د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍ مشر پاکستان ته د خپل درې ورځني سفر په لومړۍ ورځ په پېښور کې له افغان کډوالو سره ولیدل. فېلیپو ګرانډي د یکشنبې په ورځ دغو کډوالو ته وویل چې دی به د کډوالو د ټولو ستونزو په اړه له پاکستاني چارواکو سره خبرې وکړي.
د ډان ورځپاڼې د راپور له مخې، په پاکستان کې د ملګرو ملتونو د کډوالو ادارې ویاند قیصر افریدي د یکشنبې په ورځ وویل، چې ښاغلی ګرانډي د افغان کډوالو پر ستونزو، د هغوی د ایستلو او نورو هېوادونو ته د مېشتېدو د پلان په اړه د خبرو لپاره پاکستان ته تللی.
د پاکستان له لوري د تېر کال په اکټوبر میاشت کې له دغه هېواده د افغان کډوالو په زور ایستلو له اعلان وروسته پاکستان ته د ملګرو ملتونو د کډوالو د عالي کمېشنرۍ د مشر دا لومړی سفر دی.
د ډان په وینا، فیلیپو ګرانډي په پېښور کې له یو شمېر افغان کډوالو سره د لیدنې ترڅنګ د پیښور ایالت د اعلی وزیر له مرستیال او ډیورنډ کرښې ته له نږدې سیمو څخه لیدنه کړې ده.
یوه پاکستاني چارواکي ویلي، ټاکل شوې د ملګرو ملتونو د کډوالو ادارې پلاوی د دوشنبې په ورځ له اړوندو پاکستاني چارواکو سره رسمي خبرې وکړي.
د تېر کال له نومبر میاشتې راهیسې د افغان کډوالو د اېستلو په لومړي پړاو کې تر نیم میلیون ډېر افغانان چې قانوني اسناد یې نه لرل افغانستان ته ستانه کړل شوي دي.
پاکستاني چارواکو ویلي چې شاخوا ۱،۷ میلیونه افغان کډوال په ناقانونه ډول په دغه هېواد کې ژوند کوي.
په همدې حال کې د پاکستان حکومت د افغان کډوالو د چارو کمېشنر عباس خان د «اې سي سي» کارت لرونکو افغان کډوالو ایستلو په اړهراپورونه رد کړل.
د ملګرو ملتونو د کډوالو ادارې د شمېرو له مخې په پاکستان کې تر ۸۰۰ زرو ډېر اې سي سي کارت لرونکي افغان کډوال مېشت دي.
عباس خان ډان ته ویلي؛ چې د اې سي سي کارت لرونکو په اړه پرېکړه به د طالبانو او ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍ په ګډون له ټولو سره په مشوره وشي.
د ملګرو ملتونو د کډوالو ادارې د شمېرو له مخې دا مهال په پاکستان کې شاوخوا دوه میلیونه افغان کډوال ژوند کوي چې له ډلې یې ۱،۳ میلیونه یې د ملګرو ملتونو د کډوالۍ د ثبت کارتونه لري.
طالبانو په خپل بل ګام کې د شاه امان الله خان غازي انځور لېرې او پر ځای یې خپل بیرغ ولګاوه.
د ملي امنیت پخواني مشر حنیف اتمر په خپل اېکس کې لیکلي: «د غازی امان الله خان او د فخر افغان خان عبدالغفار خان انځورونو ته بې احترامي، د افغان ولس هویت او تاریخ ته اهانت دی او زه هغه په ډیرو سختو الفاظو غندم.»
نوموړي طالبانو ته په اشارې سره زیاته کړې، چې د افغانستان اوسني حاکمان مسوولیت لري، چې د خلکو له هویت او تاریخ څخه ساتنه وکړي.
دا په داسې حال کې ده، چې د افغانستان د بهرنیو چارو پخواني وزیر رنګین دادفر سپنتا هم په خپل اېکس کې لیکلي: «طالبانو لومړی د شاه امان الله خان انځور تور کړ او وروسته یې بیا پر ځای خپل بیرغ ځوړند کړ او په دې ډول یې شاتګ خوښو او استعمار خپله درېیمه کامیابي د دغه پرمختګ خوښي او ازادي غوښتونکي شاه پر وړاندې ونمانځله.»
دغه غبرګونونه تر هغه وروسته راوپارېدل چې طالبانو د شاه امان الله خان د انځور له خرابولو وروسته د هغه د انځور پر ځای خپل بیرغ او نوم لګولی دی.
د جمعې په ورځ طالبانو دوه افغان موټر چلوونکي په تورخم کې د امان الله خان پر انځور د لګول شوي تور رنګ د پاکولو په تور بندیان کړل.
خو د شنبې په ورځ سرچینو افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې طالبانو دغه دوه موټر چلوونکي بېرته خوشې کړي دي.
د شاه امان الله او خان عبدالغفار خان پر انځورونو د تور رنګ د پاشلو په غبرګون د زرغون بهیر مشر امرالله صالح وایي، چې طالبانو له کلونو راهیسې د افغانستان پر عزت او وقار تور رنګ پاشلی دی.
ښاغلي صالح په خپل اېکس کې لیکلي: «ما واورېدل او ومې لیدل چې طالبانو د شاه امان خان او خان عبدالغفار خان پر انځورونو تور رنګ شیندلی دی، دا د حیرانتیا ځای نه دی او تعجب پر هغو کسانو چې حیران شوي دي.»
د غبرګونو په دغه کاروان کې د پخواني ولسمشر ډاکټر نجیب الله لور هیلې نجیب هم خپل غږ پورته کړ او طالبانو ته یې په خطاب کې وویل: «طالبانو د امان الله په انځور تور رنګ ځکه وواهه، چې نوموړی د پرمختللي افغانستان لپاره را ولاړ شوی و.»
نوموړې وایي، چې شاه امان الله خان ددې لامل شوی و، چې د افغانستان په ټولنه کې ښځې او نارینه غږ پورته کړای شي.
هیلې نجیب په خپل اېکس کې د هغه ځوان د ویډیو په خپرولو سره چې د شاه امان الله خانانځور څخه تور رنګ پاکوي، ورسره لیکلي یې دي: «دا د افغانستان ریښتیني خلک دي.»
له دې سره، د ولسي جرګې پخواني غړي کمال ناصر اصولي بیا د طالبانو دا کړنه غندلې او زیاته کړې یې ده: «هر هغه کس چې د افغانستان د موسس لوي احمد شاه بابا او د ازادي قهرمان شاه غازي امان الله خان تاریخي او ملي افتخاراتو ته بې احترامي کوي پردي مزدوران دي.»
یو شمېر هېوادوال وایي، چې ملي سرود، ملي بیرغ، شاه امان الله خان او ورته ملي شخصیتونو ته درناوی د افغانستان د خلکو لپاره سرې کرښې دي.
د دوی په خبره: «هر کله چې طالبان له دغو سرو کرښو اوښتي او ملي مسایلو ته یې سپکاوی کړی، د خلکو کرکه د دوی پروړاندې زیاته شوې ده.»
په تېر نظام کې د ملي امنیت ویاند رحمت الله اندړ په خپل اېکس کې لیکلي: «څوک چې د وطن د غازي او نورو ملي شخصیتونو مخونه ورتوروي، خپله د تاریخ مختوري دي.»
نوموړي همداراز زیاته کړې ده: «غازي د خپل مخ د پاکولو او سپینولو لپاره میلیونونه پلویان لري، خو ستاسې د تورو مخونو د سپینولو لپاره به هیڅوک پیدا نه شي.»
شاه امان الله خان غازي پر ۱۹۱۹ کال د درېیم افغان- انګرېز جګړې اتل و، چې له مخې یې افغانستان بېرته خپلواکي ترلاسه کړه او افغانانو د دې تورې په بدل کې دغه پاچا ته د غازي نوم ورکړ.
شاه امان الله خان غازي چې له نړۍ سره د افغانستان د سیال کولو ارمان درلود، د انګرېز په لمسه د ملایانو د پاڅون له امله په ۱۹۲۹ کال جلا وطن او په جلا وطنۍ کې مړ شو، چې بیا وروسته په ننګرهار ولایت کې خاورو ته وسپارل شو.
د افغانستان په تاریخ کې ډېری واکمنانو له درېیو لارو دین، تاوتریخوالي او د بهرنیو دولتونو په ملاتړ کولی شو په دې هېواد حکومت وکړي، خو شاه امان الله خان دغه ناوړه کرښه ماته کړه او د نورو واکمنانو برعکس یې هغه شاهي نظام جوړ کړ، چې خپلواکي یې له انګلیس څخه اعلان کړ.
شاه امان الله خان د افغانستان د راتلونکي لپاره نور فکرونه درلودل.
نوموړي غوښتل افغانستان ډېر ژر د سیمې له هېوادونو سره سیال کړي.
د افغانستان په تاریخ کې د نجونو لپاره لومړنۍ مدرسه د شاه امان الله خان او ملکه ثریا له لوري جوړ شو او دغه راز ښځو ته د عامه پوهاوي په موخه د ارشاد النسوان نشریه هم د ملکه ثریا له خوا جوړه شوه.
د افغانستان اساسي قانون هم د لومړي ځل لپاره په اماني دوره کې جوړه شوه او شاه امان الله خان هغه اصلاحات یې چې غوښتل راولي، په دې نظامنامه کې یې ځای پر ځای کړل.
د شاه امان الله خان په وخت کې د لومړي ځل لپاره د نجونو د واده کولو قانوني عمر ۱۸ کاله او د هلکانو ۲۲ کاله شو.
د ښځو حجاب هم په همدې دوره کې له جبري حالت څخه اختیاري حالت ته واوښت.
د طالبانو اصلي مخالفت هم له شاه امان الله خان سره له همدې ځایه سرچینه اخلي، ځکه طالبان د ښځو د ازادۍ، زده کړو، کار کولو، په افغانستان کې د ټولنیزو فعالیتونو او سلګونو نورو مواردو سره مخالف دي.
د پخواني ولسمشر محمد اشرف غني د حکومت پرمهال هڅې دا وې، چې اماني نښې راژوندۍ شي او د نوموړي نیمګړې هیلې پوره شي؛ خو یو ځل بیا د طالبانو له واکمنېدو سره دغه هیلې یوازې هیلې پاتې شوې.
د دې لوبې لومړۍ نیمايي ۱-۰ د تاجکستان په ګټه پای ته ورسېده.
افغانستان د لوبې په دویمه نیمايي کې هم کومه مثبته نتیجه تر لاسه نه کړه او افغان لوبډله په دې سياليو کې د دويمې پرله پسې ماتې سره مخ شوه.
تاجکستان د لومړۍ نیمايي په ۴۲مه دقیقه کې د (دالیوف) په پنالټي سره افغان لوبډلې ته یو ګول ورکړ او لوبه په همدې پايلې سره پای ته ورسېده.
افغان لوبډلې په دې سيالیو کې په خپله لومړۍ لوبه کې د قرغزستان لوبډلې څخه په څلورو ګولونو ماتې خوړلې وه.
په دغو سیالیو کې افغانستان، ایران، تاجکستان، قرغزستان، ازبکستان او ترکمنستان لوبډلې ګډون لري.
د افغانستان لوبډله په لومړي ګروپ کې د قرغزستان او تاجکستان له لوبډلو سره ده.
دغه سيالۍ د ۱۴۰۳ کال د چنګاښ په ۱۳ د قرغزستان په کوربتوب په جلال اباد ښار کې پيل شوې او د همدې مياشتي تر ۲۳مې نېټې به دوام وکړي.
د دغو سیالیو ګروپي پړاو به د لوبو د نومرو ترلاسه کولو په اساس تر سره کيږي.
د دواړو ګروپونو مخکښې لوبډلې به د اتلولۍ مقام د تر لاسه کولو لپاره د سیالیو پای لوبه کوي.
د دواړو ګروپونو دویمې لوبډلې به د درېیم مقام لپاره او درېیم به د پنځم مقام لپاره سیالۍ تر سره کړي.
د دې سيالۍ لوبڅاره یوه ایرانۍ ښځینه لوبغاړې مهسا قرباني وه.
