د طالبانو تر واک لاندې د ټرانسپورټ او هوايي چلند اړوند د هوا پوهنې ادارې د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره د یک شنبې ورځي لپاره د سالنګ، په ګډون په هرات، فراه، بادغیس، فاریاب، غور، سرپل، جوزجان، بلخ، سمنګان، بامیان او ډایکنډي ولایتونو کې د شدیدو بارانو او واورې اوریدو اټکل کړی دی.
دغه اداره وايي، په یادو ولایتونو کې به د باران کچه له ۱۵ څخه تر ۲۵ ملي مترو پورې او د واورې کچه به له ۱۰ څخه تر ۳۵ سانتي مترو پورې وي.
د خبرپاڼې د معلوماتو له مخې د سالنګ په ګډون، په شمال ختیځو، شمالي، لویدیځو، سوېلي او مرکزي ولایتونو کې د تیزو بادونو د پېښېدو اټکل هم شوی، چې د سرعت کچه یې په بېلابېلو سیمو کې په یوه ساعت کې له ۵۰ څخه تر ۱۱۰ کیلومتره پورې اټکل شوې ده.
همدارنګه د طالبانو تر کنټرول لاندې له پېښو سره د مبارزې د چمتوالي ادارې د یوې خبرتیا په خپرولو سره په بغلان، بلخ، فاریاب، تخار، سرپل، بدخشان، هرات، فراه، بادغیس او غور ولایتونو کې د شدیدو بارانوونو، واورې اوریدو او د سېلابونو د راوتلو خبر ورکړی.
دغه وزارت له خلګو غوښتنه کړي، چې په یادو ولایتونو کې سیندونو ته له نږدې کېدو ډډه وکړي.
د طالبانو تر واک لاندې باختر اژانس په یو راپور کې لیکي، چې په کابل کې د هوا د ککړتیا له امله د کابل ښاریانو او د دغه ښار له مخورو سره د ښاروالۍ په انګړ کې ناسته شوې او هغو کسانو ته خبرداری ورکړل شوی چې د هوا د ککړتیا په مخنیوي کې ناغېړي کوي.
په کابل ښار کې د ژمي په رارسېدو سره د خونو د ګرمولو لپاره خلک تر ډېره د ډبرو سکاره کاروي، چې ورسره هوا ککړېږي او چاپېریال ته درانه زیانونه اوړي.
له بلې غاړې په کابل کې د سون توکو د بیو د لوړوالي له امله خلک ربړونه، زاړه ټایرونه او نور له کاره لویدلي توکي سوځوي، چې له دې سره هم د دغه ښار هوا زیاته ککړه شوې ده.
دا رنګه په دغه ښار کې د نفوسو د ډېروالي او لوړپوړو ودانیو کې د مرکز ګرمۍ سیسټمونه داسې جوړ شوي، چې د هوا د ککړتیا لپاره ورته ډېره پاملرنه نه ده شوې.
د کابل په ښاروالۍ کې طالب چارواکي وایي، چې په دې برخه کې یې د عامه پوهاوي په اړه غونډه وربللې وه.
د ښاروالۍ د ښاري خدمتونو او چاپېریال ساتنې مرستیال محمد خالد سجستاني وویل، چې کابل ښاروالۍ تېر کال د هوا د ککړتیا د مخنیوي په موخه، له شاوخوا ۴۰۰ لوړپوړیزو ودانیو څخه د مرکز ګرمۍ سیستم لپاره د لوګي د تصفیې فلټرونه څارلي وو او په پایله کې یې ډېرو ښاریانو خپلې سرغړونې اصلاح کړې او د لوګي د تصفیې فلټرونه یې نصب کړې دي.
هغه له کابل ښاریانو څخه وغوښتل، چې د ښار د سمسورتیا او پاکوالۍ په برخه کې خپل انساني او دیني مسوولیت ترسره کړي او د هوا د ککړتیا د رامنځته کېدو لامل نه شي.
په دغې ناسته کې د طالبانو د چاپېریال ساتنې د ادارې مشر مطیع الحق خالص، د انسانانو پر روغتیا د هوا د ککړتیا د ناوړو اغېزو او زیانونو په اړه وویل، چې د ژمي په رارسېدو سره نه یوازې په پلازمېنې کابل؛ بلکې د افغانستان په بېلابېلو ښارونو کې د هوا ککړتیا زیاتېږي، چې زیانونه یې نه یوازې په انسانانو پورې محدود وي؛ بلکې پر څارویو او بوټو هم ناوړه اغېز پرې باسي.
نوموړي هغو خلکو ته خبرداری ورکړ، چې د سرغړونو په وخت کې به ورسره قانوني چلند وشي.
دا رنګه کابل ښاریان د هوا د ککړتیا له امله د رامنځته شویو تنفسي ناروغیو له امله شکایت کوي او وایي، چې په دې برخه کې یوازې کابل ښاریان ګرم نه دي؛ بلکې د دوی په خبره تر ډېره حکومت هم پړ دی، چې د بې کیفیته سون توکو د پلور او پېر مخه نه نیسي او سوداګر هم تر ډېره په خلاص مټ بې کیفیته سون توکي واردوي او پر خلکو یې پلوري.
نن سبا په پلازمېنې کابل کې د وګړو زیاتوالی، د ځنګلونو او ونو پرې کېدل، د نا انډوله ودانیو جوړول او پر شنو فصلونو او کرنیزو ځمکو د کورونو جوړول، د موټرو زیاتوالی هغه لاملونه دي چې د ښار هوا یې ککړه کړې او ورسره بې شمېره تنفسي ناروغۍ هم زیاتې شوې دي.
د طالبانو د ټولګټو چارو وزارت چې د سالنګونو لاره تېره شپه د سختو واورو ورېدو له امله د تګ راګ پرمخ تړل شوې وه او نن سهار بېرته د کوچنیو مساپر وړونکو موټرو پرمخ پرانیستل شوه.
یاد وزارت د یکشنبې په ورځ د (لیندۍ ۱۸مه) د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي، چې د سالنګونو لویه لاره چې تېره شپه ۹:۱۰ دقیقې د تېزې واوري د ورښت، دوامداره توپان او د لیدلو د ساحې د کموالي له امله د ټرافیکو پر مخ تړل شوې وه، نن سهار د ټولګټو وزارت له لوري د تګ راتګ لپاره پرانیستل شوې.
د وزارت په خبرپاڼه کې راغلي، چې دمکړۍ یاده لاره یوازې له شمال څخه د جنوب لوري د کوچنیو مساپر وړونکو موټرو پرمخ پرانیستل شوې ده او تمه ده، چې د ورځې په اوږدو کې به له جنوب څخه د شمال لوري ته هم د کوچنیو موټرونو پر مخ پرانیستل شي.
د طالبانو د ټولګټو چارو وزارت وايي، چې دمګړۍ په سالنګونو کې د واوري ورښت دریدلی، خو لا هم توپان جریان لري.
یاد وزارت ویلي، چې په سالنګونو کې له ۶ څخه تر ۲۵ سانتي مترو پورې واوره وریدلئ او د سالنګونو د ساتنې ادارې کارکوونکي په واورینو سیمو کې د وسایطو لپاره د لارې د پرانیستلو په موخه په خاورې او مالګو شیندلو بوخت دي.
یاد وزارت له موټر چلونکو څخه غوښتنه کړې، چې د سالنګونو له لارې څخه د تیریدو پر مهال دې د موټرو لپاره ځنځیر او ګرم ژمني توکي له ځان سره ولري.
د سالنګ تونل د افغانستان شمالي او شمال ختیځ ولایتونه له مرکز کابل او سوېلي او ختیځو ولایتونو سره نښلوي، چې له سختو لوړو غرنیو لارو تېرېږي.
که څه هم مخکیني حکومت او اوس طالبانو دغه لاره په ځلونو رغولې ده، خو بیا هم د ژمي په رارسېدو سره ډېر کله دغه لارې د واورو له امله تړل کېږي.
د هند د دفاعي څېړنو او شننو د انسټیڼوت د موندنو پر بنسټ یوه رپوټ کې راغلي چې افغانستان کې د قوش تېپې کانال بشپړېدو سره به ګاونډیو هېوادونو ته د اوبو کچه یو پر پنځمه کمه شي. ترکمنستان او ازبکستان پر امو سیند د خپل انحصار له امله د دغې پروژې د بشپړېدو په اړه اندېښنه ښودلې ده.
د هند څیړنیز انستیتوت په خپل نوي راپور کې لیکلي چې "د «د قوش تېپې» ننګونې خورا جدي دي، په داسې حال کې چې هېوادونه له قطعیت کار نه اخلي."
دغه راپور چې د بي بي سي نړيوال سرویس له خوا خپور شوی، د دغې پروژې د جوړولو د سرعت په اړه اندېښنې او د طالبانو تر واک لاندې افغانستان کې د دومره سترې پروژې د پلي کولو لپاره د کافي متخصصینو په اړه شکونه په ګوته کوي.
"له سرحدونو پرته سیندونه" په نوم د چاپیریال سازمان هم د سپوږمکۍ عکسونو پ تحلیلولو سره راپور ورکړی چې داسې ښکاري چې کانال پام وړ لیک شوی دی.
خو د دې پروژې مشر انجنير ذبيح الله اميري د امو سيند د کانال د اوبو د زيات مصرف په اړه اندېښنې بې بنسټه ګڼي.
هغه بي بي سي ته وویل: "موږ کولی شو ووایو چې دا کومه لویه ستونزه نه ده او دا به په نورو سیمو کې د اوبو د سرچینو په ثبات اغیز ونه کړي."
د قوش تېپې کانال د جوړولو پروژه په لومړي ځل په ۱۹۷۰ لسیزه کې د افغانستان د شمال د وچو سیمو د شنه کولو په موخه وړاندیز شوې وه، خو په هېواد کې د لسیزو جګړو له امله وځنډېده.
د افغانستان مخکني حکومت د دې پروژې د څنډ لامل د طالبانو فعالیتونه ګڼل، خو طالبانو اوس په ویاړ سره دا خپلو لومړیتوبونو کې بللې او هیله لري چې تر ۲۰۲۸ کال عملي شي.
د طالبانو د اټکل له مخې، د دغې پروژې پر جوړولو څه باندې ۶۰۰ میلیونه ډالره لګښت راځي او له بشپړېدو سره به یې د افغانستان د درېیو شمالي ولایتونو د اړتیا وړ تازه خوږې اوبه برابرې شي.
راپور زیاتوي، چې د اقلیمي بدلونونو او وروستیو وچکالیو له امله یې د جوړېدو چارې په چټکۍ سره روانې دي.
طالبان وايي چې د دغه کانال په جوړېدو سره به پنځه زره کیلومتره وچه ځمکه په حاصلخیزه ځمکه بدله شي.
دا ډله ادعا کوي چې دا اقدام کولی شي د سلګونو زرو خلکو د خوړو خوندیتوب او ژوند ښه کړي.
یوه کروندګر عبدالمبین د بي بي سي نړیوال سرویس ته وویل، که څه هم د کانال کار بشپړ شوی نه دی، خو د ځمکې له لارې د اوبو د را ایستلو له امله د کرنې لپاره کافي ځمکې خړوبېږي.
هغه وايي: "زه غواړم دلته د خپلې کورنۍ لپاره یو کور جوړ کړم، ځکه چې موږ به اوبه ولرو او په دې ځمکه کې به هر هغه څه چې موږ ورته اړتیا لرو و به یې کرو، د رومي څخه تر میوو او حتی د غوړو تخمونو پورې."
د طالبانو د چاپېریال ساتنې ادارې مشر وايي، د اقلیم د بدلون له امله په افغانستان کې ۱۸۱ کیلومتره مربع طبیعي یخچالونه له منځه تللي. هغه وړاندې وايي، چې دا مهال په هیواد کې ۲۱ میلیونه کسان پاکو اوبو ته لاسرسی نه لري.
د طالبانو د چاپېریال ساتنې ادارې مشر مطیع الحق خالص د یکشنبې په ورځ د (لیندۍ ۱۱مه) د یوې خبري ناستې پرمهال وویل، چې د ۲۰۱۵ کال د اټکلونو له مخې، افغانستان په نړۍ کې د اقلیمي بدلون له امله شپږم هېواد و، خو وايي اوس داسې انګېرل کیږي چې د څو کلونو په تېریدو سره یې د زیان کچه نوره هم لوړه شوې ده.
خالص د اندیښنې په څرګندولو سره وویل، چې په افغانستان کې ۲۱ میلیونه کسان پاکو اوبو ته لاسرسۍ نه لري.
نوموړي د خپلو خبرو پر مهال وویل، چې په هېواد کې د ګرمۍ د درجې د لوړېدو له امله ۱۸۱ یلومتره مربع طبیعي یخچالونه له منځه تللي دي.
د نوموړي په خبره د اقلیم بدلون له امله هر کال د کرنې سکتور ته ۲۸۰ میلونه ډالره زیان رسیږي.
هغه زیاته کړه، چې د ۲۰۲۳ کال تر پایه د اقلیم د بدلون له امله د طبیعي پېښو په ځانګړي توګه د وچکالۍ له امله ۲،۵ میلیونه کسان بېځایه شوي او همدارنګه د سېلابونو له امله هر کال ۷۵۰ کسان مړه کیږي او ۳۰۰ میلیونه زیربیناوي ویجاړیږي.
نوموړي زیاته کړه: «په تېرو لسو کلو کې یو لک او څلور زره هیکټاره کرنیزې ځمکې او ۴۶ زره هیکټاره باغونه له منځه تللي دي. او همدارنګه په تېرو لسو کلو کې ۴۵ زره کورونه ویجاړ شوي او ۱۱۰ زره ډیرو کورونه زیانمن شوي دي.
ښاغلی خالص وايي، په افغانستان کې د اقلیم د بدلون له امله ۱۴۹ ډوله حیوانات او نباتات د له منځه تلو له ګواښ سره مخامخ دي.
نوموړی وايي، د هېواد د نورو سیمو په پرتله د افغانستان سوېل لویدیځ او شمالي تر ډیره د اقلیم د بدلون له امله زیانمن شوي دي.
نوموړی له مرستندویه هېوادونو څخه غوښتنه کوي، چې له افغانستان سره دې د اقلیمي بدلون په برخه کې سیاسي چلند نه کوي.
همدارنګه ښاغلی خالص زیاتوي، چې د اقلیم د بدلون مخینې ته په کتو د نړۍوالو بیړنۍ بشري مرستې بسنه نه کوي، نړۍوال باید بنیادي مرستې وکړي.
دا هغه شمېرې دي چې تر اوسه پورې په کور دننه او بهر نړۍوالو سازمانونو نه دي تایید کړې.
اندونیزیایي ژغورونکو د جمعې په ورځ په شمالي سوماترا ولایت کې په درې موټرو او بسونو کې د سپړو هغو کسانو په لټه کې دي چې د جمعې په ورځ د سختو سیلابونو او ځمکې ښویدنې له امله له په خټو کې بند پاتې دي. دغې ځمکۍ ښویدنې او سیلابونو پایله کې لږ تر لږه ۲۹ کسان مړه شوي.
د اندونیزیا له طبیعي پېښو سره د مبارزې ادارې ویلي، چې په سوماترا ولایت کې د تېرې اونۍ سخت بارانونه په څلورو بېلابېلو ولسوالیو کې د سیلابونو او ځمکې ښویدنې لامل شوي دي.
د شمالي سوماترا د پولیسو ویاند هادي وحیدي د جمعې په ورځ رویټرز ته وویل، چې د چهارشنبې په ورځ په یوه غرنۍ سیمه کې په یو سړک د ځمکې ښویدنې له امله د مړو شمېر له اوو څخه نهو ته لوړ شوی دی.
لږ تر لږه پنځه موټر، یو بس او یوه لارۍ د ځمکې ښویدنې وروسته د یوې غونډۍ په څنډه بند پاتې دي.
هادي وویل: "موږ لا هم نه پوهیږو چې څومره کسان لا هم بند پاتې دي."
په نورو ولسوالیو کې، د اونۍ په پای کې د ځمکې ښویدنې له امله ۲۰ کسان مړه شوي او ژغورونکي به د شنبې تر ورځې پورې د دوو ورک شویو کسانو لټون کوي.
د اندونیزیا د هوا پیژندنې ادارې خبرداری ورکړي، چې د ۲۰۲۴ کال په پای کې د شدیدو بارانونو اټکل کیږي.