ځايي سرچینې وايي، نن دوشنبه له غرمې وروسته د خیبرپښتونخوا د بنو ولسوالۍ د پولیسو پر مرکز ډله ییز وسله وال برید شوی. د سرچینو د معلوماتو له مخې، تر اوسه پورې یو پولیس وژل شوی او ګڼ ټپیان دي.
ځايي سرچینې وايي، یو شمېر وسله والو بریدګر د بنو پولیسو مرکز ته ننوتلي او هلته یې ډله ییز برید کړی.
له سیمې څخه د دواړو لوریو ترمنځ د درنو وسلو د ډزو او چاودنو راپورنه هم ورکړل شوي دي.
ځینې سیمه ییزو رسنیو د امنیتي سرچینو په حواله راپور ورکړی، چې تردې مهاله یو بریدګر وژل شوی او پاتې نور یې لا هم جګړه کوي.
امنیتي سرچینو ویلي، چې تردې مهاله په برید کې یو پولیس وژل شوی او ګڼ نور ټپیان دي.
په نبو کې د پولیسو پر مرکزې د برید پړه تحریک طالبان پاکستان په غاړه اخیستی او د درنې مرګ ژوبلې دعوه یې کړې.
د بریدګرو او بنو پولیسو ترمنځ ډزې لا هم روانې دي، خو تردې مهاله پاکستاني چارواکو د یاد برید په اړه په رسمي ډول څه نه دي ویلي.
ښايي په دغه برید کې د مرګ ژوبلې شمېرې لوړې شي.
د سوډان په پلازمینه خرطوم کې سیمه ییزې نادولتي ډلې وايي، چې د شنبې په ورځ د دغه ښار په سویل کې پر یو بازار د هوايي برید په پایله کې لږ تر لږه ۲۳ ملکیان وژل شوي او تر ۴۰ ډېر نور ټپیان شوي دي. تر اوسه کومې ډلې د خرطوم پر مرکزي بازار د هوايي برید او چاودنې مسوولیت نه دی منلی.
سوډاني رسنیو ویلي، چې ټپیان د بشایر، الرازي او الراقي روغتونونو ته لېږدول شوي او تر درملنې لاندې دي. د ځينو ټپيانو روغتيايي حالت د اندېښنې وړ ښودل شوى دى.
د سیمه ییزو رسنیو په وینا، د سوډان امنیتي ځواکونو د تلې میاشتې په پنځمه نېټه د خرطوم په ښار کې د چټک ملاتړي ځواکونو (RSF) وسله والو پر ضد پراخ عملیات پیل کړل. په وروستیو میاشتو کې د سودان پوځ د دغه ښار د بېرته نیولو لپاره خپلې پوځي هڅې زیاتې کړي دي.
د ملګرو ملتونو د همغږۍ دفتر د وروستیو ارزونو له مخې، د ۲۰۲۳ کال د اپریل له ۱۵ راهیسې سوډان د غوڅ ملاتړ ځواکونو او پوځ تر منځ په شخړو کې ښکېل دی، چې تر اوسه یې شاوخوا ۲۰ زره کسان وژل شوي دي.
دغه دفتر همداراز خبر ورکړی دی، چې د دغو شخړو په پایله کې په سلګونو کسان ژوبل شوي او په زرګونو سوډانیان بې کوره شوي دي.
تر دې مخکې، د روغتیا د نړیوال سازمان مشر ټیډروس اډانوم غیبریوس د وږي په ۱۸ مه نېټه ویلي و، چې د ۲۰۲۳ کال د اپریل له میاشتې راهیسې په سوډان کې د جګړو له امله شاوخوا ۲۰ زره کسان وژل شوي دي.
هغه زیاته کړه چې دغه کسان د دغه هېواد د پوځ او ملیشو ترمنځ د جګړې قربانیان وو.
په سوډان کې د امنیتي ځواکونو او د چټک ملاتړ ځواکونو په نوم د ملېشو ترمنځ نښتې دوام لري.
د ایراني رسنیو د راپورونو له مخې، په زنجان کې د یو کس او په ګیلان کې د ۶ نورو کسانو له مړه کېدو سره په ایران کې د نقلي الکولو له کبله د مړو شويو شمېر ۴۸ ته لوړ شوی دی. د راپورونو له مخې، دغه کسان د تېرو ۲ اونیو په ترڅ کې په مازندران، همدان، ګیلان او زنجان کې مړه شوي دي.
د ایراني رسنیو د راپورونو له مخې، د دغه هېواد طبي چارواکو په لومړیو کې په مازندران ولایت کې د نقلي شرابو د څښلو له امله ۲۱ مړینې، په همدان کې ۱۱ او په ګیلان کې ۱۵ مړینې ثبت کړې دي.
د زنجان ولایت د روغتون د بیړنیو حالاتو د څانګې مشر درویش تقیلو ویلي، چې په دغه ولایت کې د نقلي شرابو د څښلو له امله پنځه تنه نور مسموم شوي دي.
ښاغلي تقيلو په دغه ولایت کې د نقلي شرابو د څښلو له امله د ناروغانو د شمېر د زیاتېدو د احتمال په اړه خبرداری ورکړ.
د ایراني رسنیو د راپورونو له مخې؛ په ګیلان، مازندران او همدان ولایتونو کې د نقلي شرابو پلورونکي نیول شوي او د قتل له تورونو سره مخامخ دي.
تر دې مخکې اعتماد ورځپاڼې راپور ورکړی و، چې په څلورو ولایتونو کې د میتانول په نوم الکولي مشروباتو ۳۴۳ کسان مسموم کړي دي.
د ایران د بهرنیو چارو وزير عباس عراقچی دعراق د بهرنیو چارو وزیر سره په ګډ خبری کانفرنس کې وویل: «مونږ دسولې او اوربند په لټه کې یو او جنګ او سولې ته چمتو یو.» هغه زیاته کړه: «په سیمه کې د تاو تریخوالي د زیاتوالي او په لویه کچه د جګړې احتمال شته.»
د بې پولې ډاکټرانو په وینا، تېره ورځ لږ تر لږه ۲۰ تنه فلسطینیان یوازې په جبالیه پنډغالي کې د اسراییل په بریدونو کې وژل شوي او لسګونه نور ټپیان دي.
له بل پلوه د فرانسې ولسمشر اېمانوېل مکرون ویلي، چې په غزه او لبنان کې د کارېدونکو وسلو د صادراتو بندول د جګړې د پای ته رسولو یواځینۍ لار ده.
بل پلو، درې ورځي وړاندي د اسراييل دفاع وزير د ايران د توغندیزو بريدونو په برخه کې د اسراییل د احتمالي غبرګون په اړه وويل، چې د ايران توغنديز بريدونه مرګوني وو؛ خو د کره والي د نشتوالي له امله ناکام شول.
خو تازه ایران د اسراییل د دفاع وزیر یواف ګالانت د ګواښ په ځواب کې بیا ویلي:« زموږ ګوتې هم پر ماشه دي، که اسراییل پر موږ برید وکړي؛ نو دوښمن به له خاورو سره خاورې شي.»
ایراني چارواکي وايي، چې پر ایران هر ډول اسراییلي برید به له ځوابي برید سره مخامخ شي.
اوس تازه د ایران بهرنیو چارو وزير دغو ناامنيو ته په شارې د پراخي جګړې د پېښېدو احتمالي وړاندوینه کړې ده.
د پښتنو په وروستي درې سوه کلن تاریخ کې لومړی ځل دی، چې په لویه پیمانه د مختلفو فکرونو لرونکې پښتنې او پښتانه په یوه میدان کې جرګه کیږي او د خپل ورځني کړاو کیسه کوي او په اړه یې تصمیم نیسي.
په دې جرګه کې د پړ او مړ د کیسې روایت معلوم شو، دا روښانه شوه، چې پښتانه له چا ضرر لیدلی، ولې وژل شوي؟ او ولې بې کوره شوي دي؟
د یاد روایت د نه ایجاد په تړاو د پاکستان حکومت په خپل ټول قوت د ممنوعیت منډې ترړې ووهلې؛ خو لکه چې وايي، د ولس زور د خدای زور دی، پاکستان مجبور شو، چې د جرګې د نه کېدا په تړاو خپله فیصله بېرته واخلي.
جرګه سره له لویه کړاوه جوړه شوه، پښتنې او پښتانه په یو ټغر راټول شول او د خپل تېره کیسه یې وکړه، د روان حالت شرحه یې بیان کړه او د راتلونکي په تړاو یې بحثونه پیل کړل.
د جرګې محورونه
په دغه جرګه کې په څو اساسي او فرعي محورونو بحث شوی او لا هم روان دی، چې د جرګې د بحث اساسي محور پښتنو ته د اوښتو زیانونو بحث دی، چې په ډېر تفصیل پر بحث وشو.
پښتنو ته اوښتي ځاني او مادي زیان:
جرګه والو وویل، چې تر دې مهاله شا و خوا ۷۶ زره او ۵۸۴ پښتانه په بمي چاودنو او هدفي وژنو کې وژل شوي، ۵،۷ میلیونه خلک بې کوره شوي او ۶ زره او ۷۰۰ کسان لادرکه دي.
د پښتنو پر ۲۰۰ جوماتونو چاودنې شوي، یو زرو او ۷۳۸ پښتانه مشران وژل شوي او اووه زره او ۵۳۸ پښتانه د ځمکنیو ماینونو د چاودنو له امله معلول شوي دي.
په پښتنو سیمو کې ۹ زره او ۲۲۷ لویې چاودنې شوي او وايي، چې د پولیو کمپاین پر مهال د پولیو د ډلې ۲۱۳ پښتنې کمپاینرانې وژل شوي.
همداراز یوازې په وزیرستان کې ۲ زره دیني علما وژل شوي دي.
د پښتنو ۳۶ مارکیټونه ویجاړ شوي چې د هغو له ډلې ۱۱ مارکیټونو ودانۍ په بشپړه ټوګه له خاورو سره خاورې شوي.له کویټې څخه تر سوات پورې د پښتنو یو میلیون جریبه ځمکه غضب شوې ده.
همدا راز تر اوسه ۲۲ زره داسې کسان په زندانونو کې اچول شوي، چې جرم یې لا معلوم نه دی.
د ۲ لکه ۱۷ زره پښتنو شناختي کارډونه بلاک شوي دي او تر اوسه په جګړه کې ۲۳ لکه پښتانه ټپیان شوي دي.
پورته ارقام په پښتونخوا کې پښتنو ته د اوښتو زیانونو یو کوچنی لېست دی، چې په جرګه کې د یو اساسي محور په توګه مطرح شو.
جرګه پښتنو ته د اوښتو زیانونو لومړی مسوول د پاکستان پوځ یادوي.
ترهګرې او نیابتي ډلې:
دویم بحث د پښتنو پر سیمه د ترهګرۍ د تپل کېدو، نیابتي ډلو ایجاد او په دې چارو کې د پاکستان د پوځ د مستقیم ملاتړ دی، چې د جرګې برخوالو په خپلو ویناو او همداراز بحثونو کې پرې خبرې کړې دي.
د نیابتي ډلو په تړاو د جرګې کلي نظر او ادعا دا ده، چې د پاکستان پوځ د نیابتي او ترهګریزو ډلو ملاتړ کوي او باید د دغو ډلو له ملاتړه لاس واخلي.
جرګه وال وايي، چې په پښتنو سیمو کې د ناامنۍ علت د پاکستان پوځ او د دغه پوځ نیابتي ډلې دي.
منظور پښتین هم په خپلو خبرو کې ویلي، چې په قبایلي سیمو کې باید د پاکستان پوځ او ټي ټي پي ته شپیته ورځې وخت ورکړل شي، چې له دغه سیمو ووځي او دغه سیمې پرېږدي.
جرګه وال ټي ټي پي د پاکستاني پوځ یوه نیابتي ډله بولي چې په سیمه کې یې ناامنۍ ته په لوی لاس زمینه برابره کړې ده.
دا روایت د پښتون ژغورنې غورځنګ په هغه شعار کې چې اوس د جرګې شعار هم ګرځېدلی دی، چې وايي: “د ترهګرۍ تر شاه د پوځ لاس دی” هم جوت تر سترګو کیږي.
د ورکو پښتنو لټون:
په خیبرپښتونخوا او بلوچستان کې نېږدې شپږ زره پښتانه تری تم دي، د دغې جرګې ګڼ غړو د خپلو ورکو شویو عزیزانو تصویرونه له ځانه سره جرګې ته راوړي او د خپلو عزیزانو د پېدا کېدا غوښتنه کوي.
جرګه وال بیا د پښتنو د ورکېدا، بې لامله زنداني کېدا او شکنجه کېدا ټوله پړه د پاکستان پر پوځ او استخباراتي ادارې ور اچوي او دا مساله د جرګې د ټولو کمېټو د بحث یو اساسي محور دی.
پر خپلو وسایلو خپل اختیار:
جرګه وال په دې باور لري، چې په خیبر پښتونخوا کې پښتانه پر خپلو وسایلو خپل اختیار نه لري او د پښتنو امکانات پنجاب مصرفوي.
اوبه او برېښنا د پښتونخوا او پښتنو اړوند ده، خو اختیار یې د پنجاب په لاس کې دی. د پښتنو کورونه په ۲۴ ساعتونو کې ۱۰ ساعته برېښنا نه لري، فابریکې یې د نه برېښنا له امله تړل شوي، خو په پنجاب کې کورنۍ ۲۴ ساعته برېښنا لري او فابریکې یې هم د پښتنو پر برېښنا روانې دي.
پښتونخوا له اقتصادي رکود سره مخ ده، خو پنجاب ورځ تر بلې پیاوړی کېدونکی دی.
د پښتنو د قومي جرګې د جرګه والو یو مهم بحث دا دی، چې پر خپلو وسایلو خپل اختیار تر لاسه کړي او له خپلو امکاناتو لومړی خپله استفاده وکړي او که امکانات زیات شول نورو صوبو ته یې ورکړي.
خپلواک سیاسي هویت:
د جرګې یو مهم بحث په سیاسي پرېکړو او مسایلو کې د پښتون محورۍ پر بنسټ ونډه ده. جرګه وال خواشیني دي، چې د پښتونخوا پښتانه هغه ډول سیاسي هویت نه لري؛ کوم چې یو پنجابی یا سندی لري.
که څه هم خنډونه زیات دي، خو د سیاسي هویت د بېرته تر لاسه کولو په پار لومړۍ غوښتنه له دوی سره د سیاسي تبعیضي چلند ختمېدل او د یوه ښار ونډي په توګه ورته په ارزښت قایلېدل دي، خو که دا چاره نه ترسره کیږي، چې پښتانه د یوه خپلواک سټیټ په توګه په راتلونکي کې د خپل بېرغ د پورته کېدا ګواښ هم کوي.
د درېیم بدیل په توګه جرګه وال د لوی افغانستان ناره هم پورته کوي، چې وروستیو دوو مسالو د پاکستان حکومت ته د تجزیې فکر غښتلی کړی دی.
دا هغه اساسي مساله ده، چې د پاکستان اسټبلیشمینټ یې د جرګې د پرېکړو په تړاو اندېښمن کړی او هڅه کوي، چې په یو نه یو ډول د جرګې په پرېکړو کې دخیل شي.
فرهنګي هویت:
د جرګې د بحث یو محور د پښتنو د فرهنګي هویت خوندیتوب دی، چې له مخې یې پښتانه پر خپلې ژبې د زده کړو حق غواړي، په نصاب کې د پښتنو مشاهیرو د ځای پر ځای کېدو غوښتنه لري او پاکستاني نصاب جعلي او تپل شوی فکر بولي.
په پښتونخوا کې له پښتنو قامپالو سره یوه وېره دا ده، چې دوی له فرهنګي فقدان سره مخ کېدونکي دي او دا چاره په اوږدمهال کې د دوی پښتونواله په پاکستانواله بدلوي.
که څه هم نېږدې لس کاله وړاندې د پاکستاني کېدو پروسه په چټکۍ روانه وه، خو د پښتون ژغورنې غورځنګ له ایجاد سره سم، دا پروسه ټکنۍ او بیا د پښتونولۍ د تفکر د ایجاد پروسه چټکه شوه.
د لر او بر یو افغان روایت پیاوړی شو، پر خپلې خاورې د خپل اختیار ناره غښتلې شوه او د نشنالیزم پر بنسټ د فرهنګي هویت د خوندیتابه بحثونه ایجاد شول.
فرعي محورونه
د پښتنو د قومي جرګې یو شمېر فرعي محورونه هم شته، چې بحثونه پرې شوي او یا به پرې وشي، خو دا کوچني محورونه هم د اساسي محورونو تکمیلوونکي دي.
ښايي یو شمېر حکومت پلوې کړۍ په دولتي ساختار کې پښتنو ته د چوکیو پر ورکړې بحث وکړي، په پوځ کې د پښتنو ونډه وغواړي.
همداراز یو شمېر ډېورنډ مېشتي پر ډېورنډ پوله د پاکستان د سختو اصولو د پلي کولو پر اسانۍ خبرې کوي، د پاسپورټ له حتمي کېدا سرټکوي، د سوداګرۍ پر تضعیف شوي حالت بحث کوي او دې ته ورته ځینې نور کوچني بحثونه هم شوي او یا کېدونکي دي.
د جرګې پرېکړې:
د جرګې په پرېکړه لیک کې د اساسي محورونو په باب پرېکړه حتمي ده او د معلوماتو له مخې د جرګې یوه پرېکړه دا ده، چې پاکستانی پوځ او ټي ټي پي له قبایلي سیمو او سوات څخه ووځي.
د ترهګرۍ او نیابتي ډلو په تړاو پرېکړه به په پرېکړه لیک کې په ډېر شدت سره روښانه شي او د پاکستان پوځ او ټي ټي پي ته به ځانګړې کرښې معلومې شي.
جرګه به پر خپلو وسایلو د خپل اختیار غږ کوي او دا مساله د پښتونخوا او بلوجستان د پښتنو لپاره حیاتي موضوع ده.
دا مساله نه یوازې د پښتون ژغورنې غورځنګ لپاره مهمه ده، بلکې ټولو قامپالو او حتا د پاکستان تحریک انصاف ګوند لپاره هم مهمه ده، چې په پرېکړه لیک کې به یو غښتلی اړخ وي.
له خپلواک سیاسي هویت څخه بیا د جرګې د غړو تعریف جدا دی، ځکه دا جرګه له مختلفو سیاسي افکارو تشکیله شوې.
د خپلواکې پښتونخوا غوښتونکي، د پاکستان د ایین لاندې ژوند غوښتونکي او د لوی افغانستان غوښتونکي افکار د دغې جرګې درې مهمې برخې دي، خو د پاکستان تر ایین لاندې ژوند غوښتونکو شمېر زیات دی.
په دې تړاو ښايي د جرګې پرېکړه لیک کې بحث یو څه له جنجاله ډک وي.
همداراز د فرهنګي هویت د خوندیتابه پرېکړه په بحث کې شامله ده، خو دا چې په پرېکړه لیک کې په څومره شدت سره راپورته کیږي، په پرېکړه لیک کې به روښانه شي.
یادونه: افغانستان انټرنشنل - پښتو د یوې بې پرې رسنۍ په توګه د ټولو لیکوالو نظریاتو ته درناوی لري؛ خو د چا د نظر ملاتړ نه کوي.
د طالبانو د کډوالو او بېرته راستنېدونکو چارو زوارت وايي، په تېرو شپږو میاشتو کې افغانستان ته شپږ لکه او ۴۰ زره کډوال راستانه شوي. دغه وزارت وايي، یاد کډوال له ایران، پاکستان او ترکیې هېوادونو څخه راستانه شوي دي.
د طالبانو تر واک لاندې ملي ټلویزیون د یکشنبې په ورځ د (تلې ۲۲مه) په یوه راپور کې د دغه ډلې د کډوالو او بېرته راستنېدونکو چارو وزارت د ویاند عبدالطیف حقاني له قوله ویلي، چې په تېرو شپږو میاشتو کې څه باندې ۶۴۰ زره افغانان له ایران، پاکستان او ترکیې هېوادونو څخه راستانه شوي دي.
نوموړی وايي، شاوخوا ۸۰ زره افغانان له پاکستان، ۱۰ زره له ترکیې او پنځه لکه او ۵۰ زره افغان کډوال له ایران څخه په زور او خپله خوښه راستانه شوي دي.
د طالبانو کډوالو وزارت ویاند وايي، د یادو راستنو شویو کډوالو د ژوند خوندیتوب ترڅنګ یې په روغتیايي، زدهکړو او د کاري زمینې په برابرولو کې ورته اسانتیاوې رامنځته کړې دي.
خو د راپورونو له مخې، هره ورځ سلګونه افغانان په ناقانونو لارو ګاونډیو هېوادونو ته کډوال کیږي.
وزرګارتیا، امنیتي ګواښونه، د ټولنیزو او بشري حقونو نابرابري له هېواده د ځوانانو د تېښتې لاملونه ګڼل کیږي.
دا په داسې حال کې ده، چې ایران او پاکستان هره ورځ سلګونه افغان کډوالې کورنۍ په زور له خپلو هېوادونو باسي.
دغو دواړو هېوادونو پر مېشتو افغان کډوالو د کار کولو او په ښوونیځیو کې د ماشومانو پر شاملولو هم بندیزونه لګولي دي.