د پاکستان لومړي وزير د مالیزیا، ترکيې، قطر، بحرين، عمان او محتده عربي اماراتو مشرانو ته ټلیفون سره د اختر مبارکي ور کړه. شهباز شریف وايي، له دې مشرانو سره یې پر مبارکۍ سربېره د اسلامي هيوادونو پر ګډه ملګرتيا، د سوداګريزو اړيکو پر پياوړتيا او په سېمه کې پر سوله او ثبات خبرې کړي.
د پاکستان لومړۍ وزير شهباز شريف نن چهار شنبه د کوچني په لومړۍ ورځ پر خپله اېکس پاڼه د هغو هيوادونو د مشرانو یادونه کړې چې ده ور سره نن او یا پرون د اختر مبارکي لپاره ټلیفون کړی دی.
شهباز شريف د مالیزیا لومړي وزیر انوار ابراهیم، د ترکیې ولسمشر رجب طیب اردوغان، د قطر امیر شیخ تمیم بن محمد الثانی، د متحده عربي اماراتو مشر شیخ محمد بن زاید النهیان، د عمان پاچا سلطان هشام بن طارم او د بحرين پاچا حمد بن عیسا ال خلیفه ته زنګ وهلی دی.
شهباز شریف دغو ټولو هيوادونو ته د مبارکۍ ويلو ترڅنګ د همکارۍ غوښتنه کړې او د «اسلامي هيوادونو» د اړيکو پر پياوړتيا يې ټينګار کړی دی.
شهباز شریف پرون د یوه لوړپوړي پلاوي په مشرۍ د سعودي عربستان له دوه ورځني سفر هېواد ته ستون شو.
د سعودي چارواکو له نوموړي سره د پاکستان د خراب اقتصادي حالت په ښه کولو کې د مرستې ژمنه کړې ده.
د تېر مارچ په ۲۵ د پاکستان د تجارت د وزارت معین خرم اغا په مشرۍ دولتي پلاوي کابل ته سفر وکړ چې د طالبانو د تجارت د وزارت او نورو مقاماتو سره پر خپلمنځي تجارتي اړیکو کې د ستونځو پر هوارولو خبرې وکړي او د رکود ښکار دوه اړخیزه تجارت او ټرانزیټي تجارت د بیا روانولو لارې پرانیځي.
په دغه درې ورځني سفر کې پاکستاني هیت د طالبانو د تجارت وزیر نورالدین عزیزي او نورو چارواکو سره خبرې وکړې.
په ابتدا کې د خبرو برنامه تر دوو ورځو محدوده وه، خو چې دواړو خواوو ولیدل چې په دوو ورځو کې د دواړو هیوادونو تر منځ تجارت ته د ورپیښو مسلو په ټولو اړخونو بحث تکمیل نه شو نو دوی په دریمه ورځ هم خبرو ته ادامه ورکړه.
چون د امنیت مسلې هم له تجارتي چارو سره تړاو لري نو ځکه په پاکستاني پلاوي کې د داخله وزارت یوه لوړ پوړي افسر خوشال خان هم ګډون درلود.
پاکستان پر افغانستان دا تور لګوي چې هغه د ټرانزېټ له لارې وارد شوی مال په قاچاقي توګه پاکستان ته لیږي او دغه قاچاق د پاکستان تجارت او صنعت دواړو ته سخت تاوان رسوي.
افغان اړخ د پاکستان هیت ته ډاډ ور کړ چې د قاچاق په مخنیوي کې د پاکستان کومک ته اماده دی، خو باید پاکستان په خپله ساحه کې د قاچاق د مخه نیولو غم وکړي.
افغان اړخ هغه مشکلات په ګوته کړل چې د پاکستان له خوا د نویو قیوداتو د تحمیل په وجه منځ ته راغلي دي.
پاکستان د کال ۲۰۲۳ په اکتوبر کې د افغانستان له خوا په ټرانزیټي تجارت کې د ځینی شیونو په واردولو بندیز ولګاوه او په دې لړ کې یې په اصطلاح یو منفي لیست هم اعلان کړ، چې د دواړو هیوادونو تر منځه د ټرانزیټي تجارت د ۲۰۱۰ کال د معاهدې او له بین المللي قوانینو او مقرراتو نه سرغړونه ده.
پر دې برسیره پاکستان د عادی اشیاوو په راتیرولو ۱۰ فیصده ټیکس ولګاوه چې دا په افغانانو باندې یو بې ځایه اقتصادي بار دی.
په دې د پاسه پاکستان د ټرانزیټي مال لپاره د څرخیدونکې بیمې تضمین یا انشورنس ګارنټي په بانکي تضمینونو بدله کړه، چې په ټرانزیټي تجارت کې د افغان تاجرانو مصارف لوړوي.
د کرښې د پاسه د عبور او مرور لپاره د پاکستان له خوا د پاسپورټ او ویزې یو جانبه شرط هم مشکل جوړ کړی دی.
د طالبانو امارت د پاکستان پر سیتروس میوو ټیکس زیات کړی دی او د ډبرو سکرو بیه خو یې له څه وخت وړاندې لوړه کړې وه.
د دغو منفي پرمختګونو له امله د دواړو د هیوادونو په منځ کې د تجارت کچه ډیره ټیټه شوه.
د طالبانو د تجارت وزارت ویاند عبدالسلام جواد وايي، چې د پاکستان له خوا د افغان تاجرانو لپاره د بې ځایه مشکلاتو پیدا کولو په وجه د پاکستان له لارې د افغانستان ټرانزیټي تجارت پنځوس فیصده کم شوی دی او افغان تاجران اوس د ټرانزیټ تجارت لپاره ایران ته په مخه کولو مجبور شوي دي.
خو د پاکستان یوې ورځپاڼې ډیلي میل د خبر سره سم د پیښور یو تاجر ضیا الحق سرحدي وايي چې د ۲۰۲۴ کال نه د افغانستان د ټرانزیټي تجارت اویا فیصدي اوس د ایران له لارې کیږي.
ضیا الحق سرحدي دا هم وايي چې پخوا د افغانستان او پاکستان دوه اړخیز تجارت له دریو میلیارد ډالرو نه لوړ شوی و او دواړو هیوادونو غوښتل چې د دوه اړخیز تجارت کچه تر پنځو میلیاردو ډالرو لوړه کړي، خو د پورته ذکر شویو مسایلو په وجه دغه تجارت اوس له یو میلیارد ډالرو نه هم ښکته راغلی دی.
د ۲۰۲۴ کال په جنورۍ میاشت کې د پاکستان او افغانستان د تجارت او صنعت ګډ اتاق رییس جنید مکدا له ایکسپریس ټریبیون ورځپاڼې سره په خبرو کې وویل، چې باید د پاکستان حکومت د افغانستان په ټرانزیټي تجارت لګول شوي یو اړخیز بندیزونه لرې کړي.
د هغه په خبره، د پاکستان د دغو بندیزونو له امله د داوړو هیوادونو تر مینځ دوه اړخیز تجارت د کچې پر ټیټیدو برسیره د دواړو خواوو تاجرانو هم ډیر تاوان لیدلی دی او په دې مسایلو د دواړو اړخونو تر مینځه خبرې له بن بست یا بندون سره مخامخ شوې دي.
نو داسې ښکاری چې د مارچ میاشتې خبرې د پورته ذکر شوي بندون د ختمولو په خاطر وشولې، پاکستاني هیت له طالب چارواکو سره لوظ هم وکړ چې دوی به پاکستان ته د بیر ته تګ نه پس خپل مشرتابه ته په ټرانزیټي تجارت کې افغانانو ته د ورپیښو ستونځو د حل لپاره سپارښتنې وکړي.
له دې سره ځینې شنونکي په دې اند دي، چې په افغانستان کې د پاکستاني الوتکو له بمبار یوه اونۍ وروسته د پاکستان د تجارتي هیت کابل ته د سفر اصلي موخه د هغه شدید تاوتریخوالي کمول و چې د پاکستاني الوتکو د برید له امله زیږیدلی و.
که موږ په تاریخ نظر واچوو نو په دې خبره پوهیدل ګران نه دي چې پاکستان له ډیر پخوا نه د افغانستان د ټرانزیټ تجارت نه د فشار د یوې الې په توګه کار اخستی دی.
کله چې د دواړو هیوادونو په سیاسي مناسباتو کې کوم اړی ګړی راغلی دی، نو پاکستان سملاسي د افغانستان په تجارت خپلې لارې پوره په ډیر کبر سره تړلې دي او ټولې معاهدې او مقررات یې تر پښو لاندې کړي دي، که هغه دواړو هیوادونو تر منځه د ټرانزیټ تجارت د کال ۱۹۶۵ معاهده وه او که په ۲۰۱۰ کې امضا شوې لوظنامه ده.
د پاکستان له خوا په وار وار د دغه عمل تکرار دا خبره په اثبات رسوي چې پاکستان ځان د خپلو بین المللي لوظنامو پابند نه ګڼي او د حقوقي ژمنتیا په ځای د خپلې خوښې او ناخوښې په اساس عمل کوي، په خاصه توګه له افغانستان سره د یوه مستقل ګاونډي هیواد په ځای د یو تحت الحمایه سیمې غوندې برخورد کوي او دغه برخورد د داړو هیوادونو په مناسباتو کې د کړکیچونو د زیږیدو سبب ګرځي.
د ډیرو مساعدو جغرافیايي او تاریخي شرایطو باوجود له افغانستان سره د پاکستان د تجارتي او اقتصادي اړیکو د ضعف یو بل مهم علت دا دی چې پاکستان د خپل تاسیس نه سملاسي پس له افغانستان سره خپلو اړیکو ته تل له ستراتیجیکو عینکو کتلي دي، چې پخوا د بریتانوي امپراتورۍ سیاست و، تر دې چې کله د پخواني شوروي اتحاد د ړنګیدو نه وروسته په نړۍ کې پخوانی سوړ جنګ پای ته ورسید، نو بیا هم پاکستان خپل کرغیړن زاړه سیاست ته د پای ټکی نه کیښود.
د مثال په توګه په تیرو پنځو څلویښتو کلونو کې چې پاکستان څومره پاملرنه په افغانستان کې جنګ ته لمن وهلو ته او د ټوپکمارو لیږلوته کړې ده، د هغې شلمه برخه یې هم د تجارتي او اقتصادي اړیکو پراخولو ته نه ده کړې.
په ۱۹۹۲ کې په افغانستان کې د مجاهدینو د حکومت له جوړیدو نه پس د پاکستان حکومت د پیښور نه تر تورخم پورې د ۴۰ میله سړک د پراخولو او دوه رویه کولو اعلان کړی و، خو تر اوسه یې دا کار نه دی کړی.
په تیرو څو لسیزو کې د افغانستان درې ګاونډیو هیوادونو ازبکستان، ترکمنستان او ایران له افغانستان سره خپل ځانونه په پټلۍ او د ریل ګاډي په ذریعه وصل کړي دي.
د پاکستان لپاره پټلۍ خو لرې خبره ده ، دغه هیواد د افغانستان لوري ته هیڅ کومه نوې تجارتي لار هم نه ده جوړه کړې، ځکه چې هغه خپل ټول وس او توان یې د ټوپکمارو په لیږلو مصرف کړی دی.
د جګړې سیاست خپله پاکستان ته هم ډیر تاوان رسولی دی او پاکستان یې په ژورو اقتصادي او سیاسي بحرانونو اخته کړی دی،ځکه د دغه سیاست بدلول ډیر اړین دي او د دواړو هیوادونو په ګټه تمامیدېدلی شي.
یادونه: پورته مقاله د لیکوال خپل نظر څرګندوي، افغانستان انټرنشنل - پښتو د یوې بې پرې رسنۍ په توګه د چا د نظر ملاتړ نه کوي.
د امریکا مرکزي قومانداني (سنټکام) وايي، چې د دوی حکومت د ایران له سپاه پاسداران څخه نیول شوې وسلې اوکراين ته انتقال کړي؛ څو د روسيې د یرغل او د ځان د دفاع لپاره ترې ګټه واخلي. سپاه پاسدارانو دغه وسلې يمني حوثيانو ته استولې، چې په لاره کې امريکايي پوځيانو نيولي.
سنتکام د سې شنبې په ورځ په خپله اېکس پاڼه ليکلي، چې په دې وسلو کې ۵۰۰ زره د کلاشنکوفونه، سنايپر توپکونه، ار پي جي او تر ۵۰۰ زره زياتې مرمۍ، چې په څلور کښتيو کې ځای پر ځای شوي وې يمن ته د لېږلو پر مهال نيول شوي دي.
دغه اداره وایي، چې امريکا د عدليې وزارت د حکم سره سم د ۱۴۰۲ کال د (ليندۍ ۱۰مه) دغه بېړۍ او محموله له سپاه پاسدارانو څخه نيولې او د همدې کال د (وري ۱۶مه) نېټه يې اوکران ته تسلیم کړي دي.
د امريکا مرکزي قوماندانۍ په دې اعلاميه کې د سپاه پاسدارن له لوري یمن ته د وسلو دغه قاچاق د ملګرو ملتونو د امنيت شورا د ۲۲۱۶ پرېکړه ليک خلاف بللی دی.
دغه پرېکړه لیک چې په ۲۰۱۵ کال کې تصویب شو، په یمن کې د بې ثباته کوونکو کړنو لکه دغه هېواد ته د وسلو د لېږلو په مخنیوي ټینګار کړی.
د سنټکام په علاميه کې راغلي، چې واشنکتن ژمن؛ څو په سيمه کې د ایران د وسلو د مرستې د «وژونکي جريان» په وړاندي د خپلو متدحدينو او شريکانو سره په ګډه مبارزه وکړي.
سنټکام په منځني ختيځ کې د وسله والو ډلو څخه د ایران د حکومت ملاتړ د سيمې او نړۍ امنيت ته ګواښ وباله او زياته يې کړه، چې د ایران دا کړنې د امريکا او د هغه د متحدينو د اتباعو، ډيپلوماټانو او پوځ لپاره خطر دی.
تېر کال د وږي په مياشت کې امریکا د اوکراين پوځ ته شاوخوا یو ميليون او ۱۰۰ زره مرمۍ ورکړې، چې د سپاه پاسدارنو څخه یې نيولي وې.
د حماس او اسراییل ترمنځ د جګړې له پیل راهیسې، د یمن حوثيانو، چې د ایران یوه نیابتي ډله ده په سور سمندرګي، د باب المندب تنګي او د عدن خليج په نړیوالو بېړیو په بریدونو سره يې په سیمه کې د تګ راتګ امنیت له ګواښ سره مخ کړی دی.
اوکراین ته د ایراني وسلو او مهماتو انتقال په داسې حال کې کېږي، چې د ایران حکومت له مسکو سره همکاري کوي.
تهران له اوکراین سره په جګړه کې د روسیې یو له مهمو متحدینو څخه دی.
پر ایران تور دی، چې د شاهد ۱۳۱ او شاهد ۱۳۶ ځانمرګي ډرون الوتکي يې روسيې ته استولي؛ څو په اوکراين کې د پوځي عملياتو پرمهال ترې کار واخلي.
د اوکراین ولسمشر وایي، چې د روسیې هدف روښانه دی؛ دوی غواړي له خرکییف او سیمي څخه د خلکو د اېستلو لپاره هره ممکنه کار ترسره کړي. ولادیمیر زېلینسکي د سې شنبې په ورځ پر خپلې اېکس پانې د یوې ویډیو په خپرولو سره وایي: «پوتین چې هر څه ته لاس وروړي په کنډواله بدلیږي.»
ښاغلي زېلینسکي زیاته کړې: «موږ د خپلو ښارونو او ټولنو د ساتنې لپاره خپلې ټولې ممکنې او ناممکنې هڅې کوو.»
زېلینسکي وایي؛ په نړۍ کې زموږ ټول متحدین باید پوه شي چې په دوی باور او د ازادې نړۍ راتلونکی همدا اوس خرکییف، زاپوریززیه، خرسون، د سومي او دونیتسک کې ډېری ښارګوټو، مایکولیوف، چرنیهیف، او دنیپروپیټروسک په ښارونو کې ترلاسه کېدی شي، چیرې چې هوایي دفاع ته اړتیا ده او د نړۍ سیاسي ارادې ته اړتیا ده ترڅو د خوندي ژوند پرېکړه وکړي او د روسیې د ترهګرۍ پر وړاندې بریا تضمین کړي.
په دې وروستیو کې روسیې د اوکراین په انرژۍ سکتور پراخ بریدونه پیل کړي او اوکراین چې تر جګړې وړاندې د انرژي صادرونکی هېواد و، اوس د خپل اړتیا وړ انرژۍ یوه برخه له بهره واردوي.
د ۲۰۲۲ کال په فېبرورۍ کې پر اوکراین د روسیې برید د ۱۹۶۲ کال د کیوبا د توغندیو له کړکېچ وروسته له لویدیځ سره د روسیې په اړیکو کې تر ټولو ژور کړکېچ را منځته کړی دی.
د روسیې او اوکراین جګړې ته په کتو سره د پولنډ لومړي وزیر ډونالډ ټوسک خبرداری ورکړی چې په نږدې راتلونکي کې د هر اړخیزې جګړې قوي امکان شته او روسیه باید اوکراین ته ماتې ورنکړي که نه نو دا به ټوله اروپا بې ثباته کړي.
د سعودي عربستان د هولډنګ کمپنۍ مشر محمد القحطاني په یوه بیان کې ویلي، چې پاکستان او سعودي عربستان د ۵ میلیاردو ډالرو پانګونې پروژې د عملي کولو چارې ګړندۍ کړي.
محمد القحطاني وویل، چې سعودي عربستان به د پاکستان په مرکزي بانک کې زېرمې له ۳ میلیاردو څخه ۵ میلیاردو ډالرو ته لوړې کړي، سعودي عربستان به د تېلو په تصفیه خانو او د مسو په کانونو کې پانګونه وکړي.
محمد القحطاني وويل، چې سعودي عربستان په پاکستان کې د ٢١ ميليارده ډالرو د پانګونې په اړه خبرې کوي، د دې پروژې له مخې به ٧ مليارده ډالره د مسو په کان او ١٤ ميليارده ډالره د تېلو په تصفیه خانو کې ولګول شي.
د هغه په وینا؛ د سعودي عربستان دا پانګونه پاكستان سره د اقتصادي اړيكو د زياتولو لپاره يو مثبت ګام دی.
محمد القحطاني وايي؛ لومړي وزیر شهباز شریف دغه تړونونه د پاکستان او سعودي د اړیکو لپاره یو تاریخي پړاو بللی دی.
پاکستان د کوچني اختر په مناسبت د ټول هېواد په جوماتونو او بازارونو کې له سلو زرو څخه زیات پولیس ځای پر ځای کړي دي. د پاکستان استخباراتي ادارو خبرداری ورکړی، چې د اختر په رخصتیو کې احتمال شته چې وسله وال پر ملکي وګړو، حکومتي مرکزونو، پوځ او پولیسو بریدونه وکړي.
د اسوشېټیډ پرېس په وینا؛ د جوماتونو او بازارونو سربېره په هغو ځایونو کې چې مهم شخصیتونه د اختر د لمانځه لپاره ځي، امنیتي تدابیر پکې زیات شوي دي.
په وروستیو کلونو کې په پاکستان کې تروریستي بریدونه زیات شوي، چې په عمده توګه د پاکستاني طالبانو او بلوڅ بیلتون غوښتونکو له خوا ترسره کیږي.
د پنجاب د پولیسو د بیان له مخې؛ د اختر د امنیتي پلان د یوې برخې په توګه په جوماتونو کې تر ۵۲ زره زیات پولیس ګومارل شوي دي.
له دې جملې څخه شاوخوا اته زره پولیس د پنجاب ایالت په مرکز لاهور ښار کې حساسو ځایونو او بازارونو ته استول شوي دي.
پنجاب د پاکستان تر ټولو زیات نفوس لرونکی ایالت او د لومړي وزیر شهباز شریف ټاټوبی دی.