يونیسېف په خپلې اېکس پاڼه لیکلي، چې د هرات په زندهجان ولسوالۍ کې د زلزلو له امله نه یوازې د خلکو کورونه ویجاړ شوي؛ بلکې د دغې ولسوالۍ اوسېدونکي د اوبو سیسټم ته هم اوس لاسرسی نه لري.
یونیسېف لیکلي، چې دوی د دغه ستونزې هوارولو ته چمتو وو او تېره ورځ یې د اوبو په ټانکرونو کې له ۱۸۰۰۰ زیاتو کسانو ته د څښاک اوبه چمتو کړي.
یونیسېف زیاته کړې، دغه کسان اوس په خوندي توګه څښاک، حمام او پخلی کولای شي.
د دې ترڅنګ باختر اژانس هم د طالبانو د ویاند له قوله لیکلي، چې اوسمهال هرات ته د اتو هېوادونو تخنیکي او روغتیایي ډلې رسېدلې دي.
ذبیح الله مجاهد ویلي، چې تر دې دمه د عربستان، ایران او قطر د سرې میاشتې لهخوا خوراکي توکي، درمل او نغدي مرستې او د چین، ډنمارک، ناروې او نړۍوال سره صلیب لهخوا هم مرستې هرات ولایت ته رسېدلي دي.
د سپین بولدک ـ چمن دروازه د پاکستاني پوځیانو له لورې ځکه تړل کیږي چې دوی افغان مساپرو ته له پاسپورټ پرته د چمن لوري ته د تګ اجازه نه ورکوي. د دغې دروازې تړل له هغه وروسته زیات شوي چې دوه ورځې وړاندې د پاکستان سرپرست لومړي وزیر د بلوچستان ایالت کوټې ښار ته سفر کړی و.
د پاکستان او افغانستان تر منځ د سپین بولدک ـ چمن دروازه د واړو هېوادونو تر منځ یوه له مهمو سوداګریزو لارو څخه ده.
خو په دې وروستیو کې د پاکستان له لورې دغه دروازه د ورځې له لورې په موقت ډول تړل کیږي او د دروازې دواړو لوریو ته زرګونه کسان افغانستان او پاکستان لوري ته د تللو په انتظار پاتې کیږي.
په روانه اونۍ کې نن دریمه ورځ ده چې په پرله پسې ډول د پاکستان له لورې د سپین بولدک ـ چمن دروازه د څو ساعتونو لپاره د هغه افغان مساپرو او سوداګرو پر مخ تړل کیږي چې پاسپورټونه نه لري.
د پاکستان له لورې د سپین ـ بولدک چمن دروازې تړل هر ځل د طالبانو غبرګون هم له ځان سره لري.
طالبان یې بیا په غبرګون کې هغه کسانو ته افغانستان ته د تګ اجازه نه ورکوي چې وړاندې تر دې به په پاکستانې شناختې کارډ سپین بولدک ته تلل.
محمد رفیق اچګزی چې کور یې د پښتونخوا په چمن ښار کې او کاروبار یې د کندهار په سپین بولدک ولسوالۍ کې دی افغانستان انټرنشنل ته وویل:« له کلونو، کلونو راهیسې د سپین بولدک ـ چمن قبایلو د پاکستان او افغانستان له حکومتونو سره داسې پریکړه کړي وه چې د کندهار له لورې چمن ته تلونکي کسان به له پاسپورټ پرته په تذکرو تګ راتګ کوي او د چمن له لوري به پر پاکستانې شناختې کارډ د سپین بولدک لوري ته تګ راتګ کیږي.»
د سپین بولدک ـ پر دروزاه د عامو مساپر تر څنګ هره ورځ زرګونه قبایل چې د دروازي دواړو لوریو ته یې کورونه او کاروبارونه دي، تګ راتګ کوي خو په دې ورستیو کې د پاکستان له لوري پرېکړه شوې چې نور به تګ راتګ پر تذکره نه، بلکې په پاسپورټ تر سره کیږي.
د چمن د لغړي اتحاد مشر محمد ولي وايي، درې ورځې وړاندې د بلوچستان ایالت لوړپوړو ملکې او نظامې چارواکو سره یې ناسته درلوده او پدې ناسته کې پاکستانې چارواکو پرېکړه کړې ده چې دواړو لوریو ته باید تګ راتګ پر پاسپورټ وشي.
نوموړی وايي: « موږ په هیڅ ډول د پاکستان حکومت دا پرېکړه نه شو زغملای دلته د زرګونو کسانو سوداګرۍ ته زیان اوړي. دا زموږ پلرنۍ ځمکه ده او موږ قبایل د پاکستان او افغانستان داسې هیڅ پرېکړه نه منو چې پر پاسپورټ تګ راتګ وکړو.»
نن د پنج شنبې ورځ د (تلې ۲۰مه) هم د سپین بولدک چمن پر دروازه تګ راتګ بند دی.
دا په داسې حال کې ده چې د پاکستان سرپرست لومړي وزیر انوار الحق کاکړ دوه ورځې وړاندې د بلوچستان ایالت کوټې ښار ته سفر کړی.
سرچېنې وايي، د پاکستان سرپرست لومړي وزیر په کوټه کې د یو شمیر قبایلي او بلوڅ مشرانو سره هم لیدنې کړې وې، خو د یادو لیدنو په اړه ډير جزئیات نه دي په ډاګه شوي.
په دې وروستیو کې د پاکستان حکومت پر افغان کډوالو هم فشارونه ډیر کړې چې د روانې میاشتې تر وروستۍ نیټې له پاکستانه ووځي.
د ملګرو ملتونو د بشري مرستو د همغږۍ دفتر وايي، له تېرو څو ورځو راهیسې په هرات کې د زلزلې له امله لږ تر لږه ۱۷ زره کسان زیانمن شوي دي. اوچا وايي ښایي دا شمیرې نورې هم لوړې شي. د اوچا په خبره په هرات کې د زلزلو له امله ټولټال ۴۴۴ کلیو ته زیان اوښتی.
د اوچا په راپور کې ویل شوي چې یواځې په انجیل ولسوالۍ کې تر شپږ زره ډیر کسان زیانمن شوي.
د راپور له مخې د یادې زلزلې له امله په زنده جان، کشکک، رباط سنګي او ګلران ولسوالیو کې ټولټال ۱۷۱۴ کورونه په بشپړه ډول ویجاړ شوي دي.
همدارنګه اوچا ویلي، چې په زنده جان او کشکک ولسواليو کې يې ٣٨ بې سرپرسته ماشومان او ٢٤ بې سرپرسته بوډاګان هم موندلي دي.
د طالبانو د شمیرو له مخې په هرات کې د تلې په ۱۵مه د رامنځته شوې زلزلې له امله ۲۴۴۵ کسان مړه شوي.
د بې پولې ډاکټرانو ټولنې د طالبانو د روغتیا وزارت او د هرات د حوزوي روغتون په حواله د ټپیانو شمیر ۲۴۴۰ تنه ښودلی دی.
د چهار شنبې په ورځ د (تلې۱۹مه) په هرات کې درې نورې زلزلې هم وشوي، چې له امله یې یو کس مړ او ۱۵۳ تنه ټپیان شوي دي.
تر دې وړاندې داسې راپورونه خپاره شوي وو، چې ګواکې په هرات کې له شویو زلزلو وروسته د دغه بند ځینو برخو کې درزونه پیدا شوي، او دروند زیان ور اوښتی دی. د دغه ولایت د اطلاعاتو او فرهنګ چارواکو ویلي په دې برخه کې خپاره شوي راپورونه ناسم او د تشو اوازو تر کچې دي.
د هرات په ولایت کې د طالبانو تر واک لاندې د اطلاعاتو او فرهنګ اداره له خلکو غواړي چې په دې برخه کې دې د خلکو په منځ کې وېرې او اندیښنې نه ډېروي.
تر دې وړاندې ځینو رسنیو د ځايي اوسېدونکو له قوله ویلي و چې، سلما بند کې د درزونو د پیدا کېدو له امله خلک په اندېښنه کې دي، او وايي که دغه بند مات شي، نو ورسره به شاوخوا سیمې تر اوبو لاندې شي، له همدغې وېرې د بند د شاوخوا سیمو یو شمېر اوسیدونکي هم له خپلو مېنو پریښودو ته اړوتي وو.
ځینو خلکو دا هم ویلي و چې دغه بند ته یو شمېر انجنیران استول شوي چې له نېږدې د دغه وضیعت څارنه وکړي.
خو په هرات کې طالب چارواکي دغه راپورونه نه مني او وایي چې یو شمېر خلک غواړي په ولسونو کې وېره خوره کړي.
د ځینو راپورونه له مخې د وروستیو زلزلو په ترڅ کې د هرات یو لرغونی منار، د اختیار الدین کلا او د هرات د جامع حومات ځینې برخې زیانمنې شوې دي.
د هرات د پر له پسې زلزلو له کبله زرګونه کسان مړه او ژوبل شوي او سلګونه کورونه ویجاړ شوي دي.
پرون هم په دغه ولایت کې زوروه زلزله وشوه، چې د زلزله پېژندنې د ادارو د راپور له مخې ، شدت یې د ریښتر په کچه ۶ اعشاریه ۳ و.
د هرات اوسیدونکي د پر له بسې زلزلو له کبله خوب نه لري، ماشومان او مېرمنې دا څوومه پر له پسې شپه ده چې د شنه اسمان لاندې یې تېروي.
پرون چهارشنبه هم د هرات ښار او شاوخوا ولایتونه د زلزلې سختو ټکانونو ولړزول چې له امله یې د یو تن د مرګ او تر سلو زیاتو د ژوبلېدو راپورونه هم خپاره شوي و
د افغانستان د ښځو، نجونو او بشري حقونو لپاره د امریکا ځانګړې استازې رینا امیري په خپلې اېکس پاڼه لیکلي، چې د زدهکړو پر وړاندې د طالبانو انګېرنې او پلمې هم په کور د ننه هم په سیمه او نړۍ کې ردې شوې دي.
رینا امیري د نجونو په نړۍواله ورځ افغان نجونو ته ویلي:« د زړه له تله خواشینې یم، چې طالبان ستاسو زدهکړو لپاره کورنۍ او نړۍوالې غوښتنې نه مني؛ تاسو له خپلو هیلو او افغانستان له ښه راتلونکي بې برخې کوي؛ خو مه نهیلې کېږئ. »
هغې زیاته کړې:« تاسو چې د زدهکړو په ګډون د خپلو حقونو دفاع کوئ، موږ به له ټولو شونو لارو ستاسو ملاتړ ته دوام ورکړو.»
رینا امیري د خپلې لیکنې په وروستۍ برخه کې لیکلي، چې د طالبانو ظالمانه تګلارې یوازې د افغانستان ستونزه نده. دوی هغه ګواښوونکې بېلګه جوړوي، چې دا به په نورو هم اغېز وکړي او هرچیرې به د ښځو او نجونو حقونه وګواښي.
هغې لیکلي:«د طالبانو د ارتجاعي تګلارو په وړاندې درېدل، زموږ ټولو په ګټه ده.»
د دې ترڅنګ د افغانستان لپاره د امریکا ځانګړي استازي توماس وېسټ هم په خپل اېکس پاڼه د نجونو په نړۍواله ورځ لیکلي:« په دې ورځ موږ باید د هغو مېلیونونو افغان نجونو یادونه وکړو، چې په افغانستان کې له بوږنونکي ځپلتیا سره مخامخې دي، چې په نړۍ کې يې ساری نه دی لیدل شوی.»
ښاغلي وېسټ لیکلي:« د نړۍ. بل هیڅ ځای کې له منځني او ثانوي زدهکړو زدهکوونکې نه دي بې برخې شوې، چې دا پر رواني روغتیا، کورنیو، ټولنې او اقتصادي ژوندانه ویجاړوونکي اغېزې لري.»
هغه وایي:« طالبان د دغو ځپلو مسوول دي. نړۍواله ټولنه باید د افغان نجونو ملاتړ ته دوام ورکړي، د هغوی غږ واوري او بدرګه یې کړي.»
تر دې وړاندې طالبانو د نجونو په کور دننه او بهر د نجونو زدهکړو غوښتنو ته پام نه دی کړی.
له څه باندې دوو کلونو راهیسې له شپږم ټولګي پورته نجونې د زدهکړو اجازه نلري.
د ملګرو ملتونو د سرمنشي ویاند سټیفن دوجاریک د هرات زلزله ځپلو ته د مرستو په استولو کې د ځنډ په اړه افغانستان انټرنشنل ته وویل چې، دغه سازمان د بشري مرستو لپاره د مالي سرچینو له کمښت سره مخ دی.
د ملګرو ملتونو د بشري مرستو د همغږۍ دفتر د تلې په ۱۷مه اعلان وکړ چې دغه سازمان د هرات له زلزله ځپلو سره د مرستې لپاره پنځه میلیونه ډالره ځانګړي کړي دي.
د ملګرو ملتونو د خبري آژانس د خبر له مخې، د دغو پيسو د کارولو بهير د تلې مياشتې له ١٧مې نېټې څخه پيل شوى دى.
په ملګرو ملتونو کې د افغانستان انټرنشنل خبریاله مریم رحمتي وايي، د راپورونو له مخې ملګري ملتونه لا هم د افغانستان په لوېدیځ کې د زلزله ځپلو د اړتیاوو په اړه څېړنې کوي.
نوموړې د چهارشنبې په ورځ په یوه خبري کنفرانس کې له ښاغلي دوجاریک څخه وغوښتل چې دغه مرستې به کله خلکو ته ورسیږي.
د ګوتریش ویاند وویل: «زموږ کارکوونکي د اړتیاوو چټکه څیړنه کوي ترڅو مالومه کړي چې څه ته اړتیا ده، موږ په افغانستان کې کومې اسانتیاوې لرو او څه ته اړتیا لرو چې له بهر څخه یې راوړو.»
دوجاریک په افغانستان کې د مرستو لړۍ «ډیره ننګونکې وبلله» او زیاته یې کړه چې، «د افغانستان لپاره د بشري مرستو د ترلاسه کولو لپاره زموږ د غوښتنو سره سره، لکه د نورو سیمو په څېر، موږ ته اړینې مالي سرچینې نه دي چمتو شوي، خو له دې سره موږ هڅه کوو چې د امکان تر حده له خلکو سره مرستې وکړو.»
د ملګرو ملتونو تر څنګ جرمني او اروپايي ټولنې اعلان وکړ، چې د هرات زلزله ځپلو سره به د نږدې ۹ میلیونه یورو مرسته وکړي.