په کراچۍ کې د طالبانو سر کونسل د پاکستان د ګمرکونو د لوی رییس واجد علي څخه غوښتنه کړې چې د هېلو ټرسټ موسسې د ماین پاکۍ په وسایل بار کانټینر خوشی کړي. عبدالجبار تخاري وايي، دغه کانټینر له نږدې یوه کال را په دېخوا په کراچۍ بندر کې ولاړ دی او پر موسسه هره ورځ مالي خساره راځي.
په کراچۍ کې د طالبانو تر کنټرول لاندې د افغانستان کونسلګرۍ پر خپلېه اېکس پاڼه په یوه یادښت کې لیکلي، چې د طالبانو سرکونسل د پاکستان د ګمرکاتو له رییس سره د دغه کانټینر پر خوشي کېدو ټینګار کړی دی.
په کراچۍ کې د طالبانو سرکونسل ویلي، چې د ماین پاکۍ وسایل بشردوستانه مرسته ده او باید خوشی شي.
طالبان وايي، د پاکستان د ګمرکونو رییس ورسره ژمنه کړې ده، چې د دې کانټینر په خوشي کېدو کې به ورسره مرسته وکړي.
په افغانستان کې د شوروي اتحاد له یرغل وروسته دغه سیمه په نړیوال کچ پر ماین ککړه سیمه بلل شوې ده.
پېښو ته د رسېدو په چارو کې د ماينونو د تطهير او انسجام لپاره د طالبانو ریيس نورالدين رستم خېل د ماین پاکۍ په برخه کې د پوهاوي او مرستې نړیوالې ورځې نمانځغونډه کې ویلي، چې تېر میلادي کال کې د ښځو په ګډون ۵۵۵ تنو ته د ماینونو له امله مرګ ژوبله اوښتې ده.
د نوموړي په خبره چاودېدونکو توکو له امله د افغانستان په بېلابېلو ولایتونو کې ۱۳۷ نارینه او ۳۷ ښځې وژل شوې دي.
همدارنګه نوموړي زیاته کړه، چې تېر میلادي کال کې ۳۱۱ نارینه او ۷۹ تنې ښځې ټپیانې شوې هم دي.
نن ماینونړیواله ورځ ده، چې د نړۍ په اکثرو هغو هېوادونو کې نمانځل کیږي، چې د ماین له امله پکې د مرګ ژوبلې کچه لوړه وي.
له پاکستانه خپرېدونکې جنګ ورځپاڼه وايي، چې د پاکستان د اسعارو بهرنۍ زېرمې کافي نه دي او دا مهال ننګوونکی انفلاسیون رامنځته شوی، چې له امله به یې دغه هېواد په راتلونکو پنځو کلونو کې ۱۲۰ میلیارده ډالرو بهرني پور ته اړتیا وي.
راپور زیاتوي، چې په راتلونکو پنځو کلونو کې ۱۲۰ میلیارده ډالره ناخالص بهرني پور اړتیا د پاکستان د بهرنیو اسعارو د زېرمو له ۱۲۶ تر ۲۷۴ سلنه زیات دی.
په راپور کې ویل شوي، چې پاکستان به د دېوالیه کېدو له ګواښ سره مخ وي او له دغه بحرانه د وتلو په پار اړینه ده، چې ۱۲۰ میلیارده ډالره بهرنی پور واخلي.
په جنګ کې د خپور شوي راپور له مخې، د پاکستان د اقتصادي پراختیا انسټیټیوټ په بېړني راپور کې ویل شوي، چې د پاکستان د سوکالۍ او اقتصادي پرمختګ د ډاډ ترلاسه کولو لپاره د اقتصادي سیسټم سمون ته اړتیا لیدل کیږي.
د راپور له مخې، په روان مالي کال کې به پاکستان ته ۲۲ میلیارده او ۸۰ میلیونه ډالر، په راتلونکي مالي کال کې ۲۴ میلیارده او ۹۰۰ میلیونه ډالر، په ۲۰۲۵-۲۶ ۲۰ مالي کال کې ۲۲ میلیارده او ۲۰۰ میلیونه ډالره، په ۲۰۲۶-۲۷ مالي کال کې ۲۴ میلیارده او ۶۰۰ میلیونه ډالر او په ۲۰۲۸ مالي کال کې ۲۴ میلیارده او ۹۰۰ میلیونه ډالر بهرني پور ته اړتیا لري.
په راپور کې راغلي، چې په راتلونکو پنځو کلونو کې د پاکستان د اسعارو ذخیرو لپاره د بهرني تمویل اړتیا ډېره ده.
راپور زیاتوي، چې د روان مالي کال لپاره ۵۰۶.۷۰٪، د راتلونکي مالي کال لپاره ۲۷۳.۶۰٪، ۲۰۲۵-۲۶ مالي کال لپاره ۱۷۰.۸۰٪، د ۲۰۲۶-۲۷ مالي کال لپاره ۱۴۵.۶۰٪ او ۲۰۲۷-۲۸ مالي کال لپاره۱۲۶.۴۰ ٪ بهرنۍ مرسته اټکل شوې ده.
دا راپور پر داسې مهال خپور شوی، چې په پاکستان کې د پانګونې د پراختیا کچه وروستیو شلو کلونو ته په پام تر ټولو ټیټې کچې ته رسېدلې ده.
په ورته وخت کې پاکستان له ای ایم ایف څخه د پور غوښتنه کړې؛ خو د پاکستان لومړي وزیر شهباز شریف بیا ویلي، چې د پور اخیستو شرایط ستونزمن دي او د پاکستان حکومت باید اماده ګي ورته ونیسي.
د طالبانو د کانونو او پیټرولیم وزارت وايي، ازبکستان د کانونو د سروې، استخراج او په کال کې د یو میلیون ټنه ډبرو سکرو د پېرودلو علاقه ښودلې ده.
دغه وزارت نن په یوه اعلامیه کې ویلي، چې د کانونو او پټرولیم وزارت او د ازبکستان د جیولوجي او کانونو وزارت ترمنځ د دوه اړخیزو همکاریو غونډه د وېډیو کنفرانس له لارې شوې ده.
په یاد ویډیو کنفرانس کې د طالبانو د کانونو او پېټرولیم وزارت د پلان او پالیسي مرستیال ضیاءالرحمن الاریوبي له ازبکستاني اړخ څخه په افغانستان کې د کانونو په برخه کې د سرمایه ګذارۍ غوښتنه کړې ده.
د طالبانو د کانونو او پیټرولیم وزارت اعلامیه زیاتوي، چې د افغانستان د نفتو او ګازو، مسو، اوسپنې، سمنټو، سرو زرو او ډبرو سکرو کانونو د سروې، اکتشاف، تفحص او استخراج په برخه کې ازبکستاني لوري لېوالتیا ښودلې ده.
د تېر کال د کب په ۲۹ مه نېټه هم د طالبانو د صنعت او تجارت وزیر په مشرۍ د دې ډلې د مختلفو وزارتونو چارواکو د ازبکستان د انرژۍ وزیر په مشرۍ له پلاوي سره د بلخ په حیرتان بندر کې د اقتصادي پیاوړتیا لپاره ناسته کړې وه.
د صنعت او تجارت وزارت د اعلامیې له مخې؛ دواړو لورو ازبکستان ته د یو میلیون ټنه ډبرو سکرو پر صادراتو او د دغه هېواد په چاڼخونو کې د افغانستان د تېلو پر تصفیه خبرې کړې وې.
دا لومړی ځل دی، چې له پاکستان پرته یو بل ګاونډي هېواد د افغانستان د ډبرو سکرو د پېرودلو لپاره لېوالتیا ښيي، دا مهال د افغانستان د ډبرو سکاره یوازې پاکستاني سوداګر او یو شمېر دولتي کمپنۍ اخلي.
د طالبانو په واک د افغانستان بانک وايي، سبا ۱۵ میلیونه ډالره لیلاموي او له خصوصي بانکونو او د مالي خدمتونو له شرکتونو یې په دې بولۍ کې د ګډون غوښتنه کړې ده. دغه بانک تېره دوشنبه هم ۱۷ میلیونه ډالره لیلام کړل، چې ور سره په نږدې یوه اونۍ کې د ډالرو لیلام ۳۲ میلیونو ته رسېږي.
په ۲۰۲۱ کال کې د جمهوريت تر پرځېدو وروسته افغانیو خپل ارزښت په بې ساري توګه له لاسه ورکړ او یو یو ډالر له ۱۱۳ افغانیو سره برابر شو.
خو افغانستان ته د بشري مرستو په نوم د نغدو ډالري کڅو په رسېدو او د طالبانو له خوا لیلام یې د افغانۍ د ارزښت په لوړېدو کې مرسته وکړه.
طالبان د همدې نغدو ډالرو د لړۍ له پیلېدو را هیسې نږدې هره اونۍ تر لسو میلیونو ډېر ډالر لیلاموي او ورځ تر بلې د افغانۍ ارزښت زیاتېږي،
د افغانستان بانک د تېرې فبروري وروستیوکې وویل، چې په ۲۰۲۳ کال کې د ډالرو پر وړانډې د افغانیو ارزښت ۱۵ سلنه زیات شوی.
قتصادي پوهان په دې باور دي، چې د طالبانو له خوا د کانونو د استخراج د تړونونو زیاتېدل، پر نورو بهرنیو اسعارو د سختو بندیزونو لګول او د بشري مرستو په موخه د نړۍوالو ادارو له خوا د لسګونه میلیونو ډالرو راتګ د افغانیو د ارزښت د لوړېدو لامل شوی دی.
خو له دې سره بیا هم دا نیوکې کېږي چې د افغانۍ د ارزښت د لوړېدو په نسبت په بازار کې د توکو بیې نه کمېږي.
د طالبانو په واک کې ستره محکمه وايي، نن یې په کندهار کې دوه کسان د سیاسي فعالیت په تور په ۱۵ - ۱۵ کاله بند محکوم کړل او یو بل کس یې د سیاسي فعالیت له امله ۳۰ دورې وواهه. له دې سره هممهاله د طالبانو عدلیې وزارت نن بیا خبرداری ور کړی چې د سیاسي ګوندونو فعالیت بې قانونه دی.
په داسې حال کې چې طالبانو تر دې مخکې د مدني او سیاسي فعالیتونو له امله ځيني کسان بندیان کړي ، حو دا لومړی ځل دی چې دغه ډله د سیاسي فعالیت په تور کسانو ته سزا ورکوي.
د طالبانو ددې سزا له پیلېدو سره ههممهاله د دې ډلې عدلیې وزارت هم د سیاسي ګوندونو پر فعالیت د بندیز بیا خبرداری خپور کړی دی.
د دې وزارت ویاند نن په خپل اېکس کې په خپلو خبرو کې د چا د نوم له یادولو پرته وايي: «د لغوه شویو ګوندونو ځینو مسوولانو دریځ نیولی او د لغوه شویو ګوندونو په ادرس حرکتونه کوي، عدلیې وزارت په افغانستان کې ګوندي فعالیت بې قانونه بولي.»
نوموړی خبرداری ور کوي، چې د دې کسانو «د ورته تېروتنو په تکرار به له دوی سره شرعي او قانوني چلند وشي.»
د طالبانو د عدلیې وزارت د ۲۰۲۳ کال د اګسټ پر ۱۶ د تېرې واکمنۍ په څېر یو ځل بیا پر سیاسي ګوندونو او فعالیتونو بندیز ولګاوه.
هغه وخت د عدلیې وزیر عبدالحکیم شرعي وویل، چې سیاسي ګوندونه شرعي اساس نه لري او فعالیت ته یې اړتیا نشته.
د طالبانو عدلیې وزیر هم تېره شنبه په یوه غونډه کې د دې بندیز په یادولو سره د اسلامي حزب مشر ګلبدین حکمتیار ته خبرداری ور کړ، چې نور دې ګوند نه یادوی، ځکه دوی پر ګوندونو بندیز لګولی او «حزب حزب یادول جرم دی.»
په کندهار کې د سیاسي فعالیت په نوم دریو کسانو ته سزا ور کول او د طالبانو د عدلیې وزارت نوی خبرداری دا ښيي، چې دوی پر ولسواکۍ او ټاکنو باور نه لري.
نړۍواله ټولنه بیا بیا له طالبانو غواړي، چې د دوحې تړون پر ژمنو د درېدو لپاره په افغانستان کې د ټولګډونه حکومت لپاره په واک کې نورې سیاسي ډلې شریکې کړي.
خو په مقابل کې طالبان وايي چې حکومت یې ټولګډونه دی.
د سترې محکمې د خبرپاڼې له مخې، په کندهار کې نن څلورم کس بیا د اخلاقي فساد په تور په اتو میاشتو بند محکوم شوی دی.
د طالبانو سترې محکمې په خپله خبرپاڼه کې دغه راز زیاته کړې ده، چې د زون نظامي محکمې د بېلابېلو جرمونو په تور درېو نورو بندیانو ته برأت هم ورکړی دی.
د ملګرو ملتونو د شمېرو پر بنسټ، په افغانستان کې له تېرو دوه نیمو کلونو راهیسې سلګونه کسان په درو وهل شوي دي او پنځه تنه په فراه، لغمان، غزني او جوزجان ولایتونو کې په عام محضر کې اعدام شوي دي.
د دې تر څنګ، د طالبانو له خوا د تېر حکومت د کارکوونکو او امنيتي ځواکونو د غړو د صحرايي محکمو او قتل په اړه هم راپورونه خپریږي، خو طالبان بیا وایي چې هیچا ته له جرم پرته سزا نه ورکول کیږي.
مارچ میاشتې په درویشتمه د پښتونخوا په شانګله کې د ترهګرو په ځانمرګي برید کې پنځه چینايي انجنیران او د هغوی پاکستانی ډرایور ووژل شول. دغه انجنیران د کوهستان په داسو کې د اوبو د زیرمولو او د بریښنا د تولید د یوه بند د جوړولو په کار بوخت وو.
د اباسین په اوبو د بند تړلو دغه پروژه پاکستان او چین په ګډه په مخ بیايي، پر دې برسیره چینايي انجنیران له داسو نه پورته پر اباسین د یوه بل غټ نوي بند په جوړیدو هم کار کوي چې دیامر باشا نومیږي.
له پېښې وروسته د پاکستان لومړی وزیر شهباز شریف، جمهور رئیس اصف علي زرداري او نور لوړپوړي دولتي چارواکي د تسلیت لپاره په اسلام اباد کې چینايي سفارت ته ورغلل.
دوی چینایانو ته دا ډاډ هم ورکړ چې د انجنیرانو وژونکي به ژر د قانون منګلو ته وسپارل شي، خو داسې معلومیږي چې د خپلو اتباعو د مرګ په تازه پیښو د چین د حکومت اندیښنه ډیره ژوره ده.
له دې نه وړاندې هم څو څو ځله په پاکستان کې چینايي کارمندان په بلوچستان، کراچۍ او د پښتونخوا په مختلفو سیمو کې د ترهګرو په بریدونو کې وژل شوي دي.
په تیرو پنځو کلونو کې په پاکستان کې کارکوونکو چینایانو باندې ټول شپږ څانمرګي بریدونه شوي دي چې په دغو پیښو کې ۱۷ چینایان او ۱۳ پاکستانیان وژل شوي دي.
د کال ۲۰۲۲ د اپریل په میاشت کې چې کله د کراچۍ په پوهنتون کې دوه چینايي ښوونکي په یوه ځانمرګي برید کې ووژل شول نو ۴۰ چینايي معلمان د مصونیتي مسایلو په وجه له پاکستان بیرته خپل هیواد ته لاړل.
له دغسې پیښو وروسته هر وار د پاکستان چارواکي چین ته ډاډ ورکوي چې د دې نه پس به هغوی په پاکستان کې د چینایانو د مصونیت لپاره داسې کوټلي ګامونه پورته کړي چې په جدي توګه د دغسې غمیزو مخنیوی وشي، خو بیا هم په پرله پسې بریدونو کې ترهګر د چینایانو پر وژلو بریالي کیږي او داسې معلویږي چې ورو ورو د چینایانو زغم پای ته رسېږي.
د پاکستان د انګلیسي ژبې ورځپاڼی دي نیوز په یوه ګزارش کې راغلي دي چې له پاکستان د مصونیتي مسایلو په وجه ۹۹۱ چینايي انجنیران بیرته خپل هیواد ته د تللو پلان لري.
دا کار به د پاکستان د اوبو زیرمه کولو او بریښنا د تولیدولو پر دوو غټو پروژو ستر منفي اغیز وکړي.
د اوبو د بند جوړولویوه بله پروژه چې چینایان پکې کار کوي، د پښتونخوا له چارسدې سره نزدې د مومند بند د اعمار پروژه ده.
د مومند بند د جوړولو د کار اداره کوونکي عاصم روف دي نیوز ورځپاڼې ته ویلي چې د هغوی په پروژه کې هم ۲۵۰ چینايان کار کوي، خو په دغه سیمه کې امنیتي اوضاع بده نه ده او چینایان له دې ځاید تللو پلان نه لري.
د داسو بند د اعمار په پروژه کې ۷۴۱ چینایان او شپږ زره پاکستانیان په کار بوخت دي.
د کوهستان ضلعې په پورتنۍ برخه کې د جوړیدونکي دغه بند کار د پاکستان د اوبو او بریښنا د انکشاف موسسې واپډا او د ګیژیبو ګروپ په نوم چینايي شرکت تر مینځه د یوه قرارداد په اساس له ۲۰۱۸ راهیسې په مخ روان دی.
دا بند په دوو مراحلو کې جوړېږي چې د بریښنا ابتدايي تولید به یې د ۲۰۲۴ تر اخیره پیلیږي او وړومبۍ مرحله به یې په کال ۲۰۲۵ کې تکمیل شي.
د دویمې مرحلې د تکمیل نه وروسته به دغه بند ټول ۴۳۲۰ میګاواټه بریښنا تولیدوي او د دې بندد ټول لګښت اندازه ۴.۲۷۸ میلیارده ډالره ده.
لکه چې وړاندې وویل شول، که د دغې پروژې نه ۷۴۱ چینایان، چې زیاتره یې انجنیران دي، خپل هیواد ته بیرته ولاړ شي، نو د بند د جوړولو کار به په ټپه ودریږي او دا به د بند د جوړولو لګښت د لوړیدلوسره سره د پاکستان د بریښنا د اړتیا پوره کول هم وځنډوي، چې پاکستان ته ډېر اهمیت لري.
د دیامر باشا بند هم د اباسین په اوبو جوړیږي. د دې بند د اوبو ذخیره به د ګلګت بلتستان په دیامر نومې سیمه کې وي او د بریښنا د تولید فابریکه به یې د کوهستان ضلعې په باشا نومې سیمه کې وي، چې په پښتونخوا کې پرته ده، ځکه ورته دیامرباشا بند ویل کیږي.
د دغه بندله جوړېدو سره به له اوبو ۴۸۰۰ میګاواټه بریښنا تولیدېږي. دا به ۱۰. ۵ کیوبک کیلومتره د څښاک او کرنې اوبه هم ذخیره کوي.
د پاکستان د پوځ شرکت د فرنټیر ورکس اورګنایزیشن او د چاینا پاور پخ نوم چینايي شرکت په ګډه دیامرباشا بند جوړوي.
په ۲۰۰۸ کې د دیامرباشا بند د لګښت اندازه ۱۲.۶ میلیارده ډالره وه، چې اوس څه لوړه شوې ده او د ځنډ په صورت کې نوره هم لوړیدی شي.
له پلان سره سم د دغه بند کار به په ۲۰۲۸ کې تکمیل شي.
د دیامر باشا د پروژې عمومي رییس نزاکت حسین دي نیوز ورځپاڼې ته ویلي چې په دغه پروژه کې ۵۰۰ چینايي کارمندان او ۶۰۰۰ پاکستاني اتباع کار کوي.
هغه وویل چې پاکستانیان به تر څو چې امکان ولري، کار ته ادامه ورکوي، خو دا طبیعي خبره ده چې د چینايي انجنیرانو او د چینايي تخنیک په غیاب کې به کار په مخ بوتلل اسان نه وي، د پروژې لګښت به لوړیږي او ورسره به د عمران او انکشاف عمومي پرمختګ هم وځنډیږي.
د پاکستان او چین تر منځه سیاسي او ستراتیژیکو اړیکو د شلمې پیړۍ په دویمه نیمايي کې ډیره وده کړې وه او دواړو ګاونډیو هیوادونو څه نه څه اقتصادي اړیکې هم لرلې، خو د دوی تر منځ په ۲۰۱۴ کې په اقتصادی اړیکو کې هغه وخت په دراماتیکه توګه پراختیا راغله چې د سي پېک په نوم د چین او پاکستان اقتصادي کورېډر د جوړیدو کار پیل شو.
د سي پیک د جوړولو په وسیله چین په پاکستان کې د ۶۲ میلیارده ډالرو سرمایه ګزاري کوي.
په کال ۲۰۱۳ کې چین د کمربند او لارې د ابتکار خپله عظیمه نړیواله پروژه اعلان کړه چې د چینایانو د وینا سره سم هدف یې د اسیا، اروپا، افریقا او د امریکا د وچو په منځ کې د ځمکنیو او بحري لارو په جوړولو سره په نړۍ کې اقتصادي همکارۍ ته وده ورکول دي.
د چین او پاکستان تر منځ جوړیدونکی تجارتي کورېډور یا دهلېز هم د دغې سترې پروژې مهمه برخه ده.
پورته ذکر شوي بندونه او پر دې برسیره نورې سوونه پروژې د سي پیک برخه دي، خو د ترهګرو بریدونه د سي پیک د جوړیدلو کار په مجموع کې تهدیدوي.
دغه چیلنج د چین او پاکستان د اړیکو راتلونکی په خطر کې غورځوي او په پاکستان کې د خارجي سرمایه ګزارۍ د امکاناتو مخه نیسي، چې دغه ټول پرمختګونه په ژور اقتصادي بحران د اخته پاکستان لپاره د خطر زنګونه دي.
یادونه: پورته مقاله د لیکوال خپل نظر څرګندوي، افغانستان انټرنشنل - پښتو د یوې بې پرې رسنۍ په توګه د چا د نظر ملاتړ نه کوي.