جعفر مهدوي: طالبان پام وړ لاسته راوړنې لري، خو مخالفین یې د جګړې شعار ور کوي

اسدالله او جان محمد د کندهار ښار ختيځ ته په شورندام کې د وچې مېوې په مارکېټ کې د اینځورو او بادامو سوداګري کوي.

دوی وایې، سږ کال يې حاصلات زیات خو تر تېرو کلونو بهرنيو هيوادونو ته کم صادر شوي دي.

د دوی په خبره، پاکستان ته یې د صادراتو ډېره برخه روانه ده، خو زيات مهال پاکستان د افغانستان د مېوې د حاصلاتو پرمهال پر ډيورنډ کرښه ستونزې جوړوي.

د وچې مېوې دغه سوداګر وايې، د طالبانو حکومت بايد پر يوه لار تکيه ونه کړي: «وچه مېوه چين او دوبۍ کې ښه بازار لري بايد يوه لاره ورته جوړه شي، چې حاصلات ډېر روان شي، اوسنی حکومت بايد د نړۍ سره اړيکې او لارې جوړې کړي.»

بلخوا بيا په کندهار کې د طالبانو تر واک لاندې د سوداګرۍ خونۍ مرستيال عبدالباقي بينا وايي، چې له کندهار څخه سږ کال د ۱۸۱ ميلیونو ډالرو په ارزښت نژدې ۵۴ زره ټنه وچه مېوه بهرنيو هیوادونو ته صادره شوې ده.

د ده د معلوماتو له مخې، هند، پاکستان او عربي اماراتو ته اینځر، مميز، اب جوشي، بادام او ځینې نوره وچه مېوه په دې صادراتو کې شامله ده.

بينا د سوداګرو غوښتنې مني او وایې، د سپين بولدک او پاکستان ترمنځ لاره بنده او لا هم ډېره وچه مېوه په کندهار کې پاته ده، چې بايد د نړۍ تر بازاره ورسيږي.

سږ کال درې ځله د چين بېلا- بیلو سوداګرو د کندهار د طالبانو تر واک لاندي د سوداګرۍ خونې له مسولينو سره د تجارت د پياوړتيا په هدف کتلي وو، خو د سوداګرو په خبره، تر اوسه یې کومه خاصه نتيجه نه ده ورکړې.

اوچا دغه راپور نن دوشنبې (د لیندۍ ۲۰مه) خپور کړ او زیاته یې کړه چې، د روان کال د مې او نوامبر میاشتو ترمنځ شاوخوا لس میلیونه کسان د بودیجې د کمښت له امله د خوراکي توکو له مرستو بې برخې پاتې شوي دي.

د اغیزمنو خلکو د ستونزو د حل لپاره د ملګرو ملتونو په غوښتنه کې پنځه لویې غوښتنې شاملې دي چې پکې د سوریې لپاره ۴،۴ ملیارد ډالره، د اوکراین لپاره ۳،۱ ملیارد ډالره، د افغانستان لپاره ۳ ملیارد ډالره، د ایټوپیا لپاره ۲،۹ ملیارد ډالره او د یمن لپاره ۲،۸ ملیارد ډالر شامل دي.

دغه سازمان په ۲۰۲۴ کال کې د ناوړه بشري وضعیت په اړه هم خبرداری ورکړی دی.

د ملګرو ملتونو د بشري چارو همغږي کوونکي مارټین ګریفیټس په دې اړه د ژورې اندیښنې په څرګندولو سره وویل چې، که د راتلونکي کال لپاره د اړتیا وړ بودیجه ترلاسه نشي نو اړو کسانو ته به د مرستو رسول ستونزمن شي.

په ننګرهار یو شمیر افغان سوداګرو نن دوه شنبې د ( لیندۍ ۲۰ مه ) افغانستان انټرنشنل ـ پښتو ته وویل چې د طالبانو د ټرانسپورټ وزارت په شمول اقتصادي مافیا فعاله شوې او په ولایتونو کې یې د باري موټرو د اتحادیو پارکینګونه جوړ کړي او له دې لارې د ورځې میلیونونه افغانۍ غیر قانوني عواید لاسته راوړي.

افغان سوداګر وايي دغه چاره د سوداګریزو توکو انتقال له ځنډ او خنډ سره مخامخ کړی دی.

د دوی په وینا ددې پارکنګونو علاوه کوم سوداګر نشي کولی چې باري موټر په کرایه ونیسي او یا هم له دو څخه پرته خپل سوداګریز توکي ولایتونو ته انتقال کړي.

دوی زیاتوي دغه اتحادیې په خپل سر د باربري موټرو لپاره کرایي ټاکي چې هغه د بازار له کرایو څو چنده لوړې دي.

سوداګر نیوکه کوي چې نه یوازې په ننګرهار کې بلکې په ټولو ولایتونو کې ورته پارکینګونه جوړ شوي دي، چې له امله یې د لوړو کرایو او غیر قانوني پیسو اخیستلو په بازارونو کې پر عامو افغانانو د خورکي او غیر خورکي توکو بیې لوړې کړې دي.

دغه سوداګر وايي څو ځله د ملا عبدالغني برادر په کډون ګڼو طالب چارواکو ته ورغلي ترڅو د دې کار مخه ونیسي خو هغوی یې په مخنوي کې پاتې راغلي دي او ویلي یې دي چې د دوی زور پرې نه رسیږي.

دوی افغانستان انټرنشنل ـ پښتو ته وویل چې دا ځل د ولایتونو سوداګر غواړي کندهار ته لاړ شي او خپل شکایت د طالبانو مشر ملا هبت الله ته ورسوي.

طالبانو د دولتي قرارادادونو او مالیه راټولو پروسه پټه ساتلې ده او ملت او رسنیو ته په دې اړه له معلوماتو ورکولو ډډه کوي، چې ایا څومره عواید لاسته راځي او چیرته مصرفیږي.

طالبان د رسنیو له لارې بار بار ویلي چې د دې ډلې د واک ته رسېدو سره په افغانستان کې فساد ختم شوی دی.

د طالبانو واک لاندې افغانستان کې رسنۍ ددې ډلې لخوا سانسور دي او اجازه نه لري چې د طالب د واکمنۍ لاندې چارواکو فساد په اړه راپورونه چمتو کړي.

افغانان وايي دوی خوښ وو چې طالبان به د فساد مخه ونیسي خو د ورځې په تېریدو سره په افغانستان کې د فساد لمنه مخ په پراخیدو ده او د تېر حکومت په شان فساد مخ په زیاتیدو دی.

دغه سازمان د یکشنبې په ورځ (د لیندۍ ۱۹مه) د اسوشیټیډ پرېس خبري اژانس ته ویلي چې، له پاکستانه راستانه شوي کډوال له ګواښ سره مخامخ دي.

د دغه سازمان په وینا، په دې کډوالو کې هغه کورنۍ هم شته چې له څو نسلونو راهیسې په پاکستان کې اوسیدلي او اوسمهال په افغانستان کې کورونه او سرپناوې نه لري.

د راپورونو له مخې، اتیا سلنه ستنیدونکي کډوال ښځې او ماشومان دي چې ډیری یې د اغیزمنېدو له ګواښونو سره مخ دي.

د ژمي رسیدو د مرستندویه ادارو کاري شرایط له ستونزو سره مخامخ کړي او دغه ادارې په سختیو سره کډوالو ته رسیدنه کوي.

د ملګرو ملتونو د عالي کمېشنرۍ د شمیرو له مخې، د اکټوبر له پیل راهیسې تراوسه لږ تر لږه ۵۰۰ زره افغان کډوال له پاکستانه اېستل شوي او یا هم په خپله خوښه هېواد ته ستانه شوي دي.

د اکټوبر په لومړیو کې د پاکستان هغه پریکړه چې له دغه هیواده د ۱.۷ میلیونو «ناقانونه» کډوالو د اېستلو په اړه وه، بیلابیل نړیوال غبرګونونه هم له ځانه سره درلودل.

سره له دې چې په ځلونو له پاکستانه په جبري توګه د افغان کډوالو د اېستلو د بهیر د بندولو غوښتنې وشوې، خو پاکستان خپل دریځ بدل نکړ.

دا عسکر وروسته له هغه پاکستان ته وتښتېدل چې طالبانو په ۱۴۰۰ کال کې د افغانستان واک تر لاسه کړ او د پاکستان د موقت حکومت له پرېکړې وروسته چې د استوګنې له رسمي اسنادو پرته د مهاجرو د اېستلو له خطر سره مخ دي.

دغه ۲۰۰ افغان سرتیري د هلمند ولایت د امنیت د تامین په موخه د برتانوي ځواکونو ترڅنګ له طالبانو سره په جګړه بوخت وو.

د افغانستان د پخواني حکومت د پوځ لوی درستیز جنرال عبدالهادي خالد چې اوس په امریکا کې دی، وویل: «کله چې نور ملتونه د افغانستان د پرمختللو ځواکونو حالت او بدبختیو ته ګوري، نو په لویدیځ څنګه باور وکړي؟ "

د بريتانيا د دفاع وزارت بي بي سي ته ويلي، چې په افغانستان کې له مستحقو کسانو سره د مرستې لپاره يې سخاوتمندانه ژمنه کړې ده.

بي بي سي د برتانیا د دفاع وزارت د یوه ویاند له خولې ویلي، "موږ تر دې دمه شاوخوا ۲۴۶۰۰ کسان خوندي ځای ته رسولي دي، چې په هغو کې زرګونه هغه کسان دي چې د افغانستان [کډوالو د ځای پر ځای کولو] پروګرامونو ته وړ دي."

هغه وويل چې په بريتانيا کې د افغانانو د پناه غوښتنې درخواستونه په دقت سره څېړل کېږي او هېواد يې په دې اړه "په اتوماتيک ډول" پرېکړه نه کوي.

جنرال ریچارډ بارونز، چې تر ۱۲ کلونو یې په افغانستان کې د برتانوي پوځ لپاره دنده کړې، بي بي سي ته وویل چې د سرتېرو په لېږد کې د بریتانیا پاتې راتلل "د شرم وړ" دي.

هغه وویل، دا ښیي چې بریتانیا یا "دوه مخی" یا "ناتوانه" ملت دی، چې دواړه د منلو وړ نه دي.

د برتانوي پوځ پخواني جنرال وویل: "دا خیانت دی او د دې خیانت قیمت دا دی چې هغه خلک چې زموږ سره یې خدمت کړی یا به مړه شي یا به خپل پاتې ژوند په زندان کې تیر کړي."

د افغانستان د اسلامي جمهوریت له سقوط وروسته د بریتانیا پخواني لومړي وزیر بوریس جانسن پارلمان ته وویل چې د افغان ځانګړو ځواکونو خدمت خورا مهم دی او بریتانیا به یې خوندي ځای ته د لېږدولو لپاره هر ډول ممکنه هڅه وکړي.

خو د افغان امنيتي ځواکونو د پخوانيو غړو يوې شبکې بي بي سي ته داسې شمېرې او معلومات وړاندې کړي، چې ښيي شاوخوا ۲۰۰ برتانیا سره همکار سرتېري په پاکستان کې دي او افغانستان ته د ايستلو له خطر سره مخ دي.

بي بي سي یو شخصي لیک هم ترلاسه کړی چې ښیې د ۲۰۲۲ په مارچ کې د بریتانیا له بهرنیو چارو وزارت غوښتنه شوې وه چې د ۳۲ پخوانیو قومندانانو ، وکیلانو او حکومتي چارواکو یوې ډلې ته بیړنۍ مرستې چمتو کړي چې له انګلستان او متحده ایالاتو سره یې کار کړی خودوی هم منفي ځواب ترلاسه کړی.
​