مرستو ته اړتیا ولري.

دغه سازمان همداراز زیاته کړې، چې سږ کال لومړیو اورښتونو په ۱۸ ولایتونو کې د څه باندې ۱۲۶ زره کسانو ژوند اغېزمن کړی دی.

د دغه سازمان د موندنو له مخې؛ په افغانستان کې د بې وزلۍ زیاتوالي میلیونونه ماشومان اړ کړي، چې په شپږ کلنۍ کې هم د خپلو کورنیو د مالي ملاتړ لپاره کار وکړي.

دې ادارې خبرداری ورکړی، چې افغان ماشومان په کوڅو، کروندو او واټونو کې د کار کولو له امله له ګڼو ناوړه چلندونو سره مخ کیږي.

دغه راز د ماشومانو د خوندیتوب د نړۍوال سازمان د شمېرو له مخې؛ افغانستان د نړۍ له هغو ۱۵ هېوادونو څخه دی، چې د خوارځواکۍ له ګواښ سره مخ دی.

د یونیسف د اټکل له مخې سږ کال ۲.۳ میلیونه ماشومان له خوارځواکۍ سره مخ دي، چې ۸۷۵ زره یې له پنځو کلونو کم عمره ماشومان له سختې خوارځواکۍ سره مخ دي.

یونیسف زیاته کړې، چې د روان کال له پیل راهیسې په افغانستان کې له بشري بېړني حالت سره - سره د بشري اړتیاو د پوره کولو لپاره یوازې ۲۲ سلنه مرستې راټولې شوې دي.

یونیسف خبرداری ورکړی، چې یاده اداره به د بودیجې د نشتوالي له امله اړمنو ټولنو او ماشومانو ته مرستې ونه شي رسولی.

د یادونې وړ ده، چې تېره ورځ د افغانستان د بشري حقونو په اړه د ملګرو ملتونو ځانګړي راپور ورکوونکي هم په افغانستان کې روان بشري وضعیت د اندېښنې وړ ښودلی او زیاته کړې یې ده، چې ماشومان او اقلیتونه له ناورین سره مخ دي.

حقاني وويل، چې د طالبانو له مشر سره به د دې ولايت د پرمختګ او بيارغونې لپاره د دایکنډي د خلکو پر غوښتنو خبرې وکړي.

د طالبانو د کورنیو چارو وزارت په خبرپاڼه کې راغلي؛ سراج الدین حقاني په دایکندي کې د طالبانو مرکزونه د "اسلامي ورورولۍ او ملي یووالي سمبول" بللي او ویلي یې دي، چې "شیعه او سني مجاهدین" سره یو ځای شوي دي.

دایکنډي د افغانستان یو له هغو ولایتونو څخه دی، چې د اقتصاد او عامه خدمتونو د وړاندې کولو له پلوه په نسبي ډول کمزوری او خلک یې له ستونزو کړیږي.

دغه طالب چارواکي په داسې حال کې د شيعه او سني د ملي يووالي او ورورولۍ خبره کوي، چې طالبانو په تېرو دوو کلونو کې د محرم مراسم تحريم کړي او په پوهنتونونو کې د جعفري فقې له تدريس سره مخالفت کړی.

دا لومړی ځل دی، چې د طالبانو د کابینې دغه ځواکمن غړی یو هزاره ولایت ته سفر کوي او هزاره ګانو څخه د یووالي او له طالبانو سره د مرستې غوښتنه کوي.

دا په داسې حال کې ده، چې تر دا مهاله له هزاره قوم څخه د طالبانو په کابینې، ولایتي ادارو او امنیې قوماندانیو کې د رهبرۍ په کچه هېڅ هزاره نه شته.

په وروستیو میاشتو کې سراج الدین حقاني د افغانستان بېلابېلو ولایتونو ته سفرونه پیل کړي دي. ځینو کارپوهانو ویلي، چې د حقاني د ولایتي سفرونو موخه د طالبانو رهبري کول او د طالبانو تر منځ د خپل منځي کړکېچونو حلول دي.

وروسته له هغې، چې د یوناما او ګڼو نورو بشري حقونو ادارو له خوا په افغانستان کې د طالبانو له خوا د بشري حقونو ضد کړنې او د پخواني حکومت د امنیتي او دفاعي ځواکونو د وژنې او شکنجې په اړه راپورونه خپاره شول؛ د افغانستان د بشري حقونو په اړه د ملګرو ملتونو ځانګړي راپور ورکوونکي ریچارډ بېنېټ ویلي، چې له طالبانو سره د نړۍوالې ټولنې د تعامل د پالیسۍ مهم ټکي د بشري حقونو د نقض په اړه حساب او کتاب دی.

نوموړي تېره ورځ د امریکا متحده ایالاتو د سولې انسټیټیوټ ته په خبرو کې ویلي، چې لا هم په افغانستان د بشري حقونو مدافعینو، مدني او سیاسي فعالانو نیونې او غېرقانوني وژنې او بې درکه کول موجود دي.

د بېنېټ په خبره؛ له هغه وخته چې طالبانو په افغانستان کې واک تر لاسه کړی؛ د بشري حقونو وضعیت خراب شوی، د ښځو او نجونو ټولنیز وضعیت د ناورین تر سرحده رسېدلی دی.

دی وايي، چې په افغانستان کې د اقلیتونو او ماشومانو وضعیت هم د ژورې اندېښنې وړ دی.

د افغانستان د بشري حقونو په اړه د ملګرو ملتونو ځانګړي راپور ورکوونکي افغانستان کې د بشري حقونو د نقض په اړه د اسنادو په ټولېدو هم ټینګار کړی او زیاتوي، دا د ټولو کارونو بنسټ دی: “ څو مسوولین باید حساب ته راکش کړل شي، چې د معافیت دود له منځه لاړ شي”.

د یادونې وړ ده، چې تېره ورځ یوناما اعلان وکړ، چې طالبانو د پخواني جمهوري نظام له ۸۰۰ زیات کارکوونکي، امنیتي او دفاعي ځواکونه نیول شوي، شکنجه شوي، ورک شوي او وژل شوي.

خو د طالبانو ویاند ذبیح الله مجاهد یاد راپور رد کړی او ویلي یې دي، چې په افغانستان کې له بل هر وخته بشري حقونه خوندي دي.

لومړی مکتوب چې د پاکستان سفارت ته د ۱۴۰۱ کال د حوت په میاشت کې د طالبانو د کابل برېښنا ریاست له خوا لېږل شوی؛ پکې د پاکستان له سفارته غوښتل شوي، چې د برېښنا له درکه د پاکستان سفارت د دغه شرکت ۱۶۵۲۸۴۶۲ افغانۍ پوروړی دی او د پورونو د نه ورکړې په صورت کې به دوی پر سفارت برېښنا پرې کړي.

په یاد مکتوب کې په وزیر اکبر خان کې د پاکستان د پخواني سفارت او همداراز په کارته پروان کې د پاکستان د اوسني سفارت د برېښنا له درکه پور ذکر شوی دی.

مکتوب زیاتوي، چې په وزیر اکبر خان کې د پاکستان د پخواني سفارت پور ۳۸۱۳۲۵ افغانۍ کیږي، چې د ۱۳۹۰ کال څخه د ۱۳۹۱ کال د لومړۍ دورې پور اړوندیږي او همداراز ۱۶۱۴۷۱۳۷ افغانۍ پور د پاکستان د اوسني سفارت د ۱۴۰۱ کال په یوولسمې دورې پورې اړوندیږي.

په ورته وخت کې افغانستان انټرنشنل-پښتو ته د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت د تشریفاتو د ریاست یو مکتوب رسېدلی، چې د کابل برېښنا ریاست ته یې د روان کال د زمري په ۸مه نېټه لېږلی؛ پکې د کابل له برېښنا ریاست څخه غوښتل شوي، چې یو تخنیکي غړی دې ورته معرفي کړل شي، تر څو د ۲۰۰۶ او ۲۰۰۷ کلونو د برېښنا ۵.۹ میلیونه د پور جنجالي موضوع په یوې درې اړخیزې کمېټې کې بحث کړي.

د یادو مکتونو په اساس په کابل کې د برېښنا له درکه د پاکستان سفارت ۲۲۴۲۸۴۶۲ افغانۍ پوروړی دی.

د طالبانو په بهرنیو چارو وزارت کې یوې سرچینې افغانستان انټرنشنل- پښتو ته ویلي، چې تېره اونۍ د پنجشنبې په ورځ په کابل کې د پاکستان د سفارت شارژدافیر عبیدالرحمان نظاماني د طالبانو له بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي سره د برېښنا د پورونو په اړه ټیلفوني خبرې کړي دي.

دا چې په دې خبرو کې کومې نتیجې ته رسېدلي او که نه؟ سرچینې یې په اړه څه ونه ویل.

افغانستان انټرنشنل په کابل کې د پاکستان د شارژدافیر عبیدالرحمان نظاماني سره د اړیکو نیولو هڅه وکړه، خو د څو پرلپسې اړیکو نیولو وروسته هم نوموړي د یادو پورونو په اړه ځواب ونه وایه.

دا په داسې حال کې ده، چې د نړۍ په نورو هېوادونو کې هم د پاکستان سفارتونو د اقتصادي ستونزو او پورونو د نه ورکړې راپورونه خپریږي، په دې وروستیو کې پاکستان په واشګټن کې خپله وداني د پورونو د نه ورکړې له امله وپلورله.