لیکوال: رحمت الله نبیل د ۲۰۲۱ کال د اګست له ۱۵، نه چې کله طالبانو واک تر لاسه کړ، تر اوسه (۳ اګست ۲۰۲۴، چې ۱۰۸۴ ورځې کیږي)، د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنري (UNHCR) راپور ورکړی چې اته ملیونه هیواد وال مو اړ شوي چې خپل هیواد پرېږدي.
په اوسط ډول، هره ورځ ۷۴۰۰ کسان له خپلو کورونو او بانډو څخه د طالبانو د به اصطلاح اسلامي امارت له سیوري څخه تېښته کوي او له بده مرغه دا لړۍ لا هم روانه ده. دا زړه بوږنونکي ډله ییزه کډوالي هغه خراب او بې ثباته وضعیت ښيي چې د طالبانو حکومت د افغانستان پر خلکو تپلی دی.
د طالبانو واکمنۍ د وېرې او ناڅرګند راتلونکي فضا رامنځته کړې ده. طالبانو په سختو او محدودو قوانینو سره، د افغانستان د خلکو لپاره ژوند زغمل ناشونی کړی دی. د خشونت چلند، شکنجه او بې محاکمې اعدامونه، هغه موارد دي چې د عامو خلکو ترمنځ وېره او وحشت رامنځته کوي، په ځانګړي ډول هغو کسانو لپاره چې د پخواني حکومت، بهرنیو ځواکونو یا نړیوالو سازمانونو سره یې همکاري کړې ده.
طالبانو د قدرت انحصار، هر ډول اپوزیسیون حذف کړی، او د هېواد سیاسي فضا یې شدیداً محدوده کړې ده. دا قدرت انحصار نه یوازې چی مخالفین سرکوب کړي، بلکې هر ډول متفاوت او مخالف غږونه یې هم خاموشه کړي دي. د فکري او سیاسي تنوع نه زغمل، د سیاسي، ټولنیزو او فرهنګي فعالینو پراخه مهاجرت ته زمینه برابره کړې ده.
په افغانستان کې یو له مهمو ستونزو څخه قومي اختلافات دي. طالبان یو ځانګړي قوم ته ترجیح ورکوي او د نورو قومونو حقوق او ارزښتونه په پام کې نه نیسي، چې قومي اختلافاتو ته یې شدت ورکړی دی. دا تبعیضونه د مختلفو قومونو جدي ناراضایتي رامنځته کړې او ډېر یې مجبور شوي چې مهاجرت وکړي.
طالبانو په خپلو ځانګړو افکارو او ارزښتونو سره، د نورو ټولنیزو توکمو ارزښتونه او فرهنګونه نادیده نیولي دي. دا چلند د دې سبب شوی چې ډېری د افغانستان وګړي احساس کړي چې کلتوري او ټولنیز هویت یې په خطر کې دی او مجبور دي چې وطن پرېږدي.
د طالبانو د واکمنۍ څخه وروسته د افغانستان اقتصاد په شدید بحران کې ښکیل شوی دی. نړیوال بندیزونه، د بهرنیو مرستو بندیدل، او د ډېرو کاروبارونو او پراختیايي پروژو تړل، په هېواد کې د بیکارۍ او پراخې بې وزلۍ سبب شوي دي. دا اقتصادي بحران هم یو له اصلي عواملو څخه دی چې افغانان یې مجبور کړي چې بهر ته مهاجر شي.
هغه برخه د خلکو چې مجبور شوي چې افغانستان پرېږدي، د هېواد علمي، فرهنګي او اقتصادي نخبگان دي. دا کسان چې په پخواني حکومت کې یې مهم رولونه ترسره کړي وو، اوس د مستقیمو او غیر مستقیمو ګواښونو سره مخامخ دي. ډېری یې د ځان او کورنۍ د ژغورلو لپاره مجبور دي چې هېواد پرېږدي.
طالبانو په ښځو او نجونو باندې سخت او محدود سیاستونه تحمیل کړي، چې د دوی اساسي حقوق یې په شدت سره نقض کړي دي. ښوونځي او پوهنتونونه یې د نجونو پر مخ تړلي او د ښځو د ټولنیزو او شغلي فعالیتونو په برخه کې سخت محدودیتونه وضع کړي دي. دا سیاستونه نه یوازې د ښځو او نجونو راتلونکی په خطر کې اچوي، بلکې د افغانستان ټولنه یې له نیمایي استعدادونو او ظرفیتونو څخه محرومه کړې ده.
د باسواده کسانو او نخبگانو پراخه مهاجرت، د افغانستان ټولنې لپاره لویه ضایعه ده. دا کار د هېواد علمي، فرهنګي او اقتصادي ظرفیتونه کم کړي او د افغانستان د پرمختګ او پرمختیا په برخه کې ډېرې ستونزې رامنځته کړي دي. همدارنګه، دا پراخه مهاجرت د ډېرو کورنیو د وېشل کېدو سبب شوی او محلي ټولنې یې په شدت سره اغېزمنې کړې دي.
د طالبانو حکومت دوام به په قطعیت سره افغانستان د یوه نا قابل تلافې حالت ته بوځي. د اوسني وضعیت په دوام سره، د تېرو لاسته راوړنو په بشري حقوقو، اقتصادي پرمختګونو او ټولنیزو پرمختګونو کې، ټول په خطر کې دي. طالبان په خپل انحصاري او محدود سیاست سره، د افغانستان ټولنه له هر ډول پرمختګ او پرمختیا څخه محرومه کړې ده. دا مسیر نه یوازې د هېواد انساني او اقتصادي پانګو له منځه وړلو سبب ګرځي، بلکې سیمهییزه او نړیواله امنیت او ثبات هم په خطر کې اچوي.
په دې شرایطو کې، یوازینۍ د افغانستان د نجات لاره د طالبانو په وړاندې عمومي قیام دی. یوازې د ټولنې د ټولو قشرونو، په شمول د مختلفو قومونو، ښځو، ځوانانو او نخبګانو د پراخ او همغږې حرکت په واسطه، د طالبانو حکومت ته پای ټکی کېدای شي.
قومي مشران او وطندوست علماء کولای شي په دې عمومي قیام کې ډېر مهم رول ولوبوي. د دې افرادو لوړ نفوذ او اعتبار په سنتي ټولنه کې، کولای شي چې د یو متحد ځواک په توګه عمل وکړي او خلک د طالبانو په وړاندې قیام ته وهڅوي. دیني علماء د اسلامي زدهکړو په کارولو سره او د عدالت او بشري حقوقو په ټینګار سره، کولای شي د طالبانو حکومت مشروعیت تر سوال لاندې راولي او خلک د پاڅون لپاره وهڅوي.
د اوسني وضعیت په پام کې نیولو سره، هغه ورځ لرې نه ده چې د افغانستان خلک به په اتحاد او یو والي سره، د طالبانو د ظلم او انحصار په وړاندې قیام وکړي او د دوی د توری دورې تور ټغر به ور ټول کړي!
یادونه: افغانستان انټرنشنل - پښتو د یوې بې پرې رسنۍ په توګه د ټولو لیکوالو نظریاتو ته درناوی کوي؛ خو د چا د نظر ملاتړ نه کوي.
نوموړي دغه فاصله په ۱۰.۴۶ ثانيو کې ووهله او د يوې ثانيې د ۴۰۰مې برخې په توپير يې خپل پخوانۍ ريکارډ مات کړ.
نورزي د ۴۶ کسانو په منځ کې څلورم او په ټولیز ډول یوولسم مقام خپل کړی دی.
هغه د نورو ۲۵ لوبغاړو څخه مخکي د منډې ټاکل شوي خط ته ورسېد.
شاه محمود نورزي د ۲۰۲۴ کال د پاریس د المپیک د نارینه وو د ۱۰۰ مترو د ځغاستې په لومړني پړاو کې د ګامبیا، مالیزیا، سنګاپور، ګینه بیسایو، مارشال او تووالو ټاپوګانو له لوبغاړو سره سیالي وکړه او څلورم مقام یې خپل کړ.
د اولمپیک د ۱۰۰ مترو د ځغاستې د کوالیفای پړاو د شپږو قضاوت کوونکو او مختلفو هیوادونو د ۵۲ لوبغاړو په ګډون ترسره شو.
په دې سياليو کې د المپيک ريکارډ ۹ ثانيې او د يوې ثانيې ۶۳ برخه ده او نړيوال ريکارډ هم ۹ ثانيې او د ثانيې ۵۸ برخه ده.
په دې سياليو کې د نورزي تر ټولو ښه ريکارډ ۱۰ ثانيې او د ثانيې ۶۸ برخه وه، چې اوس يې نوی ريکارډ جوړ کړ او ۱۰ ثانيې او د ثانيې په ۶۴ برخه کې ټاکل شوي هدف ته ورسېد.
یونېسف ویلي، چې له شپږمې میاشتې وروسته د مور شیدې کافي نه وي او نور خواړه لکهمیوه او ترکاري باید ماشومانو ته ورکړل شي.
د ماشومانو لپاره د ملګرو ملتونو وجهي صندوق پر اېکس خواله رسنۍ خپرې کړې اعلامیه کې ویلي، چې هڅه کوي د اروپايي ټولنې په همکارۍ دغه بهیر بدل کړي.
دا بدلون باید د تغذیې په اړه میندو ته د مشورې ورکولو له لارې ترسره شي، په دې تمرکز وکړي چې کله او څنګه د شیدو تغذیه وکړي، ترڅو د یونېسف په وینا، نوي زیږیدلي ماشومان خپل ژوند په ښه توګه پیل کړي.
دغې ادارې زیاته کړې، چې د مور شیدې ماشوم له شپږو میاشتو وروسته نه مړوي، او نور خوراکي مواد لکه مېوه، ترکاري او حبوبات باید د ماشوم د ورځني خوړو په پلان کې شامل شي.
یونېسف وايي، چې په افغانستان کې د اروپايي ټولنې د دفتر په مرسته، دغې ادارې د ښاري تغذیې په مرکزونو کې داسې پروګرامونه پیل کړي، چې میندې زده کړي چې څنګه له سیمه ییزو خوړو صحي خواړه جوړ کړي.
باختر خبري اژانس د شنبې په ورځ د ځایي طالب استخباراتو له لوري د دغه تاریخي اثارو د ترلاسه کولو خبر ورکړی.
په خپرو شوو انځورونو کې لیدل کیږي چې په دغو تاريخي اثارو کې لوښي، کاسې او کوچنیو ګلاسونو ته ورته توکي شامل دي.
باختر اژانس دا نه دي ويلي، چې دغه اثارو څه ډول ترلاسه شوي او نه یې هم په تړاو د نیول شویو کسانو په اړه څه ويلي دي.
څه موده مخکې د طالبانو د هنر او کلتور مرستيال عتيق الله عزيزي ويلي و، چې د دوی د مشر هبت الله اخوندزاده د ځانګړي فرمان له مخي د تاريخي اثارو او سيمو د تخريب او قاچاق مخنيوی يې کړی او د ځينو سيمو د ترمیم په برخه کې يې ستونزې حل شوې دي.
د عزيزي په خبره، چې له ډېرې مودې راهیسې يو شمېر کسان د تاريخي اثارو او شتمنيو د قاچاق، تخريب او لوټولو هڅې کوي، چې دوی یې مخنیوی کړی.
د تېرو جګړو پرمهال د افغانستان ډېر مهم تاریخي اثار لوټ شوي او له هېواده بهر لېږدول شوي دي او ځني تاريخي مېني د زورواکو له لوري غصب شوې هم دي.