۱۰۰۰ ورځي کیږي چې طالبانو له شپږم ټولګي پورته د نجونو پر مخ د ښوونځیو دروازې بندې کړي، د دغو زر ورځو له پوره کېدو سره، د بښنې نړۍوال سازمان له دغې ډلې وغوښتل چې د نجونو پر مخ دې د ښوونځیو دروازې بېرته پرانیزي.
دغه سازمان ویلي، چې افغان نجونې د طالبانو د تبعیضي او ناعادلانه سیاستونو له امله د زده کړو له حق څخه بې برخې دي.
د بښنې نړۍوال سازمان د جمعې په ورځ (د غبرګولي ۲۵مه) پر اېکس ټولنیزې شبکې خپره کړې اعلامیه کې لیکلي، چې د طالبانو سیاستونه د نړۍوالو قوانینو خلاف دي.
د بشري حقونو دغه سازمان د «زده کړې جرم نه دی» هشتګ په کارولو سره لیکلي، چې طالبان باید سمدستي ټول منځني او له هغه پورته ښوونځي د نجونو پر مخ پرانیزي.
پر افغانستان د طالبانو د بیا ځلي حاکمیدو یوه میاشت وروسته، دغه ډلې هغه ښوونځي بېرته پرانیستل چې د کرونا ویروس د خپرېدو له امله تړل شوي وو، خو د نجونو د شپږم ټولګي څخه پورته د ښوونځیو دروازې وتړلې.
یو شمېر افغانانو د جمعې په ورځ (د غبرګولي ۲۵مه) د بلجیم په پلازمینه بروکسیل کې د افغانانو د پناه غوښتنې د نه منل کیدو پر وړاندې لاریون وکړ.
دغه لاریون کوونکو په خپلې اعلامیه کې لیکلي، چې لاریون یې په بلجیم کې د زیانمنو افغان کډوالو د پناه غوښتنې د نه منلو او د دوی پر وړاندې د دغه هېواد د چارواکو د نا عدالتۍ په وړاندې ترسره کړی دی.
دغه لاریون د جمعې په ورځ د ماسپښین له ۲ تر ۵ بجو ترسره شو.
د دغه لاریون یو جوړونکی او ګډونوال علم خان خوګیانی افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې په بلجیم کې شا وخوا د ۶ زره افغانانو د پناه غوښتنې دوسیې رد شوي دي.
علم خان خوګیانی زیاته، دا اتم ځل دی چې دوی لاریون کوي خو د بلجیم د حکومت له خوا یې کوم مثبت ځواب نه دی ترلاسه کړی.
ښاغلی خوګیانی وایي، هغو افغان کډوالو چې د پناه غوښتنې دوسیې یې رد شوي ډېری یې کم عمره ځوانان دي.
د نوموړي په وینا، د افغان کډوالو د پناه غوښتنې د قضیو پر وړاندې د بلجیم حکومت سخت دریځ کاروي او له نرمښت څخه کار نه اخلي.
ښاغلي خوګیاني په ټینګار سره وویل: «تر هاغه به دغو لاریونونو ته دوام ورکوي تر څو چې د بلجیم حکومت د افغان پناه غوښتونکو قضیو ته مثبت ځواب ووایي.»
په غور ولایت کې له ویجاړونکو او مرګونو سیلابونو یوه میاشت وروسته، د طالبانو د ریاست الوزراء اقتصادي مرستیال ملا عبدالغني برادر دغه ولایت ته سفر کړی.
د ملا برادر مطبوعاتي دفتر د جزیياتو له ورکولو پرته وايي، چې نوموړي په دغه سفر کې له سېلاب ځپلو سره «د لسګونو ميليونو افغانيو» مرسته کړې ده.
د طالبانو دغه چارواکی د پنجشنبې په ورځ غور ته ولاړ او د جمعې په ورځ یې د دغه ولایت له یو شمېر اوسېدونکو سره وکتل. ملا برادر ویلي، چې د مرستو د روښانه وېش لپاره يې فوق العاده کمېټه جوړه کړې ده.
د روان کال د غویی میاشتې په پای کې د غور ولایت د اطلاعاتو او کولتور رییس عبدالحی زعیم ویلي و، چې په دغه ولایت کې د سیلابونو له امله لږ تر لږه ۵۰ تنه مړه شوي دي.
سیلابونو د ځاني زیانونو ترڅنګ ګڼ مالي زیانونه هم اړولي وو. هغه مهال سېلاب ځپلو د طالبانو او مرستندويه بنسټونو له نه پاملرنې سر ټکوه.
د طالبانو د ریاست الوزراء اقتصادي معاونیت د غور له سیلاب ځپلو سره د نغدي مرستو اندازه نه ده مشخصه کړې.
د طالبانو ویاند ذبیح الله مجاهد د جمعې په ورځ پر اېکس ټولنیزې شبکې خپور کړي پیغام کې ویلي، چې لویاختر د دوشنبې په ورخ دی.
نوموړي ویلي: “څرنګه چې د سترې محکمې له خوا اعلان شوی، په افغانستان کې به د راتلونکې دوشنبې په ورځ د لوی اختر لومړۍ ورځ وي، په همدې اساس یوځل بیا یادونه کوو چې سبا په افغانستان کې د عرفې ورځ نه ده”.
نوموړي ویلي، چې د دوشنبې په ورځ د اختر لمانځل"شرعي حکم ده”.
د طالبانو په واک کې ملي راډیو ټلوېزون دوه ورځې وړاندې ویلي و؛ راتلونکې دوشنبه چې د جون ۱۷مه کېږي په افغانستان کې به د لوی اختر لومړۍ ورځ وي.
خو سعودي عربستان چې د افغانستان په ګډون د مختلفو هېوادونو په میلیونونو خلک د حج لپاره ورځي تر دې د مخه راتلونکې یکشنبه د لوی اختر لومړۍ ورځ اعلان کړې وه.
تر دې مخکې د طالبانو د سترې محکمې هم په اعلامیه کې ویلي و، چې راتلونکې دوشنبه (د غبرګولي ۲۸مه) به د لوی اختر لومړۍ ورځ وي.
امر ثاني ته منتظرې مکتبۍ! نن زر ورځې شوې چې ښوونځي ته نه یې تللې. زر ورځې بلا عمر دی. زر سهاره راویښه شوې خو د مکتب بکسه دې تیاره نه کړه. زر شپې ویده شوې خو د سباني درس تیاری دې ونه نیو، کورنۍ دنده دېونه کړه او مهال ویش دې جوړ نه کړ.
زرو ورځو کې دې څنګه ژوند وکړ؟ ژوند دې وکړ؟ که دې زما غوندې یوازې ساه واخیستله او وخت دې تېر کړ.
دا زر ورځې به دې په څومره پوښتنو نازنین ذهن خوړلی وي. ممکن هره ورځ به خدای پوښتې چې ولې یې نجلۍ پیدا یې؟ ممکن هره ورځ به خلک پوښتې چې نجلۍ پیدا کیدل دې خپل انتخاب نه و، نو ولې دې پرې ځوروي؟ ولې یې له ژوند کولو راګرځولې یې؟
رڼې پرښتې! څومره به دې زړه وچ درد کوي چې په لمن دې داغونه ږدي. اه! تکې سپینې کوترې! ستا یې په تورو داغونو څه؟ خو ته دې کوچنی زړه مه ځوروه.
دا داغونه چې هره ورځ یې تازه ږدي دا ستا نه دي، دا خو د کارغانو ذات دی. زه پوهېږم! ستا سترګې باید کتابونو ستړې کړې وای، اوښکو نه. اصلا اوښکې تویوې؟ ژړلی شې؟ که ته هم زما غوندې کرخته شوې یې. هېڅ نه احساسوې. نه ژاړې، نه خاندې، اصلا هېڅ!
څومره ډېر به دې خپل ټولګی یادېږي. په توره تخته د ریاضي سخته معادله حل کړې. د تباشیر ګرد دې د تور یونفورم په لستوڼو لکه د واورې پشم پریوځي. د استادې به افرین پسېپه ډېر دې زړه خوږېږي. د ازموېنې په شپه به دې سترګو ته کېږي. له نورو نجونو سره د زده کړې سیالي، او شرط وهل چې که هر چا ډېرې نومرې واخیستلې دوه ژاولې به اضافه اخلي. د کتابچې څنډو کې اوس هم ګلان رسموې؟ رنګه خط کشي یې کوې؟
څومره ډېرې به دې خپلې ملګرې یادېږي. څومره ډېر به غواړې د مکتب په ټال کې بیا وزانګې. له یوه درسي ساعت نه غلې وتښتې، استاده دې ګېره کړي او په دهلیز کې درپسې منډې وکړي.
د مکتب د انګړه ګلان بوی کړې. یو دانه پټ وشکوې، په کوڅۍ کې یې کېږدې. باغوان سرمعلمې ته شکایت وکړي، هغه دې یوه څپېړه ووهي. ګل دې له سره ولوېږي. سترګې دې سرې شي، خو بېرته ژر ګل راپورته کړې او د ډله همځولو منځ کې ورکه شې.
هوايي زاڼې! زنده دله زاڼې! څومره به دې خپل سیل یادېږي. خپله ډله. خپل بهیر. اصلا ته بغیر له هغوی څوک یې؟ نږدې ملګرې دې څه نومېده؟ فاطمه؟ مژګان؟ مرسل؟ زرغونه؟ نوم دې په یاد دی؟ خندا دې یادېږي؟ د سترګو ځلا خو به دې هېره نه وي چې ستا په لیدو به په ولولو شوه.
اوس یې احوال لرې چې څومره لیرې درنه تللې؟ په وطن ده که مهاجره؟ چېرې بې هویته، سرګردانه نوې ژبه زده کوي، یا نوي ټولګي کې شاملېږي. یا هم واده ده؟ که یې زړه و که نه و، څه به یې کړي و. لور خو تل د پلار په کور نه کیني کنه.
یوه ورځ خو به ځي، بالاخره لور ده او د پردي کور ده. زه پوهېږم قربان! موږ ته مکتب ډېر ښه و.
موږ څو کاله نورې هم د پلار او مور تر څنګ پاتې کیدلی شوای. موږ پلمه کولی شوای چې مه مو بیلوئ، زموږ خو لا درس پاتې. خو اوس به څه کوې؟ تر کومه؟ څوک دې د زړه غږ اوري؟ څوک دې د سترګو په درد پوهېږي؟ څوک دې بایله احساسوي؟ که یوازې ته یې وینې چې دا قمار دې ټول بایللی. په وچ میدان، تنها ولاړه یې. او چورت وهې تر کومه به په دې لړزاندو پښو ودرېږې. څوک به لاس درکړي؟ څوک به وي چې څراغ به راوړي. ممکن څراغ راوړي، خو زموږ هدیرې ته. ته راته څه وایې؟ همدا چې تیاره مړه یې! اه لیونۍ! دا مرګ دې نو څوک مني؟ د هیلو مرګ دې نو څه مرګ دی؟ اصلا تا کله حق درلود هیلې ژوندۍ وساتې؟ خوبونه ووینې؟ د روح ځنازه به دې څوک احساسوي، اصلا ستا ارواح مهمه نه ده که وي که نه وي.
ستا یوازې وجود مهم دی. دوی ته ستا ټول ارزښت ستا وجود دی. په هغه به بیا سرونه ماتوي چې د پلار په هدیره کې خښ شي که د میړه. اصلا ستا خو خپله د قبر یو لویشت ځمکه هم نه شته. زه هم لیونۍ یم څه وایم، ځمکه په سر وهې، تا خو اصلا د ځان سیاله نه ګڼي. ته دوی ته هېڅوک یې!
څومره ډېره به دې د پلار بېوسي زړه درخوري. دی چې د مکتب بندې دروازې ته ګوري څومره ډېر به ځان کمزوری احساسوي، چې هېڅ هم نه شې کولی. خو دا کمزورتیا به ستا په زړه لکه ګولۍ لګېږي، موږ ښايي د هر چا کمزوري وزغملی شو، خو د پلرونو نه شو. کله تاته یا ستا ورور وايي دا هېڅ نورماله خبره نه ده.
دا ګناه ده! جرم دی! بې انصافي ده! مور دې څنګه؟ په اولو ورځو کې چې په کور شوې حتما به یې ژړلي وي. په هغې خبره به یې یقین شوی وي چې د مور بخت له لوره نه ځي. ممکن ویریدلې وي چې ته هم د دې غوندې بېسواده شوې. خو اوس چې زر ورځې شوې د کور نیمايي کارونه ورسره کوې، د کورنۍ دندې او امتحان غم دې نه وي اوس هم درته ځورېږي؟ کله، کله درسره ژاړي، که هغه هم دا غم په چوپتیا کې تېروي.
حتما به دې ورور چې سهار مکتب ته ځي زړه به یې مړاوی وي. ته یې چې بکسه تیاروې، دی به ځان کمزوری احساسوي. د ورور مټې خو خور وي. حتا که یې دوی نه مني هم نه، خو همداسې ده. لکه زموږ قوت چې دوی دي. تا به د ورځې څو وارې زمزمه کوله:
ما بې وروره مه کړې
ورور مې ماسره جوړه
شرنګ مې د بنګړو
خو اوس چې د ښوونځي شرنګ بند دی، او ورور دې بې جوړې روان وي په زړه دې کومې لړې تېرېږي؟ ورور دې هم غلی وي، که کله، کله درسره فریاد کوي؟ کله خپل کتابونه درته غوړوي؟ او څه چې یې مکتب کې نوي زده کړي وي د شپې یې تاته تکراروي؟ که ستړی وي.
که یې ملګري میلمانه وي؟ که ګیم کوي؟ که هغه هم لکه مور دې، لکه پلار دې غلی وي، دا ویر په زړه کې پټ تېروي. د کلي د جومات ملا مو کله یاده کړه چې د مکتب تړل د خدای له امر نه سرغړونه ده؟ یا مو د کلي خان یاده کړې چې زما نیم ولس ولې تیارو ته ټیل وهل شوی؟ څوک دي چې ستا نابودي ویني، او درسره په ویر دي؟ څوک دي چې ستا زوال ته ژاړي؟ څوک دي چې ته نړېږې د دوی زړه درد کوي؟ څوک دي چې ستا د هیلو ځنازې په اوږو وړي؟ څوک دي چې ستا د درد نارې یې په خولو دي؟
زر ورځې نه دي، زر شپې دي. زر تکې تورې شپې، او ته یوازې په خالي میدان ولاړه. د زړه ټوټې! له ځانه خپله غېږه راتاو کړه. موږ چېغې نه شو وهلی، که موږ له درده فریاد وکړو بیا د دوی «امنیت» ته تاوان پیښېږي. د دوی «سوله» ړنګېږي. دوی به بیا لکه د ګور چینجي یو بل سره خوري.
دوی د یو بل وینو ته تږي ناست دي خو په منځ کې به لکه تل موږ تر پښو لاندې شو. موږ د یوې چېغې حق هم نه لرو. ښايي وپوښتې چې ولې؟ اخر ولې؟ ځکه چې موږ ښځې یوو. زموږ غږ حرام دی. زموږ غږ ناموس دی. زموږ غږ غیرت دی. ښايي لکه زرګونه نور کلونه د تاریخ هم هېرې شو. یوه پاڼه به هم په موږ ونه لیکل شي. د یوې نوم به هم یاد نه شي. ممکن یوه جمله چېرې ولیکي چې یوه زمانه وه او نجونو حق نه درلود مکتب ته ولاړې شي.
هغه هم که نیکمرغه وو. مګر همداسې نه ده؟ ته ولې په غوسه شوې؟ ستا سترګې ولې سرې شوې؟ ته غواړې ماته څه ووایې، چې همداسې نه ده. زه په غلطه یم. ته غواړې ماته ووایې چې خپل تقدیر بدلوې؟ ته غواړې ماته ووایې چې ځان له سره تعریفوې؟ ته انصاف غواړې؟ خو نه وینې دا ځنیځرونه، زه، ته، زموږ ملګرې، زموږ میندې، موږ ټولې په ځنیځرو تړلې یوو. یوازې موږ نه یوو، دوی هم ټول په ځنځیرو تړلي.
مکتبۍ! خو که ته رښتیا تقدیر بدلوې، خوبونه ووینه! که تا په دې زرو شپو کې خوبونه نه وي لیدلي، تا نور هم دا ځنیځرونه قوي کړي. خوب ووینه چې له رڼې سپوږمۍ دې غېږه تاو وي. خوب ووینه چې په سپینه چپنه کې په مهربانو سترګو د ناروغې سر ته ولاړه یې. خوب ووینه چې د ښوونځي زنګ شرنګوې. خوب ووینه چې نارنجي الوتکه له وریځو پورته جګوې. خوب ووینه چې ټوله محکمه یوازې ستا د یوه حکم په انتظار وي.
خوب ووینه چې دا پاشلي خلک د رڼا پر لور رهبري کوې. که یې زر ورځې نورې هم په زرو شپو درته بدلې کړې، زر خوبونه ووینه. انسان چې خوب ویني شپه یې رڼا وي، لار نه ورکوي. انسان چې خوب ویني د درېدو او مخکې تللو دلیل لري. خوب ووینه، یو وار بیا به د مکتب په ټال کې زانګې او ملګرې به دې ټالۍ درکوي. ډېر ګلان، ډېر کتابونه، ډېر رنګونه، ډېره رڼا په خوب ووینه. دوی ستا له خوبونو ډارېږي. ځکه یې ستا د خوبونه دنیا (مکتبونه ) بند دي. خوبونه هویت درکوي، خوبونه غږ درکوي، خوبونه جرات درکوي، خوبونه ژوند درکوي او دوی ټول له همدې ډارېږي.
له همدې یې ویره ده چې یوه ورځ به دې غږ ژوندی وي له دوی به د ټولو داغونو، ټولو ظلمونو او نارواوو پوښتنې کوې. دوی دې ستا دنیا ړنګوي خو ته خوبونه وینه. حتا که ذره، ذره شوې په هره ذره دې جلا خوبونه وینه. بیا به یې وګورې چې د ځنیځرونو یوه، یوه کړۍ څرنګ ورستېږي او خپله به وشړېږي.
دوی به ځان کې ورک شي، لکه ایرې، سپکې ایرې چې مازې شمال یې پناه کړي. خدای چې خیال درکړی بې هېڅه نه دی، د همدې ورځې لپاره دی چې دوی دې وزر وتړي، په قفس کې دې بندي کړي ته په خیال او خوب کې والوځوې.
مکتبۍ نجلۍ! وار به نه خطا کوې. زړه به نه لړوزې. لمر به حتما راخېږي، او ته به د وطن له غرونو لوړه الوځې. خوبونه وینه، ځکه یوه ورځ به حتما ستا ټول لیدلي خوبونه رښتیا کېږي. او دا ټول غلي خلک به ستا لپاره نارې کوي. ستا درد به په چېغو ژاړي. ته به یوازې نه یې، ته به د دوی سرلارې یې.
د نجونو د ښوونځیو د بندیدو له زر ورځو پوره کېدو سره هممهاله، د افغانستان لپاره د سویدن کمېټه وایي هره ورځ د نجونو پر زدکړو بندیز د افغانستان نیمایي برخه له ظرفیت او استعداد څخه محروموي. دغه کمېټه وايي، د روښانه راتلونکي لپاره د نجونو زدکړه د هر چا لپاره ډېره مهمه ده.
د افغانستان لپاره د سویډن کمېټې پرون پر اېکس ټولنیزې شبکې د یوه یادښت په خپرولو سره په افغانستان کې د نجونو پر زدکړو د بندیز د دوام په اړه اندیښنه ښودلې ده.
په افغانستان کې د نجونو پر مخ د ښوونځیو او پوهنتونونو تړل د جنسیتي نابرابرۍ او تعلیمي فرصتونو ته د نه لاسرسي لامل شوي دي.
په تېرو درېیو کلونو کې د بشري حقونو او تعلیمي ادارو د طالبانو د دغه بندیز په اړه له بېلابېلو لارو غبرګونونه ښودلي دي.
خو د طالبانو ډلې د ښوونځیو او پوهنتونونو په تړلو باندې په ټینګار سره، ښوونې او روزنې ته د ښځو او نجونو د لاسرسي په برخه کې د لا زیاتو محدودیتونو د لګولو لېوالتیا ښودلې ده.
تر دې مخکې د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو د بشري حقونو ځانګړي راپور ورکوونکي ریچارډ بینیټ په دغه هېواد کې د نجونو پر زده کړو د بندیز له دوام څخه د اندېښنې په څرګندولو سره ویلي و، چې میلیونونه نجونې دې ته چمتو نه دي چې خپلې هیلې له لاسه ورکړي.