په داسې حال کې چې په افغانستان کې د فساد کچه لوړه شوې، د طالبانو د ماليې وزير د مزار والي سره په لېدنه کې ويلي، چې دا مهال د هېواد ټولې چارې له داخلي بودېجې څخه مخ ته وړي او نړۍ ورته حېرانه پاتې ده.
د طالبانو والي بیا ويلي، چې د «اسلامي شریعت» لپاره یې قربانۍ ورکړي او هېواد يې "فتحه" کړی دی.
د طالبانو د مالیې وزیر ملا محمد ناصر نن سې شنبه بلخ تللی او هلته یې د حيرتان بندر، ګمرک او مستوفيت کلني عواید لوړ بللي دي.
نوموړي د طالبانو د بلخ د والي په دفتر کې ويلي، چې د هېواد ټولې چارې يې له داخلي بودېجې څخه اجرا کېږي او پر همدې اساس نړۍ ورته حېرانه ده.
د بلخ ولایت مقام مطبوعاتې دفتر په اعلامیه کې د وزير له قوله ليکلي: « زموږ عواید په لوړه کچه دي، د هېواد ټولو چارو ته نړۍ حیرانه پاتې ده. د افغانستان ټولې چارې د خپلې داخلي بودیجې څخه دوام لري.»
د طالبانو د ماليې وزیر ويلي، چې په هېواد کې د زلزله ځپلو او کډوالو راتګ يې پر چارو او عواید هېڅ اغېز نه دی کړی.
د نوموړي د معلوماتو له مخې؛ هره مياشت ۱۰ لکه او ۹۰ زره کسانو ته تنخواوي اجرا کيږي.
د طالبانو د بلخ والي محمدیوسف وفا په دې لېدنې کې ويلي، چې د «اسلامي نظام او شریعت» لپاره یې په لویه اندازه د سر قربانۍ ورکړي دي.
دا په داسي حال کې ده، چې نن سې شنبه د رونټیا نړۍوال سازمان په يوه راپور کې د طالبانو تر حاکمیت لاندې افغانستان کې ادارې فساد د تېر کال په پرتله زيات بللی.
د سازمان د محاسبې له مخې؛ افغانستان د ۱۸۰ هېوادونو په ډله کې د شفافیت له پلوه ۱۶۲ ځای خپل کړی دی.
زوړ کابل او د خرابات کوڅه سره لازم او ملزوم دي، که د کابل ښار پخوانۍ ننداره کوئ؛ نو حتمي به د خرابات کوڅې ته سر ورښکاره کوئ.
د کابل د زوړ ښار په زړه او د ړنګ شوي بالاحصار په لمن کې یوه ډېره لرغونې کوڅه غځېدلې، کلونه وړاندې به د دې کوڅې فضاء د مینې، سوز، ساز او ګداز په رنګینیو کې ډوبه وه، که به کوڅې ته ور دننه شوئ؛ نو له هرې بالاخانې او کوره به د موسیقۍ له خواږه غږ سره د ماتو زړونو غږ پورته کېده او دغه غږ به دومره خوږ و، چې له لویې لارې څخه به یې ستړي مسافر هم د ځان خوا ته رابلل او څو شېبې به یې د سندرو په ورېښمینو ټالونو زنګول.
خو نن هماغه تنګه کوڅه د سندرو له خوږو تالونو ډېره لېرې پاتې شوې، د موسیقۍ غږ خو څه چې کوم سندرغاړی یې په زوره ترنم هم نه شي کولی، هلته په سندرو بندیز دی او موسیقي حرامه بلل کیږي.
د خرابات دغه کوڅه نن د موټرو په شور او زوږ کې داسې ورکه ده، چې د ماشومانو د لوبو غږ یې هم نه راپورته کیږي.
شالید:
په نولسمه پېړۍ کې کله چې د افغانستان واکمن امیر شير علي خان و، په افغانستان کې مسلکي هنرمندان په نشت برابر وو، یوازې محلي موسیقي موجوده وه. د شاه دربار د مسلکي سوز او ساز له رنګینیو بې برخې و، د همدې لپاره چې دربار یې د سوز او ساز په رنګینیو کې ډوب او درباریان خپله ستړیا وباسي، له هندوستانه یې یو شمېر هندي هنرمندان کابل ښار ته راوبلل او همدلته یې له بالاحصار سره نږدې ورته ځایونه ورکړل.
دغه سیمه د خواجه خوردک په نوم یادېده؛ خو کله چې هنرمندان دلته مېشت شول، نو د خرابات نوم یې پرې کېښود.
ولې خرابات:
تاسو سره به حتمي دا پوښتنه وي، چې ولې د خواجه خوردک کوڅه د خرابات په نوم یاده شوه؟ او ولې ورته خرابات وايي؟
د عرفان له لحاظه هغه څوک چې غواړي په اصولو برابر او د خدای په لاره کې سم شي؛ نو له دې امله چې د خپل نفس سرکشي کابو کړي او خپلې دنيايي غوښتنې کابو کړي؛ نو په دې لاره روانېږي او په دې لاره داسې ځي چې نور خلک پرې پوه نه شي چې دا صوفي دی او دا شيخ دی.
خرابات کوڅې ته خلک په څو سببونو ورتلل، يو سبب دا و، چې دلته يو ډېر لوی صوفي د خواجه خوردک په نوم اوسېده، په همدې کوڅه کې یې خلوتخانه وه او نور صوفيان به هم ورته راتلل او دلته به يې د خدای عبادت کاوه، بل دا چې کله امير شېرعلي خان له هند څخه هنرمندان راوغوښتل هغوی په همدې کوڅه کې دېره شول.
خرابات په لغت کې خراب شوي، يا ډېره بې بندوباري چې يو څوک بې ځايه لګښت کوي، د وران شوي ځای معنا هم ورکوي او ملګرو د تاوان يا لګښت کولو په معنا هم راځي؛ مګر تصوفي او عرفاني اصطلاحي تعریف یې بیا د عارف یا صوفي د مینې هغه اوج دی، چې د خپل محبوب په مینه کې یې هر څه بایللي وي.
د خرابات کوڅه او موسیقي:
یو وخت چې په کابل کې وم نو مې له ارواښاد سلیمان لایق سره د خرابات د کوڅې په اړه بحث کاوه، هغه ویل چې خرابات کوڅه د کابل له هغو لرغونو او مهمو کوڅو څخه ده، چې په خپله غېږه کې یې د موسیقۍ ډېر لوی هنرمندان روزلي دي.
ارواښاد استاد لایق ویل: "خرابات يوه کوڅه ده، چې د موسيقۍ او هنرمندانو ټاټوبی و، خرابات کوڅه د موسيقۍ د بنسټي زده کړې مرکز و او هغه استادان چې په دې کوڅه کې وو، د هندي موسيقۍ په مختلفو مکتبونو کې يې زده کړې لرلې او دوی نورو ته هم روزنه ورکوله. په دې اخرو کې چې کوم استادان په خرابات کوڅه کې مشهور وو، يو استاد سراهنګ و او دوی موسيقي کوله او واکمنو هم خرابات کوڅې ته ډېره پاملرنه کوله؛ تر څو دا فرهنګ پاتې شي."
مرحوم لایق ویل، چې هندي ټولنه خرابات په يوه بده معنا اخلي؛ خو دا خرابات ډېر پاک خرابات و، دلته يوازې موسيقي او د موسيقۍ زده کړه وه، چې په دوامداره توګه روانه وه او دلته راټول استادان ډېر باارزښته او په وطن میين خلک وو.
د خرابات په کوڅه کې د موسیقۍ د زده کړې تر څنګ د موسیقۍ د الاتو د جوړولو کار ځای هم و او ګڼو استادانو پکې د رباب، سېتار او تبلې تر څنګ د موسیقۍ الات تولیدول او ترمیمول.
د کابل د بالاخصار په لمن کې پرتې دغې تنګې کوڅې ته په ۱۳۹۶ لمریز کال ورغلم، دا تنګه کوڅه د موټرو شور په سر اخیستې، هغه وخت پکې د موسیقۍ د خواږه غږ پر ځای د موټرو هارنونه اورېدل کیږي.
په کوڅه کې مو مشهور سندرغاړی سلطان هماهنګ وکوت، نوموړی د خرابات کوڅې یو له هغه اصلي اوسېدونکو څخه و، چې ټوله کورنۍ یې هنرمندان دي. نوموړي خپله کوچینواله په همدغه کوڅه کې تېره کړې ده.
پخوا د خرابات د کوڅې په هر کور کې د موسيقۍ يو کورس و؛ مګر اوس دوکانونه پکې اباد شوي دي، اکثره هنرمندان یې له دغې سیمې کډه شوي دي او یوه لویه برخه موسیقارانو یې وطن پرېښی.
له ما سره دا پوښتنه پېدا شوه چې د دې کوڅې اصلي اوسیدونکي څوک وو؟
دا پوښتنه راته هغه وخت سلطان هماهنګ د خپل نسب د لړۍ په ویلو ډېره ښه ځواب کړه: "سلطان احمد ولد حاجي غلام محمد، ولد طلا محمد، ولد لعل محمد، ولد کاکه، ولد سلطان محمد، مشر نيکه سلطان محمد، هغه له اوسني پاکستان له خاورې څخه د موسيقۍ له يوې ډلې سره چې د استاد سر اهنګ پلار د استاد رحيم بخش نيکه او ځينې نور کسان وو دلته راغلی و، چې بيا د وخت حکومت دلته کورونه ورکړل.
انقلاب يو سېلاب وي چې راشي جومات او خرابات نه ګوري، هرڅه وړي او دغه انقلاب چې دلته راغی خرابات هم ورسره خراب شو، په ټوله معنا خراب شو چې ابادي يې لا نه ده شروع شوې.
په اوسني دور کې د خرابات د کوڅې یوازې نوم پاتې دی، هلته د موسیقۍ او هنر نوم اخیستل هم ګناه او تکرار یې جرم دی، اکثره هنرمندان یې له وطنه کډوال شوي او پاتې د ګوتو په شمېر هنرمندانو یې له موسیقۍ او هنر سره خدای په اماني کړې ده.
د طالبانو له واکمنېدو سره سم د خرابات کوڅې یو شمېر پاتې هنرمندانو شخصي کارونه پیل کړي او د خرابات کوڅه یوازې یو لرغونی نوم پاتې شوی.
یادونه: افغانستان انټرنشنل - پښتو د یوې بې پرې رسنۍ په توګه د ټولو لیکوالو لیکنې خپروي؛ خو د چا د نظر ملاتړ نه کوي.
د طالبانو ویاند ذبیح الله مجاهد د روڼتیا یا شفافیت نړۍوال سازمان هغه محاسبه، چې له مخې يې په دې هېواد کې په ۲۰۲۳م کال کې د ۲۰۲۲م کال پرتله اداري فساد زیات شوی پر ځای بللې ده. د سازمان د محاسبې له مخې؛ افغانستان د ۱۸۰ هېوادونو په ډله کې د شفافیت له پلوه ۱۶۲ ځای خپل کړی دی.
د طالبانو ویاند ذبیح الله مجاهد نن سې شنبه پر خپله اېکس پاڼه لیکلي، چې د فساد په برخه کې د شفافيت نړۍوال سازمان د محاسبې ۱۶۲ ځای بهترين دی.
مجاهد ليکلي: « د نړۍوال شفافیت په محاسبه کې هم افغانستان په ۱۶۲ مه درجه کې قرار لري چې ښه موقعیت دی.»
د مجاهد په خبره، چې هېواد يې دا مهال د فساد څخه خالي دي.
هغه په افغانستان کې د ادارې فساد په برخه کې ۴ درجې ټيټ والي په نړۍ کې د روڼتیا د لوړوالي په معنا بللی دی.
هغه زياتوي: « د نړۍوال شفافیت په محاسبه کې افغانستان د تېرکال په نسبت ۴ درجې ټیټ والي معنا دا نه ده چې افغانستان کې به فساد زیات شوی وي؛ بلکې ممکن په نړۍ کې دځینو نورو هېوادونو د شفافیت حد لوړ شوی وي.»
د رونټیا نړۍوال سازمان د نوي راپور پر بنسټ؛ د طالبانو تر حاکمیت لاندې افغانستان، په ۲۰۲۳ کال کې له فساد سره د مبارزې په برخه له ۱۵۰ ځای څخه ۱۶۲ ځای ته را ټيټ شوی.
افغانستان په ۲۰۲۲ کال کې د ۱۸۰ هېوادونو په منځ کې ۱۵۰ ځای او په ۲۰۲۱ کال کې په ۱۷۴ ځای کې و.
د روڼتیا نړۍوال سازمان اندېښنه ښودلې، چې په ټوله نړۍ کې اداري فساد مخ په ډېرېدو دی؛ خو یو شمېر هېوادونو بیا د دې پدېدې د قابو کولو لپاره ښه ګامونه پورته کړي دي.
دا په داسې حال کې ده، چې ډنمارک بیا د ۹۰ امتیازونو په درلودو سره په نړۍ کې د فساد په برخه کې تر ټولو پاک هېواد بلل شوی او په ترتیب سره فنلنډ د ۸۷ او نیوزېلنډ بیا د ۸۵ امتیازونو په ترلاسه کولو سره دویم او درېیم ځایونه خپل کړي دي.
سومالیا بیا په فساد کې تر ټولو ککړ هیواد بلل شوی دی.
افغانستان له فساد سره د مبارزې په برخه کې د سوډان، میانمار، تاجکستان، چاډ، کومور او اریتره هېوادونو په ډله کې دی.
د رونټیا نړۍوال سازمان وایي، چې په دغو ۱۸۰ څېړل شويو هېوادونه کې نږدې دوه پر درېیمې برخې یې له پنځوسو امتیازونو کم ترلاسه کړي.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت ویلی، چې د چین ولسمشر شي جین پینګ د طالبانو د سفیر او استازي په توګه د اسدالله بلال کریمي باورلیک منلی دی. بلال کریمي تر دې مخکې د ولسمشر پر ځای د چین د بهرنیو چارو وزارت د تشریفاتو رییس ته خپل باورلیک وړاندې کړی و.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت ویاند عبدالقهار بلخي د سې شنبې په ورځ (د سلواغې ۱۰مه) په یوه خبرپاڼه کې لیکلي، چې د بلال کریمي باورلیک د ۴۱ نورو هېوادونو د سفیرانو په ګډون د یو لړ ځانګړو مراسمو په ترڅ کې شي جین پینګ ته وړاندې شو.
د اکټوبر په میاشت کې د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت اعلان وکړ، چې چین په بیجینګ کې د دې ډلې د سفیر بلال کریمي باورلیک منلی دی.
بلال کریمي مخکې له دې، چې په ۱۴۰۰ لمریز کال کې کابل ته طالبان ننوتل د دې ډلې د فرهنګي کمېسیون غړی و او وروسته د دغې ډلې د ویاند مرستیال وټاکل شو.
د خبرپاڼې د معلوماتو له مخې؛ بلال کریمي تېره میاشت په چین کې د افغانستان په سفارت کې دنده پیل کړه.
په افغانستان کې د طالبانو د واکمنۍ له دوو کلونو څخه زیات وخت تېر شوی؛ خو تر اوسه هېڅ هېواد د دغې ډلې حکومت په رسمیت نه دی پېژندلی.
چین لومړنی هېواد دی، چې د طالبانو تر واک لاندې افغانستان ته یې نوی سفیر لېږلی دی.
د سنبلې په میاشت کې د طالبانو د لومړي وزیر مرستیال ملا حسن اخوند د چین د نوي سفیر باورلیک د ځانګړو مراسمو په ترڅ کې ومانه.
په داسې حال کې چې هېڅ هېواد طالبان په رسمیت نه پېژني؛ خو یو شمېر هېوادونو لکه؛ ایران، ترکیه، پاکستان، روسیې او چین د طالبانو غړي د ډېپلوماټانو او د افغانستان د سیاسي او قونسلي خدماتو د مشرانو په توګه منلي دي.
په کابل کې د دغو هېوادونو سفیران او استازي هم حضور لري.
د طالبانو دفاع وزارت په اېکس پاڼه لیکلي چې تېره شپه د دغې ډلې دفاع وزیر د ایران، پاکستان، چین او ځینو نورو هیوادونو له استازو سره ناسته کړې. ويل کیږي ملا یعقوب د پولو د امنیت ټینګښت، له هېوادونو سره د متقابل احترام او اقتصادي همکاریو پر بنسټ د دوستانه اړیکو ډاډ ورکړی.
د طالبانو دفاع وزارت نن سې شنبې د (د سلواغې ۱۰مه) په خپله اېکس پاڼه لیکلي چې تېره شپه ملا یعقوب د افغانستان لپاره د هند، چین، ایران، پاکستان، ترکیې، قزاقستان، ازبکستان، اندونیزیا، قرغزستان او ترکمنستان هېوادونو ځانګړو استازو او سفیرانو ته مېلمستیا کړې وه.
د طالبانو دفاع وزارت وايي ملایعقوب له مېلمستیا وروسته د ایران، پاکستان، او چین له استازو سره جلا ناسته کړې ده.
ملایعقوب؛ «اسلامي امارت چمتو دی، چې د پروژو د پیل او بشپړولو لپاره د امنیت او نورو برخو کې هر ډول همکارۍ تضمین وکړي.»
د دغو هیوادونو ځانګړي استازي تېره ورځ د طالبانو په کوربتوب جوړه شوې د «افغانستان سیمه ییزې همکارۍ ابتکار» غونډه کې د ګډون لپاره کابل ته راغلي وو.
په کندهار کې يو شمېر کروندګر او باغ لرونکې وايي، چې کښتونه يې د وچېدو له ګواښ سره مخ دي او طالب ځايي چارواکې د دوی په نوم راغلې مرستې پر خپلو ملګرو وېشي. په کندهار کې ځایي طالبان مستحقو کروندګرو ته د مرستو رسولو اړوند څه نه وايي؛ خو د ستونزو د حل ژمنې کوي.
د کندهار د ژړۍ او ډنډ ولسواليو يو شمېر کروندګرو د افغانستان انټرنشنل ـ پښتو سره په خبرو کې وويل، چې سږ کال د سخت زيان سره مخ دي او طالب ځايي چارواکې يې غږ نه اوري.
په ډنډ ولسوالۍ کې ۷۶ کلن عبدالمالک چې په شاخوا ۵۶ جريبه ځمکه يې غنم کرلې وايي؛ اصلاح شوي تخمونه نه لري.
د هغه په خبره ځايي طالب مسوولين يې نه حق ورکوي او نه یې د ستونزو غږ اوري.
هغه زیاته کړه: «موسسې تخم نه دی راکړی، ولسوال، رييس او ملک د هیچا نه يو په ياد، د بزګر په نوم مرستې په خپلو کې تقسيموي.»
علي احمد او شېر محمد بيا د ژړۍ په ولسوالۍ کې باغ او ځمکې لري.
دوی هم د تخمونو، د ښه حاصلاتو لپاره د خاص کود، زراعتي درملو او اوبو د کمبود د ستونزو سره مخ دي او د پاملرنې غوښتنه کوي.
دوی زياتوي: « اوبه نه شته، برمې کافي اوبه نه راکوي، سږ کال غنمو مرض کړی او د بازار دوا چې ډېره قیمت هم ده کار نه کوي، حکومت باید زموږ حق را ورسوي.»
د کندهار د ډنډ او ژړۍ ولسوالۍ طالب ولسوالانو کروندګرو ته د حق نه ورکولو په اړه د خبرو کولو ډډه وکړه.
بل لوري بيا د کرنې او مالدارۍ ریاست مطبوعاتي دفتر د کروندګرو او باغ لروونکو دغه ستونزې د هېواد په سطحه بولي او وايي، چي د حل لپاره يې د وزرات سره ګډ کار کوي.
د کندهار د کرنې او مالدارۍ رياست مطبوعاتي دفتر وويل: « موږ کوښښ کړی، چې د مرستو په برخه کې حق و حقدار ته ورسيږي، په شاولي کوټ ولسوالۍ کې مو درې د اوبو کوچني بندونه جوړ کړي او پلان لرو، چې ډېر ژر د اوبو دوه نور بندونه هم جوړ کړو، چې د وچوبي مخه ونيسو.»
د کروندګرو سره د اصلاح شويو تخمونو، د کښتونو د کر او د حاصلاتو ټولو په برخه کې ځيني مرسته کوونکې ادارې مرستې کوي.
سیګار په خپل وروستي راپور کې اندېښنه ښودلې وه، چې د نړۍوالو بشري مرستو یوه برخه د طالبانو په لیکو کې طالب وسلوالو ته ځي.
په افغانستان کې واک ته د طالبانو په رسېدو اوږده وچکالي، د اوبونو د بندونو نه شتوالۍ، د کرنې په برخه کې د متخصصينو نه شتون او د کښتونو غيرې مسلکي کرنه د کروندګرو او باغ لروونکو د کمو او کمزورو حاصلاتو لاملونه بلل کيږي.