په افغانستان کې د ملګرو ماموریت "یوناما" د سپټمبر د اتمې د سواد د نړۍوالې ورځې په مناسبت پوهنې او سواد ته د ټولو لپاره د لاسرسي پر اهمیت ټینګار کړی. دا په داسې حال کې ده، چې په تېرو درېیو کلونو کې په افغانستان کې میلیونونه نجونې له زده کړو بې برخې شوې دي.
د سواد نړۍواله ورځ په داسې حال کې راځي، چې طالبانو د ۱۴۰۰ کال د زمري په ۲۴ کابل ته له ننوتلو وروسته په ټول افغانستان کې د نجونو لپاره د منځنیو او عالي ښوونځیو د بیا پرانیستلو مخه ونیوله.
دې ډلې په پوهنتونونو کې هم د نجونو زده کړې بندې کړې.
د ملګرو ملتونو د علمي، کلتوري او تعلیمي ادارې یونسکو د شمېرو له مخې؛ طالبانو ۲.۵ میلیونه نجونې له زده کړو بې برخې کړې دي.
د دې ورځې په مناسبت په افغانستان کې د ملګرو ملتونو د سیاسي دفتر پلاوي د یوناما پر اېکس پاڼه ليکلي، چې زده کړه او سواد د هر انسان اساسي حق دی.
یوناما لیکلي: «په بېلابېلو ژبو د زده کړو ترویج د متقابل تفاهم، ټولنیز تحرک او سولې لامل کېږي او په دې توګه خلک د خپلو حقونو د غوښتلو توان تر لاسه کوي.»
هر کال د سواد نړۍواله ورځ د نړۍ په مختلفو هېوادونو کې د ټولو خلکو لپاره تعلیم او سواد ته د لاسرسي د ودې لپاره د فرصت په توګه نمانځل کیږي.
په افغانستان کې د پوهنې بحران په ځانګړې توګه ښځې او نجونې اغېزمنې کړې، چې په تېرو درېیو کلونو کې سلګونه زره نجونې له زده کړو بې برخې شوې دي.
له دې سره، د ملي پخلاینې شورا مخکینی مشر ډاکتر عبدالله عبدالله هم په همدې مناسبت وایي، چې احمد شاه مسعود د سیاسي او نظامي کړنو ترڅنګ د یوه ثابت قدمه، اعتدال پلوي، له تعصب، کرکې، تاوتریخوالي او کینې څخه د پاک شخص په توګه ثبت شوی دی.
د نوموړي په وینا، مسعود د افغانستان له قومي او مذهبي تنوع او خلکو څخه ژوره پوهه درلوده او تل یې هڅه کوله، چې د افغانستان خلک د ملي او ولسي ګټو په محور سره را ټول کړي.
د یادولو وړ ده، چې د وږي اتلسمه د پخواني جهادي قومندان احمد شاه مسعود له ۲۳ تلین سره برابره ده.
د اسلامي جمعیت ګوند د یوې څانګې مشر او د افغانستان د بهرنیو چارو پخوانی وزیر صلاح الدین رباني وایي، چې د افغانستان اوسني وضعیت ته په کتو سره اړتیا ده، چې د احمد شاه مسعود له اعمال او افکارو الهام واخیستل شي.
یاد ګوند د رباني له قوله د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي : «نن چې افغانستان بیا ځلې له ناورینونو، کړاوونو او د افراطیت له هجوم سره مخ دی، د نورو وختونو په پرتله اړتیا ده، چې د احمد شاه مسعود له اعمال او افکارو څخه الهام واخیستل شي.»
د نوموړي په وینا، د احمد شاه مسعود او د هېواد د نورو (شهیدانو) د ارمانونو د پوره کولو یوازینۍ لار اتفاق او اتحاد دی، چې د افغانستان خلک له همدې لارې کولی شي خپلو حقونو، سولې او ارامۍ ته ورسېږي.
د افغانستان د مقاومت جبهې مشر او پخوانی جهادی قومندان احمد شاه مسعود ۲۳ کاله مخکې د وږي په اتلسمه د تخار ولایت په خواجه بهاوالدین ولسوالۍ کې د یوه ځانمرګي برید په پایله کې ووژل شو.
دا برید چې په افغانستان کې لومړنی ځانمرګی برید بلل کیږي، د هغو دوو عربو بریدګرو له خوا چې ځان یې خبریالان معرفي کړي و، تر سره شو.
احمد شاه مسعود د دوست محمد خان زوی، د ١٣٣٢ کال د وږي په ۱۱ مه د پنجشېر ولایت په جنګلک سیمه کې زېږېدلی دی او لومړنۍ زده کړې یې په پنجشیر کې پیل کړې.
مسعود تر هغه وروسته په جهادي شخصیت بدل شو، چې د شوروي ځواکونو پر ضد یې جهاد پیل کړ.
د جمهوریت په رامنځته کېدو سره پخواني حکومت نوموړي ته د اتل نوم ورکړ او د وږي په اتلسمه به په ټول هېواد کې عمومي رخصتي وه.
سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې د طالبانو قومندان اوس ورزشکارانو ته د یو ساعت لوبې لپاره د فوټسال لوبغالی په ۷۰۰ افغانیو کرایه کوي او د ورځې شاوخوا ۱۵ زره افغانۍ ګټي.
د خواجه بهاءالدين ولسوالۍ يو شمېر لوبغاړي وايي، چې له لسو کلونو راهيسې په دې لوبغالي کې تمرين کوي او د فوټسال یاد لوبغالی له تېرو دوو اونيو راهيسې فعال شوى او د ورزش لپاره يې د طالبانو قوماندان ته پيسې ورکوي.
لوبغاړي وايي، وروسته له هغه چې د فوټسال لوبغالی فعال شو، د لوبغالي شاوخوا ته د لوبې کولو اجازه نه نشته.
سرچینې دا هم ویلي، چې عبدالبصیر فیضاني د فوټسال لوبغالي شاوخوا کې دیوال جوړوي.
تر دې وړاندې هم په تخار کې د طالب چارواکو له لوري د دولتي ځمکو د غصب راپورونه ورکړل شوي دي.