د روسیې د بهرنیو چارو مرستیال وزیر سرګي ریابکوف اعلان وکړ، چې دغه هېواد داسې وسله نه ده استولې چې د ځمکې په ټیټ مدار کې د نورو سپوږمکیو د څارنې او برید توان ولري. ریابکوف زیاته کړه، چې په دې اړه د امریکا راپور «جعلي خبرونه» دي.
د متحده ایالاتو فضايي قوماندانۍ د غبرګولي په لومړۍ نېټه اعلان وکړ، چې روسیې د سویوز سپوږمکۍ راکټ د پلیسیتسک له هوايي اډې څخه توغولی دی.
دا اډه د مسکو شمال ته په ۸۰۰ کیلومترۍ کې پرته ده.
د امریکا د فضايي قومندانۍ په وینا؛ د روسیې سویوز راکټ ښايي داسې وسله ولري، چې د ځمکې په ټیټ مدار کې نورې سپوږمکۍ په نښه کولی شي.
ریابکوف د دغه تور په رد سره وویل؛ مسکو د واشنګټن له خوا خپاره شويو «جعلي خبرونو» ته ځواب نه ورکوي.
هغه ټینګار وکړ، چې په دې برخه کې د امریکا دریځ ته په پام سره مسکو به خپله تګلاره بدله نه کړي او تل یې د ځمکې په ټیټ مدار کې د وسلو له ځای پر ځای کولو سره مخالفت کړی دی.
د روسیې د لوړ پوړو ډېپلوماټانو په توګه ریابکوف اکثرا د اټومي وسلو او بې وسلې کولو مسالو په اړه د هېواد دریځونه بیانوي.
دا څرګندونې په داسې حال کې کېږي، چې د روسیې د دفاع وزارت د یوې فضايي بېړۍ د استولو خبر تایید کړی او ویلي یې دي چې دا اقدام د غويي په ۲۸ ترسره شوی دی.
وزارت د پېښې په اړه نور جزییات نه دي ورکړي.
د چین بهرنیو چارو وزارت وايي؛ د امریکا پر هغو ۱۲ شرکتونو او د دوی پر مهمو مشرانو یې بندیزونه ولګول چې د دغه هېواد پوځي صنعت کې ښکېل دي. دا وزارت زیاتوي، دا کار یې د امریکا له خوا د چین په مقابل کې د تایوان د وسلوالو او پر چینايي کمپنیو د بندیزونو په غبرګون کې وکړ.
د رویټرز د راپور له مخې؛ په دې بندیزونو کې د لاک هیډ مارټن، ریاتیون او جنرل ډینامېک کمپنۍ هم شاملې دي.
د دې بندیزونو له مخې؛ سر له نن څخه د دې کمپنیو شتمني په چین کې کنګل شوه او مشران یې هم دغه هېواد ته نه شي تللی.
تر دې مخکې واشنګټن د چین پر ځینو کمپنیو له روسیې سره د اقتصادي معاملو له امله بندیزونه ولګول.
خو چینايي چارواکي وايي؛ امریکا پر دغو کمپنیو له روسیې د اړیکو په پلمه کولو سره بې قانونه او یو طرفه بندیزونه لګولي دي.
د چین بهرنیو چارو وزارت پر واشنګټن تور لګوي، چې د اوکرین کړکېچ کې یې بې طرفي پرېښودلې او یو طرفه اقتصادي جبر او زور وهلو ته یې مخه کړې ده.
بېجینګ پر امریکا دا تور هم لګوي، چې پر تایوان د وسلې پلورلو سره د یو موټي چین له اصولو او له دواړ اخیزو هوکړو سرغړونه کوي.
د ایران د اسلامي جمهوریت ولسمشر سید ابراهیم رئیسي، د خارجه چارو وزیر حسین امیر عبداللهیان او د هغوی دوه نور ملګري د مۍ د میاشتې په نولسمه نیټه د اذربایجان ولایت په شرق کې د هیلي کوپتر په حادثه کې مړه شول.
د ایران د اسلامي جمهوریت د ولسمشر مړینې د ایران د واکمن رژیم په زعامت کې ستره تشه منځ ته را وړې ده، ځکه چې سید ابراهیم رئیسي یو عادی ولسمشر نه و.
هغه د امام خمیني د نهضت یو سابقه لرونکی او وفادار پلوی و چې د رژیم په ابتدايي ورځو کې یې د قضا د مهم غړي په حیث د رژیم بې شمیره مخالفین د اعدام په جزا محکوم کړي وو او د رژیم په افراطی پلویانو کې یې محبوبیت تر لاسه کړی و.
بیا هم په دې خبره پوهیدل لازم دي چې د ایران د اساسي قانون سره سم په رژیم کې تر ټولو ځواکمن مقام د ستر مذهبي مشر دی چې ولایت فقیه بلل کیږي.
د هغه په موجودګۍ کې اوسنۍ تشه دومره ستره نه ده چې اضطراري وضع یا کوم لاینحل سیاسي بحران منځ ته راوړي.
ابراهیم رئیسي د ایران اوسني ستر مذهبي مشر خامنه يي ته ډیر نزدې و او د دې خبرې ډیر امکان و چې د سپین ګیري خامنه يي د مړینې په صورت کې به ابراهیم رئیسي د هغه ځای ناستی وي.
د نوموړي مرګ پسې د ایران د اسلامي جمهوریت پلویان اوس مجبور دي له اساسي قانون سره سم نه یوازې په پنځوسو ورځو کې یو نوی ولسمشر انتخاب کړي، بلکې ورسره د ایران تر ټولو ځواکمنې چوکۍ یعنی ستر مذهبي مشر د راتلونکی کاندید هم ولټوي.
که څه هم ایران کې د ولسمشر او د پارلمان د غړو انتخاب د ټول ټاکنو په وسیله کیږي، خو د ایران اوسني اساسي قانون ستر مذهبي مشر تابه ته د ټول ټاکنو په پروسه کې د دومره مداخلت صلاحیت ورکړی دی چې په وجه یې د ټول ټاکنو اهمیت راغورځیدلی دی، ځکه په کې د ولس دلچسپي هم کمه شوې ده.
لږه موده وړاندې د پارلمان په ټاکنو کې د ایران په پلازمینه تهران کې تش اته فیصده رای ورکوونکو برخه اخستې وه، نو د ایران د اسلامي جمهوریت د مقاماتو لپاره به دا خبره مهمه وي چې په راتلونکو پنځوسو ورځو کې د ولسمشر د انتخاب په پروسه کې زیات خلک د رای ورکولو لپاره وهڅوي تر څو دغه ټاکنې د نړیوالو لپاره د باور وړ وګرځي.
د ایران په سیاسي اوضاعو نظر لرونکي په دې خبره پوهیږي چې د ایران د نوي ولسمشر په ټاکنو کې به سیالي په عمده ډول د افراطي مذهبې ډلو د مختلفو فریکسونونو تر منځه وي، ځکه چې معتدلې او اصلاح خوښونکې ډلې په تیرو څو کلونو کې په سیاسي توګه ضعیفې شوې دي او په ظاهره د ټاکنو د ګټلو چانس نه لري، خو برعکس د امریکا او اسراییل په مقابل کې سخت دریځه مذهبی زعامت د ایران په سیاست غلبه تر لاسه کړې ده.
سره د دې چې د امریکا له خوا په ایران لګیدلو بندیزونو د ایران د عادی اتباعو لپاره ژوند سخت او تریخ کړی دی، د ایران د اسعارو ارزښت راغورځیدلی دی، خو په مذهبي شعارونو سربیره د ایران مذهبي مشرتابه په منځني ختیځ کې د خپل سیاسي او پوځي نفوذ په خورولو سره د ایران وګړي ډاډمن کړي دي چې ګویا دغه رژیم ایران په یوه سیمه ییز ځواک بدل کړی دی.
باید دا خبره هم هیره نه کړو چې د ایران اسلامي جمهوریت یوه مذهبي دکتاتوري ده او په دغه هیواد کې د سیاسي مخالفینو بندي کول ، شکنجه کول او حتا پانسي کول یو معمول ګرځیدلی دی.
د ایران واکمن رژیم د خپلو مخالفینو د سرکوبولو کار د ملي لږه کیو لکه د کردانو او بلوڅانو په سیمو کې زیات په شدت سره کوي، دوه کاله وړاندې د ایران د ښځو په مشرۍ د ولسي پاڅون په ضد د رژیم اختناق د نړیوالو مخالفتونه راپارولي وو.
که څه هم د ایران د ولسمشر مړینه به د ایران په خارجي سیاست کې کوم خاص بدلون نه راولي، ځکه چې د ایران خارجي سیاست د مذهبي مشرتابه او له هغوي سره تړلو پوځې موسسو له خوا تشکل مومي او د ایران ولسمشر او خارجه وزارت د دغه سیاست د پلي کولو مسولیت په غاړه لري، خو بیا هم ولسمشر او خارجه وزیر نړۍ ته د رژیم د څهرې حیثیت لري.
د مثال په توګه د ایران د اصلاح خوښي پخواني ولسمشر حسن روحاني په مشرۍ رژیم په نسبي توګه معتدل رژیم ګڼل کېده.
له هغه سره د خبرو د امکاناتو او نتایجو په باره کې یوه نسبي خوشباوري وه، برعکس د فقید رئیسي په مشرۍ لږه موده وړاندې د اسرائیل سره د نیغ په نیغه پوځي شخړې د پراخیدو خطر احساسیده، اوس هم د اسرائیل او امریکا سره د ایران په مناسباتو کې د ترینګلتیا کچه لوړه ده.
که بنیادم د منځني ختیځ په سیاسي اوضاع نظر وځغلوي، نو په دې پوهیدل ګران نه دي چې اسرائیل ته په دغه سیمه د ایران پوځي قوت یواځینې چیلنج ښکاري، په خاصه توګه امریکا او اسراییل دواړه د ایران له خو د هستوي بم د جوړولو د پروژې مخنیوی غواړي، په داسې شرایطو کې د ایراني رژیم د نوې څهرې په توګه د ایران د نوي ولسمشر د ټاکلو پروسې ته به د نړۍ او د سیمې خلک خاصه پاملرنه وکړي.
د افغانستان او پاکستان لپاره هم د ډیرو نزدو ګاونډي هیوادونو په حیثیت په ایران کې سیاسي بدلونونه خاص اهمیت لري.
افغانستان کې د نولس سوه نوییمو کلونو برعکس له یوې خوا د ایران اسلامي جمهوریت د طالبانو سره نزدې اړیکې لري او له بلې خوا یې د طالبانو په ضد مبارزه کوونکو ځینې ډلو سره هم مناسبات لري، نو د طالبانو لپاره د ایران پرمختګونه د پام وړ دي، هسې هم په افغانستان کې هر واکمن رژیم لپاره د ایران په سیاسی بدلونونو ځان پوهول خاص اهمیت لري.
هم دغه رنګه پاکستان او ایران دواړه له یوبل سره د ضدونقیض اړیکو اوږد شالید لري، ایران په پاکستان باندې تور لګوي چې د غربي هیوادونو په پشتیبانۍ د جیش العدل غوندې سني افراطي ډلې د پاکستان د خاورې نه د ایران په ضد تخریبي عملیات کوي، له بلې خوا پاکستان هم ایران ته ګوته نیسي چې د هغه د خاورې نه بلوڅ بیلتون خوښي پاکستان کې پوځې بریدونه کوي.
د هم دغه تاوتریخوالي له کبله څو میاشتې وړاندې ایران او پاکستان د یوه بل په ضد د میزایلو په وسیله بریدونه کړي وو، د دغه تنش د له مینځه وړلو لپاره د ایران فقید ولسمشر د اپریل په میاشت کې پاکستان ته سفر هم کړی و، نو ځکه پاکستان د ایران په دولتي زعامت کې راتلونکی بدلونونه په دقت سره څاری .
یادونه: افغانستان انټرنشنل - پښتو د یوې بې پرې رسنۍ په توګه د ټولو لیکوالو نظریاتو ته درناوی لري؛ خو د چا د نظر ملاتړ نه کوي.
د ناروې حکومت د چهارشنبې په ورځ د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي چې هیواد یې غواړي فلسطین د یوه خپلواک هیواد په توګه په رسمیت وپیژني. د ایرلېنډ دولتي ټلویزون د یوه راپور له مخې چې ایرلېنډ او اسپانیې مشران به هم ورته یوه خبرپاڼه خپره کړي.
د ناروې د بهرنیو چارو وزیر وايي؛ چې د ناروې او یو شمېر نورو اروپايي هېوادونو لخوا به په رسمي ډول د فلسطین په رسمیت پیژندل به په شپږو ورځو کې ترسره شي.
د ناروې لومړي وزیر یوناس ګار اسټوره وايي؛ چې د دوه هېوادونو تر منځ حل لاره د اسراییلو او فلسطین تر منځ د سولې د ټینګښت لپاره یوازینې مناسبه سیاسي حل لاره ده.
د ناروې د لومړي وزیر دفتر د چهار شنبې په ورځ د (غبرګولي دویمه) په اېکس پاڼه خپره شوې خبرپاڼه کې د ناروې د لومړي وزیر له قوله لیکلي: «په دغه نازک وخت کې، د فلسطین په رسمیت پيژندلو څخه زموږ موخه په سیمه کې د سولې لپاره د یوه هر اړخیز پلان ملاتړ دی.»
په خبرپاڼه کې ټینګار شوی؛ چې موږ باور لرو چې د دوو هېوادونو حل لاره د اسراییل په ګټه ده.
د اسپانیې حکومت یوه چارواکي ویلي؛ چې لومړی وزیر پیډرو سانچیز پلان لري چې د چهارشنبې په ورځ فلسطین د یوه خپلواک هېواد په توګه په رسمیت وپیژني.
د اسراییل اعتراض
اسراییل د فلسطیني دولت په رسمیت پېژندلو د ایرلېنډ او ناروې د پرېکړې په غبرګون کې له دغو دوو هېوادونو څخه خپل سفیران د بیړنۍ مشورې لپاره ورغوښتي دي.
د اسراييل د بهرنيو چارو وزير ويلي، چې که اسپانيا فلسطين په رسميت وپېژني، له دغه هېواده به د اسراييل سفير هم د مشورې لپاره وروغوښتل شي.
د غزې د روغتیا وزارت خبر ورکړی، چې په تېرو څلرویشتو ساعتونو کې اسراییل د رفح د یبنا د کډوالو د کمپ سربېره یو شمېر نورې سیمې په نښه کړي، چې ۸۵ کسان پکې وژل شوي او ۲۰۰ ټپیان دي.
الجزیرې خبري شبکې خبر ورکړی، چې د یبنا د کډوالو په کمپ کې درې ماشومان هم وژل شوي دي.
د فلسطین د روغتیا وزارت بیا ویلي، چې د اشغال شوې لویدیځې غاړې په جنین ښار کې د اسرايیلي پوځ په برید کې د یوه ښوونکي او ډاکټر په ګډون لږ تر لږه اووه کسان وژل شوي دي.
بل خوا د ملګرو ملتونو د بشردوستانه چارو د همغږۍ دفتر بیا ویلي، په تېرو دوو اوونیو کې د غزې ۴۰ سلنه نفوس یا تر ۹۰۰ زرو ډېر وګړي په زوره بې ځایه شوي دي.
د اکټوبر له اوومې راهیسې پر غزې د اسراییل په بریدونو کې لږ تر لږه ۳۵۶۴۷ کسان وژل شوي او ۷۹۸۵۲ نور ټپیان شوي دي.
د ایران د اسلامي جمهوریت د ولسمشر ابراهیم رييسي چورلکه د یکشنبې په ورځ (د غويي ۳۰مه) ولوېده او له نېږدې ۱۷ ساعتونو وروسته وویل شول، چې نوموړی او د حسین امیر عبداللهیان په ګډون ورسره مل پلاوی ووژل شول شول، اوس به څه کېږي؟
د عامه افکارو یوه مهمه پوښتنه دا ده، چې د رییسي له مړینې سره اوس څه کیږي؟
د ایران د اسلامي جمهوریت مشر علي خامنه یي د دوشنبې په ورځ (د غوايي ۳۱مه) په خپل یوه پیغام کې وویل؛ چې محمد مخبر به د اساسي قانون د ۱۳۱مې مادې له مخې د اجراییوي څانګې د مشر توګه وټاکل شي او هغه مکلف دی، چې قضايه او مقننه قواو له رییسانو سره په پنځوس ورځو کې نوی ولسمشر وټاکي.
په ایران کې ابراهیم رییسي لومړنی کس نه دی، چې د ولسمشر په توګه د خپلې لومړۍ دورې په بشپړولو کې پاتې راغلی.
تر نوموړي وړاندې ابوالحسن بني صدر د خپلې سیالې ډلې له خوا د استیضاح او ماتې له امله په (۱۳۶۰) کال کې د ولسمشرۍ د لومړې دورې په پوره کولو کې پاتې راغلی و.
محمد علي رجايي هم په ۱۳۶۰ کال کې خلق سازمان ته په منسوب یوه چاودنه کې ووژل شو.
له دغو درېیو پرته نورو شپږو ولسمشرانو په پرله پسي توګه دوه دورې بشپړې کړې.
په ۴۵ کلنه دوره کې د درېیو ولسمشرانو له لاسه ورکول د ډېری هېوادونو په پرتله خورا لوړه احصایه ګڼل کیږي او دا د اوږدې بې ثباتۍ نښه ده، په ځانګړې توګه د هغې لارې او پایلو ته په پام سره چې ورسره مخ شوي
د ایران د اساسي قانون له مخې؛ د کار لاره روښانه ده او دوه ځلې وړاندې هم قانون پلی شوی دی، که څه هم د ۱۳۶۸ کال کې د ۱۳۰ او ۱۳۱ مادو د بدلون له امله دا ځل به یې په تطبیق کې اختلاف موجود وي.
جمهوري اسلامي ایران د اساسي قانون په ۱۳۱ ماده کې راغلي: «د ولسمشر د مړینې، ګوښه کولو، استعفا، غیر حاضرۍ یا ناروغۍ په صورت کې چې له دوو میاشتو څخه زیات دوام ولري او یا هم په هغه صورت کې چې د ولسمشر دوره پای ته رسېدلې وي او نوی ولسمشر د خنډونو له امله نه وي ټاکل شوی، او یا په دې ډول نورو چارو کې د ولسمشر لومړی مرستیال د رهبرۍ په منظورۍ سره د ولسمشر مسوولیتونه پر غاړه اخلي او یوه شورا چې د ولسي جرګې او د قضاییه قوې له رییسانو او د ولسمشر د لومړي مرستیال څخه جوړه وي مکلفه ده، چې د نوې ولمسشر د ټاکلو له پاره په پنځوسو ورځو کې چمتوالی ونیسي.
د لومړي مرستیال د مړینې په صورت کې او یا نور هغه مسایل چې د هغه د دندو ترسره کولو مخه نیسي او همدارنګه که ولسمشر لومړی مرستیال ونه لري، بل کس به د هغه پر ځای ټاکل کیږي.»
خو ستونزه دا ده، چې دا مساله به دومره ساده نه وي او په ایران کې له ډېر وخت وروسته اوس د همدې اساسي قانون پلمه نه چلیږي.
په دې کې شک نه شته چې د ولسمشر مړینه په حکومت کې د پام وړ ګډوډي رامنځته کوي.
یا دا کډوډی به په ټولنه کې انعکاس شي دا یو بل ټکی دی.
په ایران کې تاریخي سندونه دا ثابتوي چې په واک کې د اړتیا په صورت کې خپل سیال له منځه وړي.
د ځینو په فکر رییسي او محتبی خامنه یي دواړه د رهبر خامنه يي د ځای ناستی لپاره وروستي او اصلي نوماندان وو؛ نو له همدې امله د هغه مړینه د هغه د له منځه وړولو فکر رامنځته کوي او د سیاسي رقیبانو د له منځه وړلو په اړه د ایران تاریخ ته په کتو به دا ستونزمنه وي، چې اوسني واکمنان دا فرضیه رد کړي.
خو که د رییسي مړینه یوه ناڅاپي پېښه وي، ممکن له ځانه سره بېلا بېلې پایلې ولري او د مشرتابه د مقام لپاره به مناسبه نه وي.
د رهبرۍ دستګاه یعنې علي خامنه يي او هغه ته تر ټولو نېږدې د تصمیم نیولو او اجراییوي کړۍ، د زیاتو لګښتونو په ورکولو سره یې هڅه کړې، چې د ټولنې د ځپلو او د واک په سر کې د پاتې کېدو لپاره د خلکو د له منځه وړولو او ګوښه کولو هڅه وکړي او ممکن فکر کوي، چې په دواړو برخو کې بریالي شوي دي او یا هم لږ تر لږه د سختو لارو څخه تېر شوي دي.
په (۱۴۰۰) کال کې ولسمشریزي ټاکني او په (۱۴۰۲) کال کې د اسلامي شورا او خبرګان شورا ټاکنې چې د بې ساري بندیزونو او په ټاکنو کې د کم ګډون په ریکارډ سره ترسره شوي، په کتو له وخت وړاندې د ولسمشریزو ټاکنو تر سره کول د واکمنې ډلې لپاره یوه غیر ضروري ستونزه او ننګونه ده.
خلک رايې ورکولو ته هڅول، هغه څه دي چې نه د اسلامي نظام لپاره د خوښې وړ دي او نه هم اسانه؛ خو په عین وخت کې باید خلکو ته وښيي، چې حکومت مشروعیت لري.
دا څو مهجوله معادله د دې وړتیا لري، چې د جبري دوامداره کنټرول پروسه رامنځته کړي او له دې جبر څخه مطلوبي پایلې تر لاسه کړي.
یوازې د ابراهیم رییسي مړینه د ایران له رهبرۍ څخه د محرومو کسانو ځواک نه زیاتوي؛ خو کولی شي یو حرکت رامنځته کړي او دوی دې ته اړ کړي چې بیا د واک برخه وغواړي او ځان ځایولو لپاره رول لوبوي.
په همدې توګه؛ لږ تر لږه اوسني چاپېریال ته کتو او تحلیل سره ستونزمنه ده، چې ووایو چې د ایران اسلامي جمهوریت په رهبرۍ کې دغه نسبتاً شدید انزوا به په ټولنه کې په همدې ډول انعکاس شي.
په هر حال د هغه چا مړینه چې ۱۳۶۷ کال کې یې د سیاسي بندیانو په وژلو کې د خپل کردار له امله مشهور و؛ نو د ټولنې ځواک د مبارزې د انعکاس د دې وړتیا لري، چې د ټولنې خورا ځپل شوي او احتجاج کوونکي حرکت وکړي.
د نا اټکل شويو پېښيو، د پایلو احتمال ډېر وي.
له درغلیو نیولې تر بند او فزیکي لرې کولو، د واک د ترلاسه کولو او ساتلو لپاره د ایران د اسلامي جمهوریت د مشرانو ټول انتخابونه تل د مېز پر سر له ځان سره لري.
د ایران د اسلامي جمهوریت مشران د عامو خلکو او هغو کسانو په وړاندې چې د واک پر ضد لاریون کوي، د هغوی لپاره هم ټول انتخابونه د میز پر سر لري: بندیزونه، بندي کول او وژل.
د ابراهیم رییسي مړینه په خپله په دې حالت کې کوم لوی بدلون نه رامنځته کوي، بلکې د لویو بدلونونو د منلو لپاره یو ډیر مناسب چاپیریال برابروي.
یادونه: دغه لیکنه له ایران انټرنشنل څخه ژباړل شوې.