د جرمني صدراعظم کیېف ته د ناڅاپي سفر پرمهال وویل چې هېواد به یې په اروپا کې د اوکراین تر ټولو ستر ملاتړی پاتې شي. اولاف شولڅ همداراز ژمنه وکړه، چې جرمنی به په راتلونکو میاشتو کې اوکراین ته ۶۵۰ میلیونه یورو پوځي مرستې ولېږي.
دا د روسیې او اوکراین ترمنځ د جګړې له پیل راهیسې د جرمني د صدراعظم دویم سفر دی، چې په یوه حساس وخت کې د جرمني ملاتړ څرګندوي.
اوس مهال روسي ځواکونه د نویو سیمو پر لور د پرمختګ په حال کې دي او د امریکا د منتخب ولسمشر ډونالډ ټرمپ بري له دغه هېواد سره د مرستو د کمېدو په اړه اندېښنې راپورته کړې دي.
ډونالډ ټرمپ د خپلې دویمې دورې په لومړۍ ورځ په اوکراین کې د جګړې د پای ته رسولو ژمنه وکړه.
د جرمني د صدراعظم په وینا، د دغه هېواد نوې پوځي مرستې به د روان کال په ډسمبر میاشت کې اوکراین ته وسپارل شي.
تمه ده چې د دغه سفر په ترڅ کې اولاف شولڅ د اوکراین له ولسمشر ولادیمیر زېلېنسکي سره وویني او هغه به له ناټو وغواړي چې د بروکسل ددې اونۍ په غونډه کې اوکراین د پوځي اتحاد د غړي په توګه ومني.
اوکراین ته د جرمني د صدراعظم سفر په داسې حال کې دی، چې اولاف شولڅ د فبرورۍ په میاشت کې د خپل ایتلاف له ړنګېدو وروسته د بیا ټاکنو په تړاو له ننګونو سره مخامخ دی.
جرمني له امریکا وروسته د اوکراین دویم ستر پوځي مرستندوی دی.
له دې مخکې د جرمني د دفاع وزیر بوریس پیستوریوس اعلان وکړ، چې اروپا به له اوکراین سره پوځي مرستې زیاتې کړي.
د سوریې پر دویم لوی ښار حلب د هیئت تحریر الشام ډلې بریدونه او وروستي پرمختګونه د بشار الاسد رژیم لپاره له کلونو راهیسې تر ټولو ستر ګواښ ګرځېدلی. دغه برید په داسې وخت کې ترسره کیږي چې د سوریې جګړه له څو کلونو راهیسې په ټپه ولاړه وه.
د جګړې پېښې او پرمختګ
په شمال لویدیز ادلب کې د هیئت تحریر الشام ډلې په مشرۍ یاغیانو د چارشنبې په ورځ د سوریې د حکومتي ځواکونو پر پوستو بریدونه پیل کړل. تر جمعې پورې یاغیان حلب ته ننوتل او د دمشق-حلب ستراتیژیک سړک یې پرې کړ. د سوریې ځواکونو د روسیې په ملاتړ هوایي بریدونه وکړل، خو یاغیانو په چټکۍ سره د حلب په ځینو برخو کې پرمختګ وکړ.
د شنبې په ورځ، د یاغیانو عکسونه او ویډیوګانې خپرې شوې چې د حلب تاریخي کلا کې یې خپلې لاسته راوړنې نمانځلې. راپورونه وايي چې یاغیانو د حما پر لور پرمختګ ته دوام ورکړی، خو لا هم کره معلومات په دې اړه نشته.
هیئت تحریر الشام: څوک دي او څه غواړي؟
د نړیوالو رسنیو د رپوټونو له مخې، هیئت تحریر الشام، چې پخوا د جبهه النصره په نوم پېژندل کېده، په ۲۰۱۱ کال کې د القاعدې یوه څانګه وه. په ۲۰۱۶ کې یې له القاعدې څخه اړیکې پرې کړې او له نورو ډلو سره له یوځای کېدو وروسته یې اوسنی نوم غوره کړ. په دې ډله کې د منځنۍ اسیا او له قبایلي سیمو او وزیرستان نه ستانه شوي جنګیالي هم ترسترګو کیږي. ډېری هغه جنګیالي دي چې په نړیوال جهاد باور لري او په یوه سیمه کې د جګړې له پای ته رسېدو وروسته بلې سیمې ته ځي.
دې ډلې د ادلب سیمه تر کنټرول لاندې راوستې ده او د رپوټونو له مخې نږدې ۳۰ زره جنګیالي لري.
په سیمه کې د بنسټپالو اسلامي قوانینو پلي کولو هڅه کوي، خو د بشري حقونو د سرغړونو له کبله یې مشروعیت زیانمن شوی.
په هغو ویډیوګانو کې چې تېرې څو ورځې پر رسنیو او ټولنیزو شبکو خپرې شوې، ښودل کیږي، چې د عرب اکثریت ترڅنګ د نړۍ د نورو هېوادونو جنګیالي هم پکې ترسترګو کیږي. له پښتونخوا نه تللي جنګیالي ښکاري چې له حلب نه په کورمه ولسوالۍ کې زینبیون ډلې او د کورمې شیعه مذهبو اوسېدونکو ته ګواښونه کوي.
نوي اهداف
په داسې حال کې چېهیئت تحریز الشاممخکې یوازې د سوریې دننه خپل واک ټینګولو ته پام و، اوس ښکاري چې د جګړې د بیا پیل لپاره یې خپل ځواکونه روزلي دي. دوی غواړي له اسد رژیم څخه نورې سیمې ونیسي او د ادلب څخه خپل نفوذ پراخ کړي.
د اسد رژیم لپاره لوی ګواښ
د حلب برید په داسې وخت کې ترسره شو چې د اسد رژیم پر ایران او روسیې تکیه لري، خو د ایران ملاتړي ملېشې، لکه حزب الله، د اسراییل د بریدونو له کبله زیانمنې شوې دي، او روسیه په اوکراین کې له ستونزو سره مخ ده. دغه راز فاطمیون او زینبیون چې له افغان او پاکستاني شیعه مذهبه وګړو جوړې شوې ډلې دي، په دې وروستیو کې پاشل شوې او ګڼ غړي یې افغانستان او پاکستان ته راغلي او یا د حزب الله د ملاتړ لپاره لبنان ته تللي وو.
د ځینو کارپوهانو په وینا، د سني یاغیانو دا برید د رژیم د ضعیفوالي احساس ښيي. داسې اټکل کېږي چې د اسد حکومت به د حما په سیمه کې د خپلو ځواکونو د بیا تنظیم او دفاع هڅه وکړي چې دا چاره یې د روسیې او ایران په مرسته پیل کړې ده.
رپوټونه وايي، چې ایران خپلې مذهبي نیابتي ډلې بېرته د جګړې ډګر ته سوق کړې دي او روسیې هم خپل هوايي بریدونه بېرته پیل کړي دي.
د راتلونکي لپاره احتمالات
که څه هم سني یاغیانو د پام وړ پرمختګ کړی، خو د اسد رژیم او د هغه ملاتړي به د دې پرمختګ پر وړاندې په راتلونکو ورځو کې شدید غبرګون وښيي. دهیئت تحریر الشام توان به په راتلونکو ورځو کې له جدي ازموینې سره مخ شي، ځکه د روسیې هوایي بریدونه به زیات شي. خو د حلب په برید کې دې ډلې خورا درندې وسلې، ټانکونه او په ځینو ویډیوګانو کې خپرې شوې وړې الوتکې هم نیولې دي. دغه وسله او تجهیزات له دې سني یاغي ډلې سره مرسته کوي چې خپل دفاعي او تعرضي دواړه اړخونه پیاوړي کړي، خو یوازینی ګواښ به ددې ډلې لپاره هوايي بریدونه وي.
د نړیوالو اژانسونو د رپوټونو له مخې، په دې کې هم شک نشته چې د جګړې شدت به په سیمه کې بشري ناورین نور هم زیات کړي او د ملکي وګړو ژوند به لا زیات له خطر سره مخ کړي.
د هیئت تحریر الشام وروستي برید د سوریې کورنۍ جګړه له نویو اړخونو او ننګونو سره مخ کړې ده. دا چې د اسد رژیم څنګه غبرګون ښيي او نړیوال لوبغاړي او د دمشق متحدان څه ډول ستراتیژۍ غوره کوي، د راتلونکې جګړې برخلیک به په دې پورې تړلی وي. یوه مساله روښانه ده چې بشارالاسد حکومت ډېری په خپلو نړیوالو متحدانو، په ځانګړې توګه روسیې او ایران متکي دی.
د ایران د کارګزاران سازندګي ګوند سرمنشي، حسین مرعشي، د دغه هېواد د ختیزو سرحدونو د امنیت په اړه خبرداری ورکړی او وایي، چې له پاکستان او افغانستان څخه د طالباني افکارو د خپرېدو له ګواښ سره مخ دی.
نوموړي په سازندګي ورځپاڼه کې "ختیز سرحدونه" تر سرلیک لاندې مقاله کې د سرحدي بې ثباتۍ، راډیکال مذهبي نظریاتو او ناکامې امنیتي پالیسۍ ګواښونو ته اشاره کړې ده.
مرعشي د کرمان ولایت د والي په توګه د خپل وخت په اړه وویل چې د نشه يي توکو قاچاق، د سرحدي امنیت نشتوالی او د غیرقانوني کډوالو راتګ تل لویې ننګونې وې. هغه پر هغو قوانینو نیوکه کړې چې له قاچاق سره د مبارزې لپاره وضع شوي.
نوموړي له سیمهییزو او قبایلي سرچینو نه د ګټې اخستو، یووالي، امنیتي اډو جوړولو او له بلوڅ مشرانو سره د همکارۍ یوې بریالۍ تګلارې یادونه کړې چې دده په باور، په هغه وخت یې کرمان ولایت کې ثبات راوست.
نوموړی وايي، "د شیعه او سني ترمنځ د مذهبي توپیرونو کمول او د ملي لیدلوري پیاوړي کول د سرحدي کړکېچونو د اوارولو لپاره کلیدي دي." مرعشي ټینګار وکړ چې د دیوالونو جوړولو په څېر منفي او سختدریځې لارې، لکه د غزې دیوال تجربه، اغېزمنې نه دي.
مرعشي خبرداری ورکړی چې د طالبانو رادیکال فکر د ایران د سرحدي سیمو لپاره یوه جدي ستونزه ده. دده په باور، که څه هم دې نظریې تر اوسه ژور اغېز نه دی کړی، خو له پاکستان او افغانستان څخه د دې مذهبي فکر راتګ د پام وړ توجه ته اړتیا لري. د نوموړي په وینا، د سرحدي امنیت لپاره د حکومت نظریاتي چلند د سیمهییزو قبایلو تر منځ فاصله زیاته کړې او کړکېچونه یې لا زیات کړي دي.
مرعشي د ایران په بلوڅانو کې د بېلتون غوښتنې نظریه رد کړې او وايي، چې دوی له ایران سره خپله تړاو ښکاره کړی. هغه وویل: "د ایران بلوڅان له هیواد سره ژور تړاو لري او هېڅکله یې نه دي غوښتي چې د پاکستان له بلوچستان سره یوځای شي، چې ډېر غریب او کمزوری دی." نوموړي یادونه کړې، چې د دې ستونزې ریښه د سیمهییزو شکایتونو ناسمه اداره او له امنیت او حکومتولۍ څخه د سني او بلوڅ ټولنو محرومول دي.
مرعشي په ایران کې د سرحدي امنیت په اړه د یوې نوې تګلارې غوښتنه کړې ده. هغه ټینګار کړی چې باید امنیتي ځواکونو ته د سنيانو او بلوڅو پر لاسرسي محدودیتونه لرې شي، په امنیتي پلانونو کې د قبایلي مشرانو ادغام یقیني شي او د بلوڅ قبایلو لپاره د نفوذ ساحې مشخصې شي. هغه وویل: "دا طریقه د امنیت ټینګښت لپاره تر ټولو ساده او لږ لګښتې لار ده."
مرعشي حکومت هڅولی چې د سیمې له روزل شويو بشري سرچینو ګټه واخلي او پر صنعتي ودې پانګونه وکړي. هغه وايي، "امن سرحدونه د ګټورو سوداګریزو اړیکو او پرمختللې اقتصاد د جوړولو سبب ګرځي." نوموړي سیستان-بلوچستان د یوې داسې سیمې په توګه یاد کړي چې د اقتصادي بدلون لپاره ناکارېدلی ظرفیت لري.
مرعشي د سختدریځو تګلارو د پرېښودو او داسې پالیسۍ غوښتنه کړې چې له ځایي تخصص ګټه پورته کړي او د بې ثباتۍ ریښې له منځه یوسي.
د رویټرز د راپور له مخې، په ایران پورې تړلي وسله وال د بشارالاسد له مخالفو وسله والو سره د جګړې په موخه د یکشنبې په ماښام له عراق څخه سوریې ته ننوتل. د دغه راپور له مخې د حشد الشعبي ځواکونه او د عراق حزب الله د کتایب او فاطمیون ځواکونه په دغه ماموریت کې یو ځای دي.
د سوریې د پوځ یوې جګپوړې سرچینې تایید کړې، چې دغه وسله وال د یکشنبې په ورځ د لیندۍ د میاشتې په ۱۱ مه نېټه د ابو کمال له پولې تېر شول او سوریې ته ننوتل.
له دې څخه مخکې ایت الله رحیمی سیغاني بامیاني د افغانستان د شیعه عالمانو څخه د سوریې په جنګ کې د ځینو ایران میشتو افغان کډوالو د ګډون په اړه نیوکه کړې وه.
نوموړي په دې جګړه کې د افغان کډوالو د ګډون د غوښتنې په ځواب کې وویل، چې د سوریې په جګړه کې د افغانانو ګډون «جهاد نه، یرغل دی.»
ایت الله بامیاني په یوه ویډیويي پیغام کې چې د یکشنبې په ورځ خپور شو، د افغانانو په اړه د ایران پر دریځ نیوکه وکړه او ویې ویل: «ایران له افغان کډوالو څخه د اور د بوټو په توګه کار اخلي او په پایله کې یې د جاسوسانو، غاصبانو، بې هویته او ترهګرو په نوم شړي.»
فاطمیون لښکر د قدس ځواک تر څارنې لاندې یو نیمه پوځي ځواک دی او د ایران له پولو څخه بهر د سپاه پاسداران یوه څانګه ده، چې ډیری غړي یې په ایران کې مېشت افغان کډوال دي او زیات شمېر یې په سوریه کې وژل شوي دي.
د سوریې د حکومت د مخالفو ځواکونو د بریدونو له پیل سره په دغه هېواد کې کورنۍ جګړه یوه نوي پړاو ته داخله شوې ده.
دغه بریدونه د چهارشنبې په ورځ پیل شوي او راپورونه وايي چې د حکومت مخالفو ځواکونو د حلب او ادلب ښار ځینې برخې نیولې دي.
د راپورونو له مخې د دغو نښتو په لومړیو درېیو ورځو کې تر ۲۵۰ ډېر کسان وژل شوي او په وژل شویو کسانو کې لږ تر لږه ۱۴۰ وسله وال او ۸۷ د سوریې حکومتي ځواکونه شامل دي.
د ایران د بهرنیو چارو وزیر عباس عراقچي دمشق ته له خپل سفره مخکې د یکشنبې په ورځ وویل، چې ایران د سوریې له حکومت او پوځ څخه په کلکه ملاتړ کوي.
ایران د خپلو سیمه ییزو ګټو د خوندي کولو لپاره د سوریې د حکومت بقا ډېره مهمه ګڼي او له همدې امله د ایران ځواکونه په ۲۰۱۷ کال کې په سوریه کې د دغه هېواد د جګړې ډګر ته ننوتل.
ویل کیږي چې په سوریه کې د ایران ځواکونو په هغه وخت کې تر دوه زره زیات کسان وژلي وو.
چمن کې پرلتوال د پاکستان له حکومت څخه د سپین بولدک ـ چمن پر دروازه د پاسپورټ او ویزې د جبري کېدو په پرېکړه کې د نرمښت او په خپله سیمه کې د ازاد کاروبار غوښتنه کوي. وايي، که حکومت یې غوښتنې نه مني دوی به د سپین بولدک ـ چمن لاره وتړي.
د سپین بولدک ـ چمن پر دروازه د تګ راتګ پر مهال د پاکستان د حکومت له لوري د پاسپورټ او ویزې جبري کېدو په غبرګون د چمن پرلت والو په تازه خپره کړې خبرپاڼه کې خبرداری ورکړی او لیکلي یې دي؛ که د چمن پرلت والو غوښتنې ونه منل شي، دوی به پر دغه دروازه هر ډول ټرانزیټ بند کړي.
په خبرپاڼه کې لیکل شوي، چې د پاکستان حکومت هر ځل د سپین بولدک ـ چمن پر دروازه د تګ راتګ په برخه کې د اسانتیاوو ژمنې کوي، خو بیا ژمنې نه عملي کوي.
پرلت والو ویلي، که د روانې ډیسمبر میاشتې تر څلورمې نېټې د سپین بولدک ـ چمن پر دوازه لګول شوي محدودیونه لرې نه شي، په دغه دروازه به هر ډول ټرانزیټ بند کړي.
د چمن پرلت ویاند صادق خان اڅګزی وايي: «که ډیسمبر تر څلورمې نېټې پورې زمونږ حقه غوښتنې ونه منل شوې نو بیا به بیا موږ پر خپل راتلونکي ګام پورته کولو لپاره هیڅ فکر کولو ته اړتیا نه لرو. او د سپین بولدک ـ چمن دروازه به په بشپړه توګه بنده وي د چمن سپین بولدک پرلت وال او ولسونه نور مجبوره دي چې دغه ډول ګام پورته کړي.»
دغه پرلت څه د پاسه یو کال راهیسې دوام لري، خو هر کله چې یادو پرلتوالو د خپلو غوښتونو او حق تر لاسه کولو په موخه کوم ګام پورته کړی، د ځايي امنیتي ځواکونو له لوري پرې برید شوی.
له تېر یوه کال راهیسې پر یادو پرلتوالو د چمن ځايي امنیتي ځواکونو نږدې درې ځلې بریدونه کړي، چې په پایله کې له درې څخه تر څلورو پرلتوال وژل شوي او لسګونه نور ټپیان شوي دي.
خو پرلتوال وايي، د سپین بولدک ـ چمن پر دروازه د پاکستان د حکومت له لوري د پاسپورټ او ویزې جبري کیدو پریکړه ورته د منلو وړ نه ده.
پرلتوال وايي، د افغانستان او پاکستان ترمنځ پر دغه دروازه سوداګرۍ ته وده ورکول او د خپلو خلکو لپاره د باعزته کاروبار غوښتنه کوي.
ایراني رسنیو ویلي، چې د اقتصادي همکاریو سازمان د غړو هېوادونو د بهرنیو چارو وزیرانو ۲۸مه غونډه به سبا د ۲۰ بهرنیو پلاویو تر منځ د ایران په مشهد ښار کې جوړه شي. دغې غونډې د طالبانو حکومت استازی نه دی بلل شوی.
د ایرنا خبري اژانس د خبر له مخې د دغې غونډې د اجنډا چمتو کولو په موخه د کارپوهانو ناسته د ایکو سازمان د مشر او د غړیو هیوادونو د لوړپوړو چارواکو په موجودیت کې نن دوشنبه سهار پیل شوه، چې سبا به یې غونډه ترسره شي.
د پاکستان دولتي راډيو ویلي، چې د دغه هیواد د لومړي وزير مرستيال او د بهرنيو چارو وزير اسحاق ډار به د دوشنبې په ورځ د (لیندۍ ١٢مه) مشهد ته سفر وکړي چې د اقتصادي همکاريو د سازمان د وزيرانو د شورا په ٢٨مه غونډه کې برخه واخلي.
دا لا نه ده څرګنده چې طالبان ولې دغې غونډې ته نه دي بلل شوي، خو طالبان او ایران تل تر خپل منځ د ډیپلوماتیکو او اقتصادي تودو اړیکو خبرې کوي.
په خبرپانه کې راغلي: «د اقتصادي همکاریو د سازمان د غړو هېوادونو د بهرنیو چارو د وزیرانو ۲۸مه غونډه نن دوشنبه د لیندۍ په ۱۲مه د دغه سازمان د غړو هېوادونو د بهرنیو چارو د وزارتونو د کارپوهانو په شتون کې په مشهد کې پیل شوه او د وزیرانو غونډه به سبا، سې شنبه ترسره شي.»
د معلوماتو له مخې په دې غونډه کې د ۲۰ هیوادونود بهرنيو چارو وزارتونو پلاوي ګډون کوي.
د راپورونو له مخې، تر اوسه پورې د اذربایجان، ترکیې، تاجکستان او قزاقستان چارواکي په دې غونډه کې د ګډون لپاره ایران ته رسېدلي دي.
ایکود سیمې په کچه یو سازمان دی چې د ایران، پاکستان او ترکیې لخوا په ۱۹۸۵ کې د غړو هیوادونو ترمنځ د اقتصادي او کلتوري همکاریو د پراختیا په موخهجوړ شو، او د ۱۹۹۲ کال وروسته ورسره اوه هیوادونه لکه اذربایجان، قزاقستان، قرغزستان، تاجکستان، ترکمنستان او ازبکستان یو ځای شول چې ټول شمېر لسو هیوادونو ته ورسید.