د قرغزستان د انرژۍ وزارت د دغه هېواد د انرژۍ د پراختیا لس کلن ملي پلان اعلان کړ. د دغه پروګرام له مخې به، قرغزستان د تاجکستان په همکارۍ په ۲۰۲۵ کال کې پاکستان ته برېښنا صادروي. دغه بریښنا به افغانستان او سویلي اسیا ته د کاسا ۱۰۰۰ پروژې له لارې صادرېږي.
دغه هېواد په پام کې لري، چې په راتلونکي کال کې سویلي اسیا ته ۱.۲۵ میلیارد کیلو واټ ساعت برېښنا صادره کړي.
د قرغزستان د انرژۍ وزارت ویلي، د دغه هېواد د اوبو برېښنا بندونه په اوړي کې د سویلي اسیا هېوادونو ته د برېښنا د صادرولو ظرفیت لري، خو قرغزستان معمولاً په ژمي کې د برېښنا له کمښت سره مخامخ وي.
د قرغزستان چارواکي وايي، چې سویلي اسیا ته د برېښنا صادرات به هر کال زیات شي. دغه وزارت پلان لري، چې په ۲۰۲۶ کال کې سویلي اسیا ته د برېښنا صادرات ۱.۷ میلیارد کیلو واټ په ساعت کې لوړ کړي.
دا په داسې حال کې ده، چې د روان کال په پېل کې قرغزستان له پاکستان او تاجکستان سره د کاسا ۱۰۰۰پروژې د بیا پېلولو په موخه ګډ تړون لاسلیک کړ. دغه تړون وروسته له هغې لاسلیک شو چې د بشکیک او دوشنبې ترمنځ سرحدي شخړې او په هغو سیمو کې د ودانیو د جوړولو کار ودرول شو.
قرغزستان اوس مهال له تاجکستان سره په سرحدي سیمو کې د لوړ ولتاژ برېښنا مزي جوړوي. همدا راز په افغانستان کې هم د برېښنا مزو د جوړولو کار بیا پیل شوې چې د طالبانو له واکمنۍ وروسته درول شوي و.
د کاسا ۱۰۰۰ پروژه له افغانستان سره د نړۍوال بانک د پراختیايي مرستو د ځنډولو له امله له ستونزو سره مخامخ شوې. خو د منځنۍ اسیا او سویلي اسیا د هېوادونو ترمنځ د وروستیو هوکړو پر بنسټ د دغې پروژې کار چټک شوی دی.
دغه پټلۍ د افغانستان له لارې ازبکستان له پاکستان سره نښلوي او تر سوېلي اسیا او منځني ختیخ یې توکو ته بازار پیدا کوي.
د ډیپلوماټ مجلې د راپور له مخې، افغان- ټرانس پروژه د منځنۍ اسیا او افغانستان لپاره سمندر ته د لاسرسي او همدارنګه د هغوی د ترانزیتي امکاناتو او جیوپولیټیک رول د پیاوړتیا په برخه کې خورا مهمه ده، خو د افغان- ټرانس د پټلۍ پلي کول له اوږدې مودې راهیسې په افغانستان کې د بې ثباتۍ له امله ځڼډيلې وه.
د جمهوریت په دوره کې د دغې پروژې د پلي کیدو پر وړاندې لوی ګواښ طالبان وو خو اوس په افغانستان کې د طالبانو رژیم چمتو دی چې د دغې لارې امنیت د تضمین کړي.
د دې پروژې لپاره پاتې بل لوی خنډ د پانګونې موضوع ده او له همدې امله تاشکند د خلیج پر هیوادونو غږ کړی چې په دې برخه کې همکاري وکړي. قزاقستان، روسیې او بیلاروس هم دې پروژې ته لېوالتیا ښودلې ده.
د ټرانس-افغان پروژې په اړه د خبرو په پرمخ وړلو کې د ازبکستان ونډه مهمه ده، خو د ترانسپورت او ترانزیټي موضوعاتو په اړه د طالبانو له رژیم سره د ایران د فعالو اړیکو په پام کې نیولو سره ښايي دغه وضعیت بدل شي.
ایران د هرات- خواف پټلۍ تر واخان غځول غواړي چې پاکستان، تاجکستان او چین سره وصل کړي او هم د مزار پټلۍ تر هرات په یوه لاین سره وتړي.
له بلې خوا د ۲۰۲۳ کال په نومبر میاشت کې، د نړیوال ټرانسپورټ دهلیز (ITC) د جوړولو لپاره چې بیلاروس-روسیه-قزاقستان-اوزبکستان-افغانستان-پاکستان سره نښلوي، د دغو هیوادونو ترمنځ یو یادداشت لاسلیک شو.
د دغې لارې اوږدوالی ۵ زره ۵۳۲ کیلومتره دی او د بار وړلو موده یې ۲۰ ورځې ده. دغه موده د سمندر تر لارې درې چنده چټکه ده.
د دغې لارې کارول د سیمې هیوادونو د او شمالي قدرتونو لپاره سویلي اسیا او منځني ختیځ ته د توکو د صادرولو په برخه کې خورا پراخې اقتصادي ګټې لري.
ډیپلوماټ په خپل راپور کې زیاتوي تاشکند همدا راز په پام کې لري چې د چین – قرغزستان – ازبکستان پټلۍ تر افغانستان وغځوي او ټاکل شوې چې د دغې پروژې عملي چارې ډیر ژر پیل شي.
دغه پروژه به د پیښور پر لور ټرانس- افغان مسیر ته د لا ډیرې کارګو د جذبولو سبب شي.
تاشکند په سویل کې د خپلو ګټو د ساتلو او لا زیاتولو لپاره دې ته اړتیا لري چې د ایران او ترکمنستان سره سیالۍ کې برلاسې اوسي.
د همدې لپاره باید د تعرفو پالیسي تقویه کړي، ګمرکي طرزالعملونه ساده کړي، د سړکونو وضعیت او د ټرانسپورټ خدماتو کیفیت ښه کړي تر څو لا ډیر سوداګر د ټرانس-افغان مسیر کارولو ته مخه کړي.