ترکيې په هرات کې د زنده جان ليسې د بيارغاونې خبر ورکړ

دا څرګندونې په داسې حال کې مطرح کېږي چې تېره اونۍ مسکو د طالبانو د مخالفانو د یوې غونډې کوربه و.

په مسکو کې دغه غونډه د پنجشنبې په ورځ د لیندۍ په دویمه د «افغانستان د تېر او راتلونکي تر منځ» تر سرلیک لاندې د روسیې د عادل ګوند د مشر سرګي میرونوف په کوربتوب چې د روسیې له ولسمشر ولادیمیر پوتین سره نږدې اړیکې لري، جوړه شوې وه.

په دې غونډه کې د ملي مقاومت جبهې مشر احمد مسعود، د افغانستان د وحدت ګوند مشر محمد محقق، په ملګرو ملتونو کې د افغانستان پخواني استازي محمود صیقل، د عدلیې پخوانی وزیر فضل احمد معنوي، په تاجکستان کې د افغانستان اوسني سفیر ظاهر اغبر او لسګونه نورو پیژندل شویو شخصیتونو حضور درلود.

د ملي مقاومت جبهې مشر په دې غونډه کې وویل چې افغانستان اوسمهال په «طالبستان» بدل شوی دی.

احمد مسعود د افغانستان د ستونزې د هواري له پاره د افغانستان د راتلونکي نظام د ډول ټاکلو له پاره د افغانانو تر منځ ټولپوښتنه بنسټیزه حل لاره وبلله.

نوموړی د ټاکنو ترسره کېدل او د خلکو په رایو د حکومت جوړول هم بله حل لاره ګڼي.

له دې غونډې دوه ورځې وروسته د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي په کابل کې د روسیې له سفیر ډیمیټري ژیرنوف سره وکتل.

د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت وویل چې په دې کتنه کې دواړو لوریو د افغانستان او روسیې د سیاسي او اقتصادي اړیکو او د وروستیو سیمه ییزو او نړیوالو پېښو په اړه خبرې وکړې.

روسیه د نورو هېوادونو په څېر طالبان په رسمیت نه پېژني، خو په مسکو کې یې د دې ډلې یو شمېر ډیپلوماټان منلي دي.

روسیې په پرله پسې ډول ټینګار کړی چې په افغانستان کې باید ټول ګډونه حکومت رامنځته شي او دغه هېواد باید د ترهګرو په ځاله بدل نه شي.

ټاکل شوې ده چې په دې غونډه کې د افغانستان پر اوسني وضعیت، جنسیتي توپیر، بشري مرستو او د ګاونډیو هیوادونو په رول بحث وشي.

سره له دې چې تر اوسه پورې غونډې ته ور بلل شوي ټول ګډونوال مشخص نه دي خو د یو شمیر رسنیو د راپورونو له مخکې په دې غونډه کې به د اسمعیل خان تر څنګ د ملي مقاومت جبهې مشر احمد مسعود هم برخه واخلي.

د راپورونو له مخې، دې غونډې ته د ګډون په موخه طالبان هم غوښتل شوي خو دا تر اوسه نه ده معلومه چې طالب چاواکي به پکې برخه واخلي او که نه.

د هرات یوولسم امنیتي کنفرانس په رسمي بیانیو کې بیا ویل شوي چې تمه ده د امریکا او اروپايي هېوادونو په ګډون د سیمې او نړۍ د شاوخوا ۲۵ هېوادونو او د ملګرو ملتونو او اروپايي ټولنې په ګډون د څلورو سازمانونو استازي په دې غونډه کې برخه واخلي.

یو شمېر سرچینو تېر کال ویلي وو، چې اسمعیل خان ته د ایران حکومت له خوا د تاجکستان دوشنبې ته د سفر اجازه نه وه ورکړل شوې.

په هغو انځورونو کې چې اوس له دوشنبې څخه افغانستان انټرنشنل ته رسېدلي، لیدل کېږي چې په تاجکستان کې د افغانستان سفیر محمد ظاهر اغبر او د افغانستان پخوانی دفاع وزیر بسم الله محمدي د دوشنبې په هوايي ډګر کې د ښاغلي اسماعیل خان هرکلی کوي.

سرچینې رسنیو ته ویلي چې، دغه هلک د قاري هدايت الله د ناروا اړیکو د غوښتنې له ردولو وروسته وژل شوى دى.

په همدې حال کې ځينې نورې سرچينې بیا وايي ، چې وژل شوی هلک د شنبې په ورځ د لیندۍ په ۴مه د دې ولایت د پښتونکوټ ولسوالۍ په «خشتپل» کلي کې د طالبانو د یوه غړي قاري عثمان له وژلو وروسته د تېښتې په حال کې د دغې ډلې د جنګیالیو له خوا وېشتل شوی دی.

د سرچینې په وينا دغه هلک پر ده د جنسي تيري د هڅې په وړاندې دغه طالب په خپل ټوپک وژلی و.

د فاریاب سیمه ییزو چارواکو تر اوسه په دې اړه څه نه دي ویلي.

د یادولو ده چې، تر دې وړاندې هم د طالب قومندانانو او جنګیالیو له خوا پر هلکانو د جنسي تیري راپورونه خپاره شوي دي.

حسن کاظمي قمي په اېکس پاڼه لیکلي چې د یکشنبې په ورځ یې د هند د بهرنیو چارو وزارت د سیمه ییزې ادارې له عمومي مدیر جی بي سنګ سره په کتنه کې له افغانستان سره د سیاسي او اقتصادي چارو د پرمختګ له پاره د «سیمه ییزې تماس ډلې د جوړولو او په دې هیواد کې د ټیکاو او ودانولو په موخه خبرې اترې وکړې.»

دوی له افغانستان سره د اقتصادي اړیکو په پراختیا کې د چابهار بندر د ځانګړي رول په اړه هم خبرې وکړې.

کاظمي قُمي د تماس ډلې د طرحې په اړه نور جزئیات ورنه کړل، خو دا پلان د افغانستان په چارو کې د ګاونډیو هېوادونو پر رول د ټینګار او د امریکا د رول د کمولو له پاره د ایران یوه هڅه ګڼل کېږي.

ایراني ډیپلوماټانو په تېرو کلونو کې د افغانستان په اړه د مسکو په ناسته او د مسکو په فارمټ ناسته کې د افغانستان په اړه دا خبره یاده کړې، خو تر اوسه سیمه ییزې اجماع ته نه ده رسېدلې.

په همدې حال کې د هند بهرنیو چارو مرستیال وزیر چې له تیرو دوو ورځو راهیسې په تهران کې دی، د ایران د بهرنیو چارو له وزیر او د هغه له سیاسي او اقتصادي مرستیالانو سره په کتنه کې د چابهار بندر په اړه خبرې کړې دي.

د هند بهرنیو چارو وزارت ویاند اریندام باغچي په خپله اېکسپاڼه لیکلي چې د دغه وزارت مرستیال ویني کواټرا د ایران بهرنیو چارو له وزیر امیر حسین عبداللهیان سره په کتنه کې د دوه اړخیزو اړیکو او د چابهار بندر په ګډون یې د اتصالي پروژو په اړه خبرې وکړې.

چابهار بندر له هند سره د افغانستان یو له مهمو سوداګریزو لارو څخه بلل کیږي چې د کراچۍ بندر اصلي بدیل دی.

اوس چې د کراچۍ بندر له لارې د مالونو د لېږد رالېږد پر سر د طالبانو او پاکستان تر منځ کړکېچ ډېر شوی، د افغانستان د اقتصادي اړیکو په پراختیا کې د چابهار بندر د ځانګړي رول په اړه د ایران او هند د لوړپوړو ډیپلوماټانو خبرې مهمې دي.

د طالبانو تر واک لاندې د باختر خبري آژانس د راپور له مخې، د ترکیې سفیر له احمدالله متقي سره په خبرو کې زیاته کړې چې، د دغه موزیم په جوړیدو سره به د دواړو هېوادونو "ترکیې او افغانستان" ترمنځ د ملګرتیا سمبولونه نندارې ته وړاندې شي.

د ترکیې سفیر دغه راز وویل، چې دوی په ۲۰۲۴ کال کې په هرات کې د زیر زمیني جومات د بیارغاونې، د شهزاده تخت، د لاسي صنایعو د پراختیا، د نستعلیق کتابونو د چاپ او په هرات کې د کتابتون د بیا رغولو په برخه کې کار کوي.

دا په داسې حال کې ده چې په هرات ولايت کې وروستۍ زلزلې د يو شمېر کليو د ويجاړولو ترڅنګ د دغه ولايت تاريخي او لرغوني ځايونه هم زيانمن کړي دي.

په دې زلزله کې چې د رېښتر په کچه ۶،۳ درجې وه، د هرات لوی جومات، اختیارالدین کلا، منارونه او د دغه ولایت ځیني نور تاریخي ځایونه زیانمن کړي دي.

پر افغانستان د طالبانو له واکمنۍ وروسته سره له دې چې دغه ډله د ترکیې په ګډون د هیڅ یوه هیواد له خوا په رسمیت پیژندل شوې نه ده، خو د ترکیې او طالبانو تر منځ اړیکې خورا ښې دي او دغه هیواد د هرات له زلزله ځپلو سره د مرستې ترڅنګ په بېلابېلو برخو کې له طالبانو سره پراخې همکارۍ لري.