ماډرن ډېپلوماسي: طالبان د نړیوالې ډیپلوماسۍ او داخلي حکومتدارۍ د توازن په هڅه کې دي

د طالبانو تر واک لاندې د پټرولېم او کانونو وزارت نن دوشنبه «د لړم۱۲مه» پر اېکس لیکلي چې هدایت الله بدري دا څرګندونې د دغه ولایت شهربزرګ ولسوالۍ ته د خپل سفر په ترڅ کې د زرشويي کان د استخراج له سیمو څخه د لیدنې پرمهال کړې دي.

بدري ددغه سفر پرمهال د شرکتونو له مسوولانو او ځايي خلکو سره په لیدنه کې ټینګار کړی چې په هیڅ صورت به د کانونو غیر قانوني استخراج ته اجازه ورنه کړي.

دغه طالب چارواکي شرکتونو سپارښتنه کړې، چې له قانون او طرزالعمل سره سم ژر تر ژره اجازه لیکونه واخلي او یا هم تړون وکړي.

د طالبانو د پټرولېم او کانونو وزیر په خپلو خبرو کې کان کیندونکو ته وویل چې دغه وزارت د کانونو د استخراج او مسلکي کولو لپاره یوه هر اړخیزه کړنلاره جوړه کړې او د لازیاتو اسانتیاوو په موخه به کان کیندونکي د کابل پر ځای د بدخشان ولایت د کانونو له ریاست څخه خپل جوازونه ترلاسه کړي.

بدري خبرداری ورکړی چې د غير قانوني استخراج عاملانو سره به قانوني چلند وشي.

په دغه سفر کې بدري د خپلې ډلې له لوی درستیز قاري فصیح الدین فطرت، د ۲۱۷ عمري قول اردو قوماندان امان الدین منصور، د والي مرستیال امین الله طیب، امنیه قوماندان عزیزالله او یو شمیر نورو سیمه ییزو مسوولانو سره کتلي دي.

له دې وړاندې افغانستان انټرنشنل ـ پښتو معلومات تر لاسه کړي ول، چې د طالبانو حکومت په بدخشان کې د سرو زرو او لاجوردو د دوو سترو کانونو د روان چور تالان د مخنیوي او د قرارداد په ورکړه چوپ پاتې دی.

افغانستان انټرنشنل ـ پښتو ته څو معتبرو سرچېنو ویلي و، چې د طالبانو حکومت له ډېرو هڅو سره ونه شوای کولی، چې له بدخشاني طالبانو څخه په راغستان ولسوالۍ کې د سرو زرو او په کران او منجان ولسوالۍ کې د لاجوردو د کانونو واک واخلي.

د افغانستان له دغو سترو کانونو ترلاسه شوې میلیونونه افغانۍ د بدخشاني طالبانو د مشرانو ترمنځ وېشل کیږي.

ذبیح الله زیارمل د هند د ممبې نړیوال سوداګریز مرکز سره د تعامل پرمهال وویل چې « موږ باور لرو سوداګریزې اړیکې، پانګونه، ګرځندوی، فرهنګي او د زده کړو برخه کې اړیکې د اسیا د سویلي هېوادونو د سیاسي مسایلو د عادي کېدو لامل کېدای شي«.

هغه وايي چې کابل د سویلي اسیا او منځنۍ اسیا ترمنځ د اړیکو ښه والي ته ژمن دی.

د هند ددکن هیرالډ د رپوټ له مخې، نوموړي هیله ښودلې ده چې د ټاپي لس میلیارډ ډالري پروژې چارې زر روښانه شي.

د هند د ممبې نړیوالې سوداګرۍ مرکز رییس ډاکټر ویجې کالانتري ویلي چې افغانستان تر ۲۰۲۸ کال پورې د هند د پنځه تریلیون ډالري ناخالص داخلي تولید او تر ۲۰۴۰ کال پورې ددغه هېواد د ۴۰ تریلیون ډالري ناخالص کورني تولید د لید په برخه کې مهم رول لوبولی شي.

هغه ویلي چې د افغانستان سوداګري ۹۹۷ میلیون ډالره ده، چې له ظرفیت ښکته ده، خو هند کولای شي د هوا او سمندر له لارې له افغانستان سره سوداګریزې اړیکې او پانګونه ډېره کړي.

هغه وايي چې چابهار بندر له افغانستان او د منځنۍ اسیا له هېوادونو سره په دې برخه کې د نوي ډیلي د نښلونې مهمه لاره ده.

هغه افغانستان، هند او ایران ته وړاندیز وکړ چې د چابهار بندر په سیمه کې پر لوژستیکي تاسیساتو، اورګاډي ځغللیکې او هوايي ټرنسپورټ پانګونه وکړي او دا لاره د منځنۍ اسیا او اروپا پر لور په یوې مهمې دروازې بدله کړي.

هغه وویل چې ددې چارې لپاره هندي صادروونکي بانکي اسانتیاوو، د بیړیو تمځایونو، ګودامونو، او ورته نورو اسانتیاوو ته اړتیا لري.

ترکي رسنیو خبر ورکړی، چې د اوشاک ښار د حسن حلمي د منځني ښوونځي د ښځینه زده کوونکو یوې ډلې یوه افغانه زده کوونکې وهلې ده.

د ترکي رسنیو د معلوماتو له مخې، دا پېښه د شنبې په ورځ د لیندۍ په لسمه رامنځته شوې ده.

د دې پېښې ویډیوګانې په ټولنیزو شبکو کې خپرې شوې او ښيي چې افغانه نجلۍ پر ځمکه غورځېږي او تر وهلو ټکولو وروسته بې هوښه کېږي.

په دغو ویډیوګانو کې د نورو زده کوونکو غږونه اورېدل کېږي چې هغوی هڅوي چې ددې افغانې نجلۍ وهلو ته دوام ورکړي.

د ترکي رسنیو د راپورونو له مخې، د پېښې په ځای کې موجودو کسانو د جګړې د مخنیوي لپاره کوم اغېزناک اقدام نه دی کړی.

په ویډیو کې لیدل کېږي چې د شخړې له پای ته رسېدو وروسته یوه ښځه له نورو غواړي چې امبولانس ته زنګ ووهي.

که څه هم ترکي رسنيو د يادې زده کوونکې د حالت په اړه نور جزئيات نه دي ورکړي، خو په ښار کې مېشت افغان کډوال وايي، دغه افغانه نجلۍ په روغتون کې بستري ده.

تر اوسه د دې نښتې انګېزه نه ده معلومه، خو رسنیو لیکلي، چې د سیمې د پوهنې ادارې په دې برخه کې پلټنې پیل کړې دي.

نوموړي په سازندګي ورځپاڼه کې "ختیز سرحدونه" تر سرلیک لاندې مقاله کې د سرحدي بې ثباتۍ، راډیکال مذهبي نظریاتو او ناکامې امنیتي پالیسۍ ګواښونو ته اشاره کړې ده.

مرعشي د کرمان ولایت د والي په توګه د خپل وخت په اړه وویل چې د نشه يي توکو قاچاق، د سرحدي امنیت نشتوالی او د غیرقانوني کډوالو راتګ تل لویې ننګونې وې. هغه پر هغو قوانینو نیوکه کړې چې له قاچاق سره د مبارزې لپاره وضع شوي.

نوموړي له سیمه‌ییزو او قبایلي سرچینو نه د ګټې اخستو، یووالي، امنیتي اډو جوړولو او له بلوڅ مشرانو سره د همکارۍ یوې بریالۍ تګلارې یادونه کړې چې دده په باور، په هغه وخت یې کرمان ولایت کې ثبات راوست.

نوموړی وايي، "د شیعه او سني ترمنځ د مذهبي توپیرونو کمول او د ملي لیدلوري پیاوړي کول د سرحدي کړکېچونو د اوارولو لپاره کلیدي دي." مرعشي ټینګار وکړ چې د دیوالونو جوړولو په څېر منفي او سخت‌دریځې لارې، لکه د غزې دیوال تجربه، اغېزمنې نه دي.

مرعشي خبرداری ورکړی چې د طالبانو رادیکال فکر د ایران د سرحدي سیمو لپاره یوه جدي ستونزه ده. دده په باور، که څه هم دې نظریې تر اوسه ژور اغېز نه دی کړی، خو له پاکستان او افغانستان څخه د دې مذهبي فکر راتګ د پام وړ توجه ته اړتیا لري. د نوموړي په وینا، د سرحدي امنیت لپاره د حکومت نظریاتي چلند د سیمه‌ییزو قبایلو تر منځ فاصله زیاته کړې او کړکېچونه یې لا زیات کړي دي.

مرعشي د ایران په بلوڅانو کې د بېلتون غوښتنې نظریه رد کړې او وايي، چې دوی له ایران سره خپله تړاو ښکاره کړی. هغه وویل: "د ایران بلوڅان له هیواد سره ژور تړاو لري او هېڅکله یې نه دي غوښتي چې د پاکستان له بلوچستان سره یوځای شي، چې ډېر غریب او کمزوری دی." نوموړي یادونه کړې، چې د دې ستونزې ریښه د سیمه‌ییزو شکایتونو ناسمه اداره او له امنیت او حکومتولۍ څخه د سني او بلوڅ ټولنو محرومول دي.

مرعشي په ایران کې د سرحدي امنیت په اړه د یوې نوې تګلارې غوښتنه کړې ده. هغه ټینګار کړی چې باید امنیتي ځواکونو ته د سنيانو او بلوڅو پر لاسرسي محدودیتونه لرې شي، په امنیتي پلانونو کې د قبایلي مشرانو ادغام یقیني شي او د بلوڅ قبایلو لپاره د نفوذ ساحې مشخصې شي. هغه وویل: "دا طریقه د امنیت ټینګښت لپاره تر ټولو ساده او لږ لګښتې لار ده."

مرعشي حکومت هڅولی چې د سیمې له روزل شويو بشري سرچینو ګټه واخلي او پر صنعتي ودې پانګونه وکړي. هغه وايي، "امن سرحدونه د ګټورو سوداګریزو اړیکو او پرمختللې اقتصاد د جوړولو سبب ګرځي." نوموړي سیستان-بلوچستان د یوې داسې سیمې په توګه یاد کړي چې د اقتصادي بدلون لپاره ناکارېدلی ظرفیت لري.

مرعشي د سخت‌دریځو تګلارو د پرېښودو او داسې پالیسۍ غوښتنه کړې چې له ځایي تخصص ګټه پورته کړي او د بې ثباتۍ ریښې له منځه یوسي.

د طالبانو د کندهار ولایت مقام نن دوشنبه «د لیندۍ ۱۲مه» وویل، چې سپین بولدک ولسوالۍ ته ملا هبت الله د خپل سفر پرمهال ویلي چې دغه نظام په اطاعت او پرهېزګارۍ او دغه راز له دیني عالمانو د مشورو په اخستلو او د دوی په مشورو د عمل په مټ ساتل کېدای شي.

ملا هبت په خپله وینا کې یو ځل بیا د امربالمعروف قانون پر عملي کېدو ټینکار کړی دی.

د کندهار د مقام د خبرپاڼې له مخې، ملا هبت الله وویل:«تاسې د امربالمعروف او نهي عن‌المنکر قانون د ښه نافذولو په برخه کې له اړوندو ادارو سره بشپړه همکاري وکړئ او په خپلو مساجدو کې مقتدیانو او کلیوالو خلکو ته د ایمان، عقیدې او د لمانځه اړوند موضوعات هره ورځ وښایاست».

ملا هبت الله طالبان د مشرانو اطاعت ته هڅولي دي.

هبت الله د غونډې په پای کې د کندهار سپین بولدک ولسوالۍ ټولو نظامي او ملکي مسوولانو ته سپارښتنه کړې، چي اختلافات ونه کړي او خپلو مسوولیتونو ته متوجې او ژمن واوسي.

که څه هم د طالبانو مشر ملا هبت الله له خوا توشیح شوی د امربالمعروف قانون یوازې په کندهار کې عملي شوی او په دغه ولایت کې ملي ټلوېزیون په راډیو بدل شوی او مسوولان یې د پخوا په څېر ساکښ انځورونه نه پرېږدي، خو په کابل او ګڼو نورو ولایتونو کې لا په بشپړ ډول نه دی پلی شوی او خپله د طالبانو له منځه ورسره مقاومت ښودل کیږي.