د ایران د پارلمان غړی وايي، طالبان د سېلاب راغلې اوبه په حقابه راشمېري

د کډوالۍ نړۍوال سازمان د یکشنبې په ورځ (د وږي ۱۸ مه) په يوه نشر شوي راپور کې ویلي، پاکستان ته افغانانو د تګ له اصلي لاملونه د خپلو کورنیو له غړو سره لیدنه او زده کړو ته د لاسرسي حق دی.

په راپور کې راغلي، چې ایران ته د افغانانو د تګ کچه د تېرو اوونیو په پرتله ۳۴ سلنه زیاته شوې ده.

دغه سازمان ویلي، چې په دې موده کې ایران ته د افغانانو د تګ د زیاتوالي لامل د «اربعين زیارت» ته سفر دی.

د کډوالۍ د نړۍوال سازمان په راپور کې دا هم ویل شوي، چې له افغانستان څخه د وتلو او دغه هېواد ته د ستنېدو په بهیر کې د تېرو اونیو په پرتله ۱۴ سلنه زیاتوالی راغلی دی.

د دغه راپور له مخې؛ د روان کال له پیله تر اوسه ۱۶ زره ۲۵۷ تنه نور له ترکیې څخه افغانستان ته راستانه شوي دي.

دغه سازمان وايي، چې له ترکيې څخه د راستنېدونکو له جملې ۹۸ سلنه نارينه او دوه سلنه نور يې ښځې دي.

په راپور کې ویل شوي، چې دغه کسان زیاتره یې د کار موندلو لپاره ترکیې ته تللي وو، چې د دغه هېواد د پولیسو د ځورونې، د کاري فرصتونو د نشتوالي او د ترکیې د امنيتي ځواکونو له خوا د نیول کېدو او زنداني کېدو له امله بېرته هېواد ته راستانه شوي دي.

دغه سازمان په دې وروستیو کې ویلي، چې د زمري د ۲۸ مې څخه د وږي تر ۳ نېټې پورې څه باندې ۷۲ زره کسان له افغانستانه وتلي دي.

د خوړو نړۍوال پروګرام په خپل اېکس کې لیکلي، چې په افغانستان کې ښځې تر ټولو لږ خواړه ترلاسه کوي او د بشري مرستو په کمېدو سره خوړو ته د ښځو لاسرسی نور هم بدتر شوی دی.
ملګرو ملتونو خبرداری ورکړی، چې په افغانستان کې ډېری ښځې مجبوره شوې دي، چې خپل ماشومان سوال کولو ته واستوي او د دوی یوازیني خواړه هغه څه دي، چې ماشومان یې تر لاسه کوي.
دغه سازمان په افغانستان کې اقلیمي ناورین ته هم په اشارې سره ویلي دي، چې په وروستیو میاشتو کې زرګونه کسان د سېلابونو او واورو له امله په بېلابېلو سیمو کې مړه شوي دي.
د خوړو نړۍوال پروګرام زیاته کړې ده، چې ښځې د دې له امله چې ډېر په کور کې پاتې کیږي، له یادو پېښو څخه اغېزمنې کیږي.
د جورج ټاون د انسټیټیوټ او د اسلو د څېړنو د موسسې د شمېرو له مخې، چې د ۲۰۲۳ کال په وروستیو کې خپرې شوې، افغانستان د ۱۷۷ هېوادونو په منځ د ښځو د پرمختګ په برخه کې په وروستي ځای کې دی.

په افغانستان کې د طالبانو دویم ځل واکمنۍ په دغه هېواد کې لومړنیو حقونو ته د ښځو لاسرسی محدود کړ، د زده کړو او کار حق یې تر امر ثاني پورې وځنډول شو او د ښځو مخ او غږ عورت وګرځول شو.

د پاکستان د لومړي وزير مرستیال چې برېتانیا ته په یوه رسمي سفر تللی، د شنبې په ورځ (د وږي ۱۷ مه) په لندن کې په یوه خبري غونډه کې د عمران خان د حکومت پر سیاستونو او له افغان طالبانو سره پر اړیکو انتقاد وکړ او زياته یې کړه، چې وروستیو ناامنیو او په پاکستان کې د ترهګرۍ زیاتوالی د عمران خان او د هغه وخت د استخباراتو (ای ایس ای) د پرېکړو پایله ده.

نوموړي په ۱۴۰۰ کال د وږي په مياشت کې کابل ته د ای ایس ای د پخواني مشر جنرال فیض حمید سفر او له طالب چارواکو سره د هغه لیدنې ته په اشارې سره وویل: «دا امکان نه لري چې هغه دې د عمران خان له اجازې پرته کابل ته سفر کړی وي.»

په لومړیو ورځو کې چې طالبان د کابل پر ښار واکمن وو، جنرال فيض حميد کابل ته سفر وکړ او د افغانانانو د پراخو اعتراضونو سره مخ شو.

دا سفر پر داسې مهال وشو، چې په پنجشير کې لا هم د طالبانو او د مقاومت جبهې ترمنځ جګړه شروع وه.

د پاکستان د لومړي وزیر مرستیال اسحاق ډار له زندانونو څخه د وسله والو د خوشي کولو په اړه د جنرال فیض حمید پرېکړه په ټول پاکستان کې د ترهګرۍ د خپرېدو لامل وګڼله او ویې ویل: «هغه کسان، چې په هغه وخت کې خوشې شوي وو په بلوچستان کې د ترهګرۍ اصلي طراحان وو.»

جنرال فیض حمید کابل ته د خپل سفر په ترڅ کې له طالب چارواکو سره وکتل او ځینو رسنیو هغه د «طالبانو د کابینې طرح» کوونکی بللی و.

د کابل په سرینا هوټل کې د چای له پیالې سره د هغه یو عکس د خبرونو سر ټکی شو، هغه د یوه خبریال د پوښتنې په ځواب کې وویل: «هرڅه به سم شي.»

کابل ته د فیض حمید د سفر په ورځو کې په کابل، مزارشریف او نورو ښارونو کې د «مرګ پر پاکستان» په شعارونو سره لاریونونه وشول.

له دغه سفر شاوخوا درې کاله وروسته د زمري په ۲۲مه د پاکستان پوځ اعلان وکړ، چې د دغه هېواد د استخباراتو پخوانی مشر جنرال فیض حمید نیول شوی دی.

پوځ اعلان وکړ، چې هغه د «ټاپ سټي» د استوګنې پروژې د رسوایۍ په تړاو نیول شوی او د هغه د پوځي محکمې پروسه پیل شوې ده.

ویل کیږي، چې د عمران خان حکومت او په ځانګړې توګه جنرال فیض حمید له افغان طالبانو سره نږدې اړیکې درلودې؛ خو په دې وروستیو کې د پاکستان او افغان طالبانو ترمنځ اړیکې خرابې شوې دي.

د پاکستان اوسني چارواکي ادعا کوي، چې په دغه هېواد کې خونړي بریدونه د پاکستان طالبانو تحریک له خوا د افغانستان څخه پلانيږي.

د تهران ټایمز په راپور کې راغلي، چې دغه روغتیايي کارکوونکي په ایران کې خپلو زده کړو ته دوام ورکوي او د طالبانو د روغتیا وزارت ویلي، چې افغانستان ته د دوی له راستنېدو سره به خپلې زده کړې د افغانستان روغتیايي سیسټم ته انتقال کړي.

د طالبانو روغتیا وزارت ویلي، چې د دوی په کور دننه او بهر د روغتیايي کارکوونکو روزنې ته ژمن دي.

دغه وزارت ویلي، چې د دې نوښت موخه دا ده، چې د روغتیايي پاملرنې یو پیاوړی سیستم رامنځته شي او په ټول هېواد کې ټولو ناروغانو ته په لوړ کیفیت روغتیایي خدمتونه وړاندې کړي.

د راپور له مخې؛ افغان روغتیايي کارکوونکي به په ایران کې د روزنې له لارې د روغتیا په برخه کې د دغه هېواد له لاسته راوړنو او تجربو څخه ګټه پورته کړي.

د ایراني رسنیو د راپور له مخې؛ دغه هېواد په روغتیايي برخو کې خوار پرمختګ کړی او خپل د اړتیا وړ ۹۹ سلنه درمل په کور دننه جوړوي.

د دغه هیواد ډېری ناروغان تر ډېره د درملنې لپاره بهرنیو هېوادونو ته د تللو اړتیا نه لري.

د سواد نړۍواله ورځ په داسې حال کې راځي، چې طالبانو د ۱۴۰۰ کال د زمري په ۲۴ کابل ته له ننوتلو وروسته په ټول افغانستان کې د نجونو لپاره د منځنیو او عالي ښوونځیو د بیا پرانیستلو مخه ونیوله.

دې ډلې په پوهنتونونو کې هم د نجونو زده کړې بندې کړې.

د ملګرو ملتونو د علمي، کلتوري او تعلیمي ادارې یونسکو د شمېرو له مخې؛ طالبانو ۲.۵ میلیونه نجونې له زده کړو بې برخې کړې دي.

د دې ورځې په مناسبت په افغانستان کې د ملګرو ملتونو د سیاسي دفتر پلاوي د یوناما پر اېکس پاڼه ليکلي، چې زده کړه او سواد د هر انسان اساسي حق دی.

یوناما لیکلي: «په بېلابېلو ژبو د زده کړو ترویج د متقابل تفاهم، ټولنیز تحرک او سولې لامل کېږي او په دې توګه خلک د خپلو حقونو د غوښتلو توان تر لاسه کوي.»

هر کال د سواد نړۍواله ورځ د نړۍ په مختلفو هېوادونو کې د ټولو خلکو لپاره تعلیم او سواد ته د لاسرسي د ودې لپاره د فرصت په توګه نمانځل کیږي.

په افغانستان کې د پوهنې بحران په ځانګړې توګه ښځې او نجونې اغېزمنې کړې، چې په تېرو درېیو کلونو کې سلګونه زره نجونې له زده کړو بې برخې شوې دي.