تېره شپه د مرکز تالقانو اړوند د خس کپې په سیمه کې د یوې کورنۍ څلور غړي وژل شوي. ځايي امنیتي مسولان وايي دغه څلور تنه چې د یوې کورنۍ غړي و د عبدالستار په نوم د دغې کورنۍ د زوم له لوري وژل شوي دي او څلور نور ټپیان دي. په وژل شویو کې دوه ښځې او دوه تنه يې ماشومان دي.
سرچینه وايي خپله عبدالستار نومی تښتېدلی خو له هغه سره په دغه کار کې ښکېل یو تن يې نیولی دی.
د تالقان امنيتي مسولان وايي، «له نيول شوي يو تن څخه د قضيې اړوند پلټنې روانې دي.»
تر اوسه پورې دا روښانه نه ده چې ولې دا پېښه رامنځته شوې خو ويل کیږي چې کیدای شي لامل یې کورنی تاوتریخالی وي.
د افغانستان د لویدیځې برخې زلزله ځپلو ته د مرستو پر دوام دا ځل یو شمېر سندرغاړو د «هرات یوازې نه دی» په نامه د مرستو ټولولو کمپاین پیل کړی دی. فرهاد دریا، داود سرخوش، آریانا سعید او تاجک سندرغاړی صدرالدین د خپلو کنسرتونو یوه برخه د هرات زلزله ځپلو ته ځانګړې کړې ده.
د افغانستان په لوېدیځ کې له سختې زلزلې دوه ورځې وروسته چې له امله یې څه باندې څلورو زرو کسانو ته مرګژوبله واوښته، د افغانستان یو شمېر سندرغاړو، رسنیو او فرهنګي شخصیتونو په ټولنیزو رسنیو کې د زلزله ځپلو له پاره د مرستو راټولولو کمپاین پیل کړ چې تراوسه پورې تر پنځوس زرو ډالرو ډیره مرسته راټوله شوې ده.
نامتو افغان سندرغاړي فرهاد دریا د هرات د زلزلې په دویمه ورځ له یو شمېر افغان رسنیو او سندرغاړو سره په همغږۍ د مرستې راټولولو په موخه «هرات غمجن دی، خو یوازې نه دی» تر نامه لاندې کمپاین پیل کړ او له خپلو مینه والو یې وغوښتل چې له دوی سره د هرات د زلزلې د قربانیانو د لاسنیوي په برخه کې همکاري وکړي.
دریا په خپله فیسبوک پاڼه لیکلي: «د تاریخ په اوږدو کې په ځانګړې توګه کله چې ناورینونه پیښ شوي، سندرغاړي د سیاستوالو او زورواکو په پرتله ډیر صادق او په ریښتیني توګه د خلکو ترڅنګ دریدلي دي.»
هغه وويل، اوس په داسې حال کې چې د هرات د قربانيانو لپاره د مرستې راټولولو کمپاين مخ په زياتېدو دى، «ډېر نور سندرغاړي به هم په دغه کمپاين کې برخه واخلي.»
فرهاد دریا په خپله فیسبوک پاڼه کې همداراز لیکلي: «تاجک سندرغاړي صدرالدین د افغانستان له خلکو سره د خواخوږۍ د څرګندولو په ترڅ کې ژمنه کړې چې په اروپا کې د خپلو کنسرتونو د ټکټ پیسې به دې کمپاین ته د مرستې په موخه ورکړي.»
شنونکي په دې باور دي چې په سختو حالاتو کې له خلکو سره د سندرغاړو همکاري په افغانستان کې کوم نوی نوښت نه دی، بلکې تر دې وړاندې هم د فرهاد دريا او داوود سرخوش په څېر ډیر شمېر نورو سندرغاړي په کړکیچنو حالاتو لکه طبيعي پېښو، تروريستي بریدونو او ټولنيزو ناورینونو کې د خلکو تر څنګ ولاړ او مدني فعاليتونه کړي دي.
په هرات کې څه باندې یوه اونۍوړاندې د شنبې په ورځ (د تلې په ۱۵مه) زلزله پیل شوه او په دغو نهو ورځو کې یې په پرله پسې توګه دوام کړی چې پکې زرګونو کسانو ته مرګژوبله واوښته او سلګونه کورونه یې نړولي دي.
د راپورونو له مخې، ددې زلزلې ۹۰ سلنه برخه ښځې او ماشومان دي.
په افغانستان کې دا طبیعي پیښه په داسې حال کې رامنځته شوې چې سږکال مرستندویه بنسټونه په عادي حالت کې له دغه هیواد سره د مرستې لپاره د بودیجې له سخت کمښت سره مخ و.
د دغو زلزلو په رامنځته کېدو سره د نړۍ يو شمېر هېوادونو له خلکو سره د نغدو پیسو، خوراکي توکو او د لومړنيو اړتیا وړ وسايلو په لېږلو سره مرستې کړې.
دغه روغتون د عربي متحده امارتو له لوري په ۱۴ کانټینرونو کې جوړ شوی او د یوه روغتون ټول اړین روغتیایي توکي پکې دي. د هرات لپاره د طالبانو د اطلاعات او کلتور مشر احمد الله متقي پر ایکس پاڼه د عربي متحده امارتو له لوري په اته ساعته کې د ګرځنده جوړ شوي روغتون ویډیوګانې خپرې کړې دي.
نوموړی وايي، یوه ورځ وړاندې د عربي متحده اماراتو یو پلاوی هرات ولایت ته ورغلی او ژمنه یې وکړه چې په اته ساعته کې به د زلزله ځپلو کسانو د درملنې لپاره روغتون جوړ کړي.
د نوموړي په خبره د «اماراتو پلاوي خپل ژمنه پوره کړه او یو مجهز بیړنی روغتون یې جوړ کړ.»
د متقي په خبره په یاد روغتون کې به شاوخوا ۶۰ روغتیا پالان کار کوي.
د عربي متحده امارتو له لوري یاد بیړنی روغتون داسې مهال جوړیږي چې په هرات کې د تېرې څه باندې یوې اونۍ زلزلو له امله ناورین را منځته شوی.
د ملګرو ملتونو د بشري سازمانونو د معلوماتو له مخې په دغه ولایت کې د زلزلو له امله زرګونه هراتیان اغیزمن شوي.
د افغانستان لپاره د امریکا ځانګړي استازي توماس ویسټ د دوشنبې په ورځ د (تلې ۲۴مه) پر خپل فیسبوک پاڼه په هرات کې د یک شنبې سهار د زلزلې په اړه اندېښنه ښودلې او لیکلي یې دي، دغې زلزلې بشري حالت نور هم اندېښمن کړی.
نوموړی وايي، مرستندویه سازمانونه باید په هرات ولایت کې زلزله ځپلو کسانو سره خپل ملاتړ ته دوام ورکړي.
نوموړی وايي، د مرستدویه سازمانونو له لوري باید د سرپناه، څښاک اوبو او درملو بیړنۍ اړتیاوې پوره شي.
همدارنګه ښاغلي ویسټ د تېري جمعې په ورځ په پلخمري کې پر شعیه لمونځ کوونکو برید یو تروریستي برید یاد کړی.
نوموړي په برید کې د زیانمن شویو کسانو له کورنیو سره خواخوږي څرګنده کړي« د افغانستان شیعه ټولنه د تاوتریخجونو توندلارو له امله زیانمنه شوي ده.»
په هرات ولایت کې تېره ورځ سهار وختي د رېښتر په کچه ۶،۳ درجې لومړۍ زلزله وشوه او دویمه یې بیا د ۵،۵ درجې په کچه وه. تر هغه وروسته د زلزلې څلور نور ټکانونه هم شوي چې تر لومړنیو ورو و. په دې وروستیو پرله پسې زلزلو کې څلورو کسانو ژوند له لاسه ورکړی او څه باندې ۱۵۰ نور ټپیان شوي دي
خلک ددغو پرله پسې زلزلو له امله خپلو کورونو ته نه شي ورتلی او په سړه هوا کې سختې او له ویرې ډکې شپې او ورځې تیروي.
د ملګرو ملتونو د بېلابېلو څانګو په ګډون ځینو خیریه مؤسسو ځپل شویو سیمو ته یوه اندازه مرستې رسولې دي، خو د ځایي اوسیدونکو، طالب چارواکو او خیریه بنسټونو په خبره دغه مرستې کافي نه دي.
د هرات زلزله په داسې حال کې رامنځته کیږي، چې افغانستان له جدي بشري ناورین سره مخ دی او نړیوال مرستندویه بنسټونه هم د بودیجې له کمښت سره مخ دي.
د اقتصادي چارو کارپوهان وړاندیز کوي چې د زلزله ځپلو لپاره باید یو ځانګړی بانکي حساب جوړ شي څو له مرستو څخه د ناوړه ګټې اخیستنې مخه ونیول شي.
د اقتصادي چارو شنونکی حمدالله همدرد وايي چې، «باید یو منظم میکانیزم جوړ شي چې اړمنو کسانو ته د مرستو په بهیر کې درغلۍ و نه شي او دا باید مشخص شي چې مرستې په کومو برخو لګیدلې دي.»
نوموړی وایي، که د نړیوالو له خوا اعلان شوې مرستې او هغه اندازه پیسې چې د هیواد په بیلابیلو ولایتونو کې د خلکو له خوا ټولې شوې، له درغلیو پرته ولګول شي نو هرې زیامنې کورنۍ ته چې خپل کور یې په بشپړه توګه له لاسه ورکړی، یو کور ورباندې جوړیدلای شي.
هممهاله، یو شمېر افغانان په ډلهییز او انفرادي ډول، په کور دننه او بهر د مرستو په را ټولولو لګیا دي، خو ددغو مرستو د حیف و میل کیدو اندېښنې هم ډېرې دي.
د هرات ولایت یوه اوسیدونکی افغانستان انټرنشنل ته د یوه ویډیو په لیږلو سره د مرستو د ویش په بهیر کې د پراخو درغلیو خبر ورکوي او وایي، «معلومه نه ده چې ولې د دغو مرستو یوه برخه په اړمنو کسانو نه ویشل کیږي.»
نوموړی همداراز زیاتوي، سره له دې چې ډیری هراتیان د سړې هوا شپې او ورځې د خیمو لاندې تیروي خو یو شمېرکسان د ملګرو ملتونو له خوا مرسته شوې کمپلې نورو ځایونو ته لېږدوي.
د یادولو ده، د هرات اوسیدونکي شکایت کوي چې په دغه ولایت کې د تېرې اونۍ له خونړۍ زلزلې وروسته د توکو بیې لوړې شوې، خیمې یا نه پیدا کیږي او که پیدا هم شي د تېر په پرتله یې بیې څو برابرهلوړې شوې.
شنونکي وايي،له دې سره سره چېد سیمې او نړۍ هيوادونو پراخې مرستې اعلان کړې دي، خو ډیره کمه برخهیې زیانمنو کورنیو ته رسیدلې دي.
طالبانو له وړاندې ويلي و چې د دغو مرستو وېش ته يې يو کمیسیون جوړ کړی چې د مرستو په وېش کې له فساده مخنیوی وکړي.
د ايران په مشهد ښار کې يو افغان خبريال افغانستان انټرنشتل ته د نوم د نه اخیستو په شرط وویل چې، تېره اوونۍ د ناپېژاندو کسانو له خوا د وهلو پر مهال ټپي شوی دی. دغه خبريال نه پوهېږي چې بريدګر څوک وو او ولې يې پرې بريد وکړ.
هغه چې په ایران کې ژوند کوي، د یکشنبې په ورځ (د تلې ۲۳مه) افغانستان انټرنشنل ته وویل، د تلې په نولسمه نانوایي ته نېږدې څو کسانو له شا څخه پرې برید وکړ.
دغه خبريال زياتوي چې هغه د بریدګرو د ګوزارونو له امله بې هوښه شو.
نوموړي وويل چې نه يې بريد کوونکي ليدلي او نه يې هم پوليسو ته په دې برخه کې شکايت کړى دى.
د هغه په خبره، «باور لري چې بریدګر غله نه وو او کومه بله موخه یې درلوده.»
په ایران کې پر یاد افغان خبریال دا برید په داسې حال کې کېږي، چې په ایران کې د کډوالۍ ضد او په ځانګړې توګه د افغانانو په وړاندې تاوتریخوالی په ډېرېدو دی.
څو ورځې وړاندې د قزوین ولایت د اقبالیه سیمې اوسیدونکو په افغان کډوالو او د هغوی پر کورونو د تیږو او لرګیو برید وکړ.
دا په داسې حال کې ده چې، ایراني چارواکي د ایراني ټولنې او افغان کډوالو ترمنځ وروستی تاوتریخوالی د «دښمن استخباراتي کړۍ» له لوري د ستونزو د رامنځته کېدل بولي.