افغانستان انټرنشنل ـ پښتو
څو باخبره سرچینو نن افغانستان انټرنشنل ـ پښتو وویل، چې تر دې دمه د طالبانو شرایط د ملګرو ملتونو لخوا نه دي منل شوي. د طالبانو بهرنیو چارو وزارت وزیر تېرو څو اوونیو کې د بهرنیو هیوادونو او سازمانونو له استازو سره په لیدنو کې دې غونډه کې د ګډون لپاره خپل شرایط روښانه کړي دي.
د طالبانو د کډون شرطونه
فغانستان انټرنشنل - پښتو ته څو منابعو وویل چې د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیر خان متقي په کابل کې د ملګرو ملتونو د ځانګړي همغږي کوونکي فریدون سینیرلي اوغلو سره په لیدنه کې د دوحې د غونډې د جوړښت، اجندا او ترکیب په اړه معلومات غوښتي و، خو مثبت ځواب نه دی ورکړل شوی.
سرچینې وايي، د امیر خان متقي بله غوښتنه دا وه، چې د دوحې غونډه کې به د طالبانو هیت د ملګرو ملتونو عمومي سرمنشي انتونیو ګوترش سره ځانګړې ناسته کوي، خو د نوموړي دا غوښتنه هم رد شوې ده.
منابع وايي د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت یوه غوښتنه دا وه، چې په دغه ناسته کې به د ملګرو ملتونو امنیت شورا د افغانستان په اړه ۲۷۲۱ شمېره پرېکړه لیک له مخې د افغان کشالې د حل لپاره ځانګړی استازی نه ټاکي، خو منابع وايي چې دا استازی ټاکل کېږي.
د ملګرو ملتونو ځانګړي همغږي کوونکي فریدون سینیرلي اوغلو په خپله ارزونه کې سپارښتنه کړې چې په افغانستان کې د ملي پخلاینې لپاره باید ګامونه واخیستل شي او د افغان سولې لپاره دې ځانګړی استازی وګومارل شي.
خو د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر د ځانګړي استازي له ګومارل کېدو سره مخالفت ښودلی، امیرخان متقي بهرنیو ډېپلوماټانو ته ویلي چې د یوناما په شتون کې د سولې لپاره د ځانګړي استازي ګومارلو ته اړتیا نه ویني.
د دوحې غونډه کې د نورو غونډو په څېر د افغانستان لپاره د ټول ګډونه حکومت غوښتنه هم کېږي، خو طالبان د ټول شموله حکومت د جوړېدو په تړاو هیڅ کوم بحث ته چمتو نه دي او دوی هڅه کوي به نړيوالو ناسته کې د دوی په شتون کې دا غوښتنه مطرح نشي.
د دوحي له غونډې د طالبانو یوه تمه دا وه چې یوازې په دغه ناسته کې دې له طالبانو سره د تعامل او د رسمیت پېژندلو په اړه بحث او سلا مشورې وشي.
د طالبانو مشران د نړيوالې ټولنې لخوا په افغانستان کې د نجونو د تعلیم او د ښځو د کار اړه بحث او یا هم د اجازه ورکولو غوښتنې په خپلو چارو کې د نړۍ لاسوهنه بولي.
په افغانستان کې له شپږم پورته د نجونو د ښوونځیو او د ښځو پر وړاندې د پوهنتونو پرانیستل کېدلو ترڅنګ ښځو ته د کار کولو اجازه، هغه پرېکړې دي چې د طالبانو د مشر ملا هبت الله اخوندزاده په واک کې دي او د دې امر په مقابل کې د طالبانو د نورو مشرانو ودرېدل او یا هم مخالفت ناشونی کار دی.
په کندهار کې له ملا هبت الله سره لیدنه کې د قطر لوموړي وزیر محمد بن عبدالرحمن بن جاسم ال ثاني سره، چې په منځګړتوب یې د امریکا او طالبانو د سولې تړون وشو، په افغانستان کې د نجونو او د ښځو محدودیتونو په تړاو خبرې شوې وې، خو د طالبانو له کړو وړو داسې لیدل کیږي چې په خپله واکمنۍ کې د نجونو ښوونځی او پوهنتونونه نه پرانیزي او نه هم ښځو ته د کار اجازه ورکوی او په دې اړه د هیڅ هیواد فشار ته نه تسلیمیږي.
د جینوا قرارداد له لاسلیک څخه وروسته د ملګرو ملتونو خاص استازی ډیګو کوردویز، پېښور ته لاړو او هلته یې د کچه ګړۍ په کمپ کې د مهاجرینو سره وکتل. د مهاجرینو په استازيتوب سید محمود حسرت هلته خبرې وکړې او ډېګو کوردویز ته یې وویل، چې کاش د قرارداد له امضا څخه مخکې تاسي دلته د مشورې لپاره راغلی وی؛ خو ستاسې اوسنی راتګ صرف د قرارداد د امضا د اطلاع ورکولو په خاطر دی ځکه قراداد امضا شوې او زمونږ مشورې اوس په درد نه خوري.
هغه وویل؛ زمونږ پوښتنه دا ده، چې ایا دا قرارداد د افغانانو ستونزې حل کولې شي که نه؟
ایا د دې قرارداد په اساس افغانان بېرته خپل هېواد ته ستانه کېدلی شي که نه؟
ایا په افغانستان کې جنګ ختمېدلی شي که نه؟
ډیګو کوردویز دویم ځل خبرو ته اوچت شو او ویې ویل؛ دا قرارداد د شوروي اتحاد د قواو د وتلو لپاره دی او تاسې چې دا دوه مشکله یاد کړل، د قرارداد پر بنسټ حلېدلی شي. د دې علت دا دی چې کله دوی د مجاهدینو د مشرانو، د پاکستان، امریکا او نورو هېوادونو سره خبرې کولې، ټولو ویلي که د شوروي اتحاد قواوې له افغانستان څخه ووځي نو د افغانستان ټول مشکل حل کېدلي او جنګ ختمیدلې شي.
په دې توګه دا قرارداد د شوروي اتحاد د قواو د وتلو لپاره دی. هماغه و، چې د جنیوا قرارداد په اساس د ۱۹۸۹ز کال د فېبرورۍد میاشتې په پنځلسمه نېټه، د قرارداد څخه یو کال وروسته، د شوروي اتحاد ټولې قواوې له افغانستان څخه ووتلې.
افغانستان د داخلي او نیابتي جګړو میدان شو او په لسګونو زره افغانان د هغه جنګونو قرباني او افراطیت لا نور په افغانستان او سیمه کې تقویه شو.
د دوحې تفاهمنامه هم چې د طالبانو او امریکا تر منځ د ۲۰۲۰زکال د فېبرورې په نهه ویشتمنه نېټه لاسلیک شوه، دا هم د امریکا او ناټو د قواو د وتلو لپارهوه.
د قرارداد لږ څه د پاسه یو کال وروسته د امریکا او ناتو ټولې قواوې د ۲۰۲۱زکال د اګست په اولسمه نېټه له افغانستان څخه ووتلې.
طالبانو او پاکستان او همدا شان نورو سیمه يیزو هېوادونو دا اصرار کاوه که ناټو او امریکا له افغانستان څخه ووځي، د افغانستان مشکل حل کیږي.
یو ځلې د بي بي سي رادیو سره په خبرو اترو کې په افغانستان کې د پاکستان پخواني سفیر رستم شاه مومند او زه میلمانه وو.
رستم شاه مومند همدا خبره کوله چې په افغانستان کې ستونزه د امریکا قواو جوړه کړې ده او که د امریکا قواوې ووځي نوره مساله پخپله افغانان په خپلو منځونو کې حل کولې شي.
ما ورته وویل، چې د جینوا د قرارداد په وخت کې هم تاسي همدا ویل که د شوروي اتحاد قواوې له افغانستان څخه ووځي؛ نو د افغانستان مشکل حل کیږي خو خبره هغسې نه وه.
د جینوا په قرارداد کې هم د جنګ یوه خوا چې مجاهدین وو، په خبرو کې شامل نه شول او پایله یې د نظام ړنګول او داخلي جنګونه شول. د دوحې په قرارداد کې هم د جنګ مهمه خوا چې د افغانستان حکومت او ولس و، څنډې ته او نظام ړنګ شو.
د افغانستان ستونزې او ورته والی:
د افغانستان ستونزې د جنیوا د قرارداد په شان پر خپل ځای پاتې او د افغانستان راتلونکی په نامعلومه خوا روان دی. البته د دوحې او د ویتنام د قرارداد تر منځ هم ډېر شباهتونه شته دی چې هغه جدا بحث دی.
د جنیوا او دوحې په خبرو کې سیمه ییز او نړۍوال اکټران هماغه پخواني لوبغاړي وو. د پاکستان رول په دواړو خبرو اترو کې مهم و. هغه وخت هم د افغانستان د مسالې کیلي د پاکستان په لاس کې وه، چې امریکا یې په دې قانع کړې وه چې د شوروي اتحاد له قواو د وتلو څخه وروسته، د افغانستان مساله نوره سیمه ییزه مساله ده او دوی ته باید پرېښودل شي چې مدیریت یې وکړي.
د دوحې په خبرو کې هم د افغانستان د مسالې کیلي د پاکستان په لاس کې وه. امریکا ته یې بیا هم قناعت ورکړې و، چې د طالبانو مدیریت دوی کولې شي. د پخوا په شان افغانستان یو ځل بیا د امریکا او ناټو قواو لپاره اولویت نه لري او دا مساله یې زیاته سیمه ییزو هېوادونو ته پرېښودې ده.
د جینوا په خبرو کې د وخت حکومت اشتباه وکړه، چې دا قرارداد یې باید نه وی امضا کړې؛ ځکه د جنګ مخالفو خواو پکې ګډون نه درلود. که څه هم د قرارداد له امضا څخه وروسته، د ډاکتر نجیب الله رژیم ډېرې هلې ځلې د “ملي روغې جوړې” په نوم وکړې؛ خو هغه هلې ځلې ناوخته وې او څه نتیجه یې ورنه کړه. همداشان؛ ډاکتر نجیب الله ونه شو کړی، چې د خپل حکومت ټولې خواوې متحدې وساتي او پایله یې دا شوه چې نظام له داخل څخه سقوط وکړ.
هغه وخت مجاهدینو د پاکستان لارښوونو ته غوږ نیوه او د کابل حکومت سره یې خبرې اترې ونه کړلې.
طالبانو هم باید د دوحې هوکړه لیک له امریکا سره نه وې امضا کړی؛ ځکه د قضې لویه خوا د افغانستان حکومت او ولس و. طالبانو دا ځل هم د پاکستان خبرو ته غوږ ونیوه او د کابل حکومت سره یې خبرې اترې ونه کړلې او پایله یې دا شوه، چې طالبان اوس ملي او نړۍوال مشروعیت نه لري.
طالبان د انزوا په حالت کې دي. په دې بحث نه کوو، چې په تېرو تقریباً درې کلونو کې د طالبانو کړنو پخپله دې ته نوره هم زمینه مساعده کړه، چې طالبان خپل محبوبیت د ولس او د دنیا په سطحه له لاسه ورکړي.
مجاهدینو هم هغه وخت د داخلي جنګونو له امله خپله محبوبیت د لاسه ورکړ.
د ډاکتر نجیب الله د حکومت په څېر ډاکتر اشرف غني هم ونه کړی شول، چې د حکومت ټولې خواوې سره متحدې وساتي او حکومت په حقیقت کې له داخل څخه سقوط وکړ، ځکه په امنیتي قواو یې خپل کنترول له لاسه ورکړ، سیاسي مخالفینو د حکومت له مشورې نه په غیر بېلابېلو هېوادونو ته له طالبانو سره د جوړ جاړي په خاطر سفرونه کول او پایله یې د حکومت ړنګېدل شول.
یو لوی توپیر دا و، چې ډاکتر نجیب الله ونه شو کړی چې له هېواده ووځي او د دوستم د ملېشو له خوا له هوایي ډګر څخه وګرځول شو؛ خو دا ځل ډاکتر غني وکړې شول چې له هېواده څخه ووځي.
د جنیوا په خبرو کې هغه وخت هم زلمي خلیزاد د امریکا د متحده ایالاتو د بهرنیو چارو د وزارت د سلاکار په توګه رول درلود او د دوحې په خبرو اترو کې د ده رول خو د امریکا د خاص استازي په توګه ښکاره و.
هغه وخت هم زلمی خلیلزاد د Negative Symmetry چې د کابل په حکومت او مجاهدینو نظامي مرستې ودرول شي، پلوی و. د دوحې د خبرو په وخت کې هم د فعاله دفاع د رول پلوي کولهچې امریکا د افغانستان له حکومت سره د طالبانو په ضد په عملیاتو کې مستقیمه مرسته ونه کړي بلکې یوازې د طالبانو د تهاجم پر وخت چې کله ښارونه سقوط کوي، مرسته وکړي.
زما ښه یاد شي، کله چې د جینوا قرارداد امضا شو نو زلمی خلیلزاد پېښور ته لاړو او هلته یې د خپل سفر په ترڅ کې د خبریالانو او نورو مستقلو کسانو چې د تنظیمونو سره یې کار نه کاوه، ماښامنۍ درلود. هغه دا پوښتنه مطرح کړه، چې ستاسي نظر د Negative Symmetry په هکله څه دی؟
هغه وخت ما ورته وویل، چې Negative Symmetry په دې معنا دی، چې جنګ دوام وکړي یعنې نه د افغانستان حکومت دومره قوت ولري چې مجاهدین له منځه یوسي او نه مجاهدین دا قوت ولري، چې د کابل حکومت له منځه یوسي. زما په اند که نورې وسلې دواړو خواو ته ورکړل شي او که نه خو دومره وسلې په افغانستان او سیمه کې شته چې هر څوک کولی شي، چې جنګ ته په یو شکل نه یو شکل دوام ورکړي.
د جنګ دوام د افغانانو په ګټه نه دی. د فعالې دفاع معنا هم دا وه، چې حکومت طالبانو ته شکست ورنه کړی شي او هم طالبان حکومت ته شکست ورنه کړی شي تر څو یو غیر مشروع او ضعیفه حکومت رامنځته شي.
هغه وخت هم د نظام ډېرې وسلې چور او کباړ شوې، چې په هغو وسلو تر اوسه جنګونه کېدل. د کلاشنیکوف کلچر حاکم شو. دا ځل هم د نظام ډېرې وسلې چور او په سیمه کې خپرې شولې چې اینده کې به یې عواقب د افغانستان او سیمې لپاره ښه نه وي.
د ملګرو ملتونو د امنیت شورا د راپور له مخې یو شمېر وسلوالو ډلو هم دغو وسلو ته لاسرسی پېدا کړی دی.
دا ځل به د کلاشینکوف د کلچر په عوض د ایم فور کلچر حاکم وي. د شوروي اتحاد له وتلو وروسته د مجاهدنیو داخلي جګړو، افغانستان انزوا ته کړ او زمینه یې د طالبانو راتګ او دالقاعدې رشد ته مساعده کړه.
دا ځل هم د یو غیر قانونمند او نامشروع حاکمیت په موجودیت کې چې ملي او نړۍوال مشروعیت نه لري، افغانستان انزوا ته شوې دی. د یوې القاعدې په عوض څو نورې ډلې د القاعدې د ډلې څخه لا زیاتې افراطي رامنځته شوي دي، چې د دغه ډلو د قوت پایله به افغانستان او سیمې لپاره په ډېر لویه بیه تمامه شي. د شوروي اتحاد د قواو د وتلو له امله یوازې افغانانو تاوان وکړ؛ خو که افغانستان همداسې د انزوا په حالت کې وي، دا ځل د افغانانو تر څنګ به سیمه هم د خپلو غلطو پالیسیو تاوان ورکړي.
د جینوا د تعهداتو زیان نېږدې درې لسیزې دوام وکړ، خو که د دوحې له تړون سره شوی او روان غیر شعوري چلند همداسې دوام وکړي، د راتلونکي اور بڅري ټولې نړۍ ته رسېدلی شي.
یادونه: پورته ليکنه د لیکوال نظر څرګندوي، افغانستان انټرنشنل - پښتو د یوې بې پرې رسنۍ په توګه د ټولو لیکوالو نظریاتو ته درناوی لري.
د پښتونخوا ملتپالو پښتني ګوندونو بده ماتې منلې، د پوځ له ملاتړ برخمنو مذهبي ګوندونو هم چندان ګټه کړې نه ده او په سهیلي پښتونخوا کې د ملتپالو پښتنو برخلیک هم خوندور نه بريښي.
د ټاکنو له لومړنیو (ناحتمي – ناروستیو) پایلو څخه څو خبرو ته رسېدلای شو.
۱ـ پوځ تل د پاکستان د ټولټاکنو په مهندسي کې ځواکمن لاس درلوده. دا ځل یې وغوښتل اقتصادي ناورینځپلی، بېثباته او له نړیوال ګوښیتوب(انزاو) سره مخامخ پاکستان ته د دغو انتخاباتو په مټ نسبي ثبات وروبښي. نواز شریف د فساد له ګڼو حقوقي دوسیو سره سره د همدې لپاره پاکیستان ته راغی (راوغوښتل شو) چې که د پوځ په مټ بریالی شي، ښايي د پاکستان تاوتریخجن سیاسي وضعیت او لړزاند اقتصادي حالت ته به یو څه ټیکاو وروبښي، خو د لومړنیو ناحتمي پایلو له مخې په بندیخانه کې د پروت عمران خان مخکښۍ ښايي ټول هېښ کړي وي، یو خو د پوځ د مهندسي هڅه ناکامه شوه، بل که د خلکو اراده د تحریک انصاف په ګټه وي، نو دا تر ټاکنو روسته د پاکیستان کړکېچن وضعیت نور هم خرابولای شي. تحریک انصاف او عمران خان له دوی سره د شویو ناانصافیو لپاره له ګرومونو (عقدو) څخه ډک دي.
۲- بله دا څرګنده شوه، چې د قائد اعظم په پله روان د استبلېشمنت دعوا دار پانګوال مسلملیګ په پاکستان کې دودیز –تاریخي اغېز بایللی دی. عمران خان د دوو لویو سره سیال پارټیو د اوږده فساد او د هغوی د ناکامو سیاستونو په پایله کې د اقتصادي بحران راپېښېدو څخه ګټه پورته کړه او د ښي اړخي عوامپسند یا پاپیولیست سیاست په پایله کې یې تر دواړو پارټيو (مسلم لیګ او پیپل) ځان مخکې کړ. عمران خان ځان د عامو پاکیستانیانو استازی معرفي کړ او سیاست یې د فیوډالو پنجابي کورنیو او سېټمشربه سیندهي میراثخورو له ګورت څخه راوویست.
۳- نوي وضعیت ته په پام، پوځ غوښتل د ملافضل الرحمان او نورو مذهبي پنډتانو بخت هم و ازمايي او د دې لپاره، چې په خپلو پنډغالیو کې د روزلیو ځانمرګیو له بریدونو وژغورل شي، له دغو پنډتانو څخه د یوه ایډیولوژیک ډال په توګه کار واخلي. پوځ چې په خپله هم تر پوزې په مالي فساد او مذهبي بنسټپالنه کې ډوب دی، په دې هڅه کې هم ناکام شو. ملافضل الرحمان په خپل کور کې له عليامین ګنډاپور څخه مات شو.
۴- بلوچستان د بېلتونپالنې لمبو په سر اخیستی،تر ټاکنو یوه ورځ مخکې په کې دوه بمي چاودنې وشوې او تر دېرشو یې زیات کسان ووژل. له جغرافیايي او ستراتيژیک پلوه په دغې تر ټولو سترې صوبې کې د بدامنۍ له ډاره ټاکنې داسې وشوې، لکه نه چې وي شوې. خو په پښتونخوا کې ملتپالو پښتنو ګوندونو بده ماته زغملې ده. په خپل مورني ټاټوبي مردان کې د ګوند مشر مرستیال علي حیدر هوتي ناکام شو، مسئولیت یې ومانه او سمدلاسه یې له خپلې ګوندي څوکۍ اوږه وڅنډله.
تر ډیورند کرغېړنې کرښې هاغاړه پښتنو ملتپالو ګوندونو ریښه له افغانستان سره په نږدې اړیکو کې وه. دوی په افغانپالنه کې داسې ژوندي وو، لکه کب، چې په اوبو کې ژوندی وي. افغانستان ته شا ګرځول به خامخا د دوی لپاره دغسې پایلې لري، چې نن یې ګورو.
ملي سیاست دا نه دی، چې پښتون ملتپال دې ځان د (ښه پاکستاني) په نوم رنګ کړي او بیا دې له پښتنو څخه رایه وغواړي. یا دې بلې خواته یو بل پښتون ګوند په افغانستان کې ځان د هغې واکمنۍ استازی وګڼي، چې ټاکنې، اساسي قانون او ولسواکي و جمهوریت کفر ګڼي، خو پخپله دې بیا ټاکنو ته ولاړ وي. پښتانه شعور لري، پوهیږي او بالاخره په کاسه کې هغه څه راوځي، چې په دیګي کې پاخه شوي دي.
پښتانه ملتپال نه ( ښه پاکستانیان) شول او نه هم ملتپال افغانان پاتې شول. خلکو وروښوله، چې که له موږ څخه رایه په دې نامه غواړئ، چې ګواکې ښه پاکستانیان یاست، په دې معیار خو بیا تر تاسو عمران خان او تحریک انصاف والا ډېر سوچه او ښه پاکیستانیان دي.
لنډه يې دا، چې پاکیستان تر ټاکنو روسته یوې نوې کړکېچنې او متشددې دورې ته ورننوت. تحریک انصاف ډېرې رأیې ګټلي، خو مشران یې په بندیخانو کې دي. څه به کیږي؟
نورو ټولو ته، چې د پوځ سترګې وې، مات شوي دي.د شریف کورنۍ له یوې خوا او د بوټو د کورنۍ د پاتې شونو چلند له بلې خوا د تحریک انصاف او عمران خان نه هېریږي. عمران خان به خامخا دا په یاد ساتي، چې ملافضل الرحمان څه ورته ویل؟ او دا دی اوس په انتخاباتو کې د دوی په وړاندې راڅملاستلی دی.دا به روسته څرګندیږي، چې په زندان کې پراته ګټونکي او ازاد بایلونکي څه سره کوي؟
پوځ به هم خپلنوي حیثیت خامخا وارخطا کړی وي.
بېلتونپالنه له بلوچستان څخه ګېلګيټ بلټستان ته ورخوریږي، پښتانه خو ورځه لا له دې شعور څخه لرې دي، خو پاکیستان به په تشه خزانه دغه نوی کړکېچ څنګه مدیریت کوي؟ راروانه زمانه به یې سپینوي.
د افغانستان ګاونډ په کړکېچ کې ډوب دی او لګېدلی اور ګرد ترې تاویږي.پاکستان ښايي دا پند اخیستی وي، چې د ګاونډيو په کور کې ثبات ړنګول او په سیمه کې ولسواکي ماتول په حقیقت کې په خپل کور کې دیموکراسي ضد ځواکونه راپاڅولای او ثبات د باد بڼکه کولای شي.
یادونه: پورته لیکنه د لیکوال نظر څرګندوي، افغانستان انټرنشنل - پښتو د یوې بې پرې رسنۍ په توګه د لیکوالو د نظر درناوی کوي.
د حکومتولۍ هر سیستم که هغه پارلماني، متمرکز یا نا متمرکز، جمهوري یا فدرالي وي او یا هم مختلط، ښه والی او نیمګړتیاوې لري. په نړۍ کې داسې یو سیستم نشته چې قوي او کمزوري اړخونه ونه لري.
په ځینو سیستمونو کې د تصمیم نیولو پروسه اسانه او په ځینو کې مغلقه وي. کله چې د یو هېواد اقتصادي، تعلیمي او سیاسي سیستمونه پر مختګ کوي، په هر سیستم کې د وخت سره سم په اساسي قانون کې تعدیلات یا اصلاحات رامنځته کیږي. اساسي قانون هغه ژوندی سند دی چې تل د اړتیا په اساس پکې تغییر رامنځته کیدلې شي.
د اساسي قانون جوړول د کور جوړولو په شان دی. د کور نقشه باید ښه وي، د تطبیق امکان یې په مالي او تخنیکي سطحه موجود وي او د جوړولو نه وروسته باید د کور څخه په ښه توګه استفاده وشي. که یو کس څومره بډایه وي، بیا هم جوړ کور نه ورانوي او له سره یې نه جوړوي خو د وخت په تېریدو باید د اړتیا وړ تغییرات په کورکې راوستل شي.
با ثباته هېوادونه هغه دي چې اساسي قانون له سره ړنګ نه بلکې یوازې اصلاحات پکې رامنځته کړي. ځکه چې د اساسي قانون پر بنیاد د نور قوانین او حکومتي ساختارونه جوړیږي. د هر دولتي ساختار جوړول او د هغه لپاره د تطبیق میکانیزمونو او ظرفیتونو جوړول، بیه لري. نو د ساختارونو او قوانینو جوړول او ورانول پانګونې ته اړتیا لري.
د یو هېواد نظام او سیستم په اساسي قانون کې تسجیل کیږي او اساسي قانون د یوې سیمې، یو ولایت او یا یوې ولسوالې لپاره څوک نه جوړوي بلکې د ټول هېواد لپاره جوړیږي. اساسي قانون د یو هېواد د اوسیدونکو له خوا د ریفرنډم او یا د افغانستان د شرایطو په اساس، د لوې جرګې له خوا تایید کیږي.
که د افغانستان ولس د ټاکنو فرصت پیدا کړي ټول ولس به په مستقیمه یا غیر مستقیمه توګه اساسي قانون او د نظام نوعیت د خپلو استازو له خوا ټاکي. پدې توګه اساسي قانون او د نظام نوعیت ټاکل د څو کسانو د نظرونو په اساس نه ټاکل کیږي.
د هر نظام او سیستم د تطبیق لپاره لاندې ټکي ډېر مهم دي:
په بهرنیو فکتورونو بحث نه کوم خو تل په هېواد دننه داخلي فکتورونه د نظام د ثبات او عدم ثبات لپاره زمینه مساعدوي.
که تېرو پنځو لسیزو ته په اجمالي توګه فکر وکړو، شاهي نظام په مشروطه شاهي بدل شو. صدارتي نظام هم بې نتیجې و، ځکه د صدارتي نظام لپاره سیاسي احزابو اجازه نه نه لرله او وده یې هم ونه کړ. هغه نظام ناکام او د کودتاه په اساس له منځه لاړو.
داود خان شاهي دوره ختمه او جمهوریت یې اعلان کړ خو د جمهوري نظام موسسات یې تقویه نه کړل او د کودتاه له لارې سقوط شو.
خلق ډیموکراتیک ګوند یو حزبي نظام رامنځته کړ خو ویې نشو کړې چې خدمات عرضه او عدالت تامین کړي. ولس یې په وړاندې مسلحانه حرکتونه پیل او بالاخره نظام سقوط وکړ.
د مجاهدینو د راتګ سره او د کورنیو جګړو په وخت کې غیر متمرکز قوتونه جوړ شول او تقریبا فدرالي شکل یې درلود ځکه په شمال او شمال ختیځ کې د فدرالي حکومتونو په شکل د قوماندانانو حاکمیت و. کابل، ختیځه سیمه، هرات، لوی کندهار، پکتیا او مرکزي افغانستان کې هم جلا جلا د فدرالي سیستم په شان ملوک الطوایفي حاکمه وه.
په کابل کې او هم په شمال، سویل، ختیځ او لویدیځ سیمو کې ولس د ملوک الطوایفي سیمو د حاکمو چارواکو نه تر سپږمو رسیدلي و چې د طالبانو راتګ ته یې زمینه مساعده کړله.
طالبانو په لومړۍ دوره کې د حکومتولې لپاره اجندا نه درلوده او ویې نشو کړې چې خلکو ته خدمات وړاندې کړي، چې پایله یې افراطیت، د امریکا او ناتو مداخله شوه.
د جمهوریت شل کلنه دوره کې هم ولسواکي په ټوله معنی حاکمه نشوه ځکه د تېرو دورو اثرات او لوبغاړي په حکومت کې غوښنه ونډه درلوده. د ښاغلي کرزي او هم د ډاکتر اشرف غني په دورو کې د موسساتو د تقویې او قانون د تطبیق په عوض، زیات وخت په معامله ګری تېر شو. د حکومت لوړ پوړو چارواکو د ولسمشر د مرستیالانو څخه نیولې د قوم، سمت، ژبې او مذهب په نوم د ونډې اخېستلو فرهنګ دود کړ. دا چې همدغو کسانو په ولسواکۍ باور نه درلود او یوازې یې په سهم او امتیازاتو اخېستلو باور درلود، پایله کې یې جمهوري نظام له داخله سقوط کړ
د جمهوریت اساسي قانون د متمرکز او نا متمرکز یو مخلوط شکل و. کابینه د قانون په اساس پارلمان تایید کوله د قانون په اساس کابینه پارلمان تایید کول، د بودیجې د تصویب صلاحیت هم له پارلمان سره و، قضایي او عدلي ادارې مستقلې وې او داسې نور.
د ملکي خدماتو په چوکاټ کې قوانین موجود وو چې د اهلیت او ظوابطو په اساس دې ګمارنې ترسره شي. اساسي قانون کې د دې یادونه نه وه شوې چې ولسمشر دې پښتون وي، معاونین دې تاجک، هزاره او یا ازیک وي. دلته د قوانینو ستونځه نه وه بلکې د سیاسي فرهنګ درلودلو مساله وه چې لوبغاړو او ولس په ولسواکۍ او د قوانینو په تطبیق باور نه لره. هر زوراکی او دولتي لوړپوړو چارواکو او د پارلمان غړو د ولسمشرانو په شمول، کوښښ کوه چې قانون تر پښتو لاندې کړي. د قانون ماتول په خپله فساد دی او د فساد په ترویج کې همدغو کسانو چې اوس د فدرالي او یا نا متمرکز سیستمونو چیغې وهي، رول درلود.
اصلي خبره دا ده، هغه کسان چې فکر کوي سیستمونه د ثبات او خدماتو مانع و، دا فکر سمه نه ده ځکه همدې کسانو د قوم، سمت، ژبې او مذهب په نوم باجګیري کوله او امتیاز یې اخېسته خو خپلو ولسونو ته یې هیڅ نه ورکول. که خبره د ولس رول وي، په هر سیستم کې ولس رول لوبولې شي او که خبره د سهم او باجګیرې وي نو بیا د باجګیرانو انجام همدا شو چې نظامونه ړنګ او نن ټول ملت په مصیبت اخته دی.
د یو هېواد حاکمیت ولس پورې اړه لري او ولس به د راتلونکې نظام او سیستم په اړه تصمیم نیسي. له بده مرغه په اوسني وخت کې چې په افغانستان کې د طالبانو استبداد حاکم دی هر څوک چې قومي، سمتي، مذهبي، ژبني او نور متنازغه موضوعات مطرح کوي، په حقیقت کې د طالبانو استمرار سره مرسته کوي او په أفغانستان کې نورو نیابتي جګړو ته د طالبانو په شان زمینه برابروي.
هغه پښتو متل دی چې غوایې حلال شوی نه دی او ډېرو ورته خانکي په سر نیولې دي. همدې کسانو پخوا هم د دولت اولویتونه نه پیژندل او اوس هم د طالبانو په ضد د مبارزې اولیتونه نه پیژني. کله یوه اختلافي مساله رامنځته کوي او کله بله. د ټولو نه مهمه مساله دا ده چې څنګه افغانستان د نیابتي جګړو نه بچ او یو قانونمند، مشروع او ولسواکه نظام رامنځته شي. اساسي قانون به ولس تصویبوي او دا به وخت ثابته کړي چې ولس څه ډول نظام د اساسي قانون په چوکاټ کې غواړي.
له بده مرغه، که اوسنيو حالاتو ته نظر وکړو، چې له یو طرفه د طالبانو استبدادي ډله حاکمه ده چې په ولسواکۍ باور نه لري او له بله پلوه د طالبانو مسلح او غیر مسلح مخالفین خپل اولویتونه نه پیژني نو داسې ښکاري چې د ولسواکه نظام د راوستلو لپاره لا ډېر اوږد مزل په مخکې دی.
یادونه: پورته لیکنه د لیکوال نظر څرګندوي او افغانستان انټرنشنل - پښتو د یوې بې پرې رسنۍ په توګه د ټولو لیکوالو نظریاتو ته درناوی لري.