عباس ستانکزی: د دیني او عصري زده کړو پیاوړتیا لـپاره پر یـوې طـرحې کـار روان دی

د یکشنبې په ورځ د سویلي کوریا یوه مساپر وړونکې الوتکه هله له یوه کانکریټي دیوال سره ولګېده، چې له ځغل لیکې ووته.

د سویلي کوریا داور وژنې ملي اداره وایي، ژغورډلو د موان ښار په هوايي ډګر کې له جېجو هوايي شرکت مساپر وړونکې الوتکې څخه د عملې دوه غړي ژوندي رااېستلي دي. له پېښې شاوخوا ۹ ساعتونه اوړي، خو درې کسان لاهم ورک دي.

موان ښار له پلازمینې سیول څخه شاوخوا ۲۹۰ کیلومتره لرې پروت دی.

د سویلي کوریا د ټرانسپورټ وزارت وایي، دغه الوتکه یوه ۱۵ کلنه ۸۰۰ـ۷۳۷بوینګ الوتکه وه چې له بنګکاک څخه راستنېدله، خو په سیمه ییز وخت درې دقیقې باندې ۹ بجې له ځغل لیکې ووتله او له یوه کانکریټي دیوال سره ولګېده.

د اسوشیټېډ پرېس د رپوټ له مخې، د اور وژنې اداره وایي، په پېښه کې لږ تر لږه ۱۷۶ کسان چې ۸۳پکې ښځې، ۸۲ نارینه او ۱۱ نور، چې جنسیت یې سملاسي نه دی پېژندل شوی، مړه شوي دي.

په ویډیو کې چې رویټرز خبري اژانس خپره کړې، ښکاري چې الوتکه په شدت سره په کانکریټي دیوال لګیږي او اور اخلي.

د اور وژنې اداره وایي، د اور د کنټرول لپاره یې ۳۲موټر او څو چورلکې کارولي دي.

په تېرو ځو ورځو کې دا درېیمه الوتکه ده، چې د پېښې ښکار کیږي.

له دې وړاندې یوه اذربایجانۍ الوتکه په قزاقستان کې د روسیې دفاعي سیسټم په نښه کړې وه او د کاناډا په هالیفاکس هوايي ډګر کې یوې الوتکې د کښېناستو پرمهال اور واخست.

دا هغه شمېرې دي چې خپلواکو ادارو نه دي تایید کړې.

د دغې ادارې له خوا په خپاره شوي راپور کې راغلي چې د تېر کال پرتله د وریجو په تولید کې ۹.۶ سلنه زیاتوالی راغلی دی. په دې سروې کې ویل شوي، چې په کندوز ولایت کې (۱۳۰ زره مټریک ټنه) وریجې تولید شوي چې د هېواد په کچه تر ټولو لوی شمېر دی.

راپور زیاتوي، چې نور ولایتونه لکه تخار، بغلان، ننګرهار، کونړ او بلخ هم د وریجو د تولید لپاره مهمې سرچینې بلل کیږي.

د دې سروې له مخې په تخار کې ۱۰۷ زره مټریک ټنه، په بغلان کې ۴۳ زره مټریک ټنه، په ننګرهار کې ۴۱ زره مټریک ټنه، او په کونړ او بلخ ولایتونو کې په مجموع کې ۲۴ زره مټریک ټنه وریجې تولید شوي دي.

د طالبانو د امربالمعروف وزارت په دې اړه خپره شوې خبرپاڼه کې وایي: «دغه عمل له اسلامي اصولو او ټولنیزو اصولو سره په ټکر کې دی.»

پر افغانستان د طالبانو له بیا واکمنېدو او د نجونو پر زده‌کړو د دغې ډلې له بندیزونو سره د کم عمره نجونو د ودونو شمېر زیات شوی دی.

د طالبانو د امربالمعروف او نهې عن المنکر وزارت ویاند څه موده وړاندې ویلي و، چې دغې ډلې په تېرو درېیو کلونو کې د شاوخوا پنځه زره جبري نکاحو مخنیوی کړی دی.

طالبان په داسې حال کې د جبري نکاح کولو د مخنیوي هڅه کوي، چې د دغې ډلې غړي له یوه څخه په ډېرو ودونو کولو، اجباري نکاح او د کم عمره هلکانو د ساتلو په تور تورن دي.

څه موده وړاندې د دغې ډلې مشر ملا هبت الله اخوندزاده د یوه فرمان په صادرولو سره له ډېرو ودونو کولو څخه طالبان منع کړي هم دي.

دغه نړۍوال سازمان په دې ټینګار کوي چې ماینونه د انسانانو لپاره ورځ تر بلې زیاتېدونکی ګواښ دی او اکثره قربانیان یې ماشومان دي.

افغانستان له څو لسیزو جګړو او ناورینونو وروسته، لا هم د ځمکنيو ماینونو او د جګړې د پاتې شونو له زیات شمېر سره مخ دی چې د ماشومانو ژوند ته یې ستر ګواښ ګڼل کېږي.

د یوناما د راپور له مخې، د ځمکنیو ماینونو ګواښ په هغو سیمو کې ډېر دی چې د ماین پاکونې هېڅ ډول عملیات په کې نه دي‌ ترسره شوي.

اندیښنې دا دي چې په لرې پرتو او جګړه ځپلو سیمو کې لا هم ماشومان له دغه ګواښ‌ سره مخ دي.

یوناما د ارمان په نوم د هغه ماشوم ویډیو هم خپره کړې چې یوې ناچاوده مرمۍ سره یې لوبې کولې او د چاودیدو له کبله یې هغه ټپي شوی و. ارمان وايي: «اوسپنه مې راوخیسته اور مې ورته بل کړ، بیا یې درز وهل چې زه یې ژوبل کړم او سترګې یې هم راته خرابې کړې.»

د ارمان پلار هم د خپل زوی دغه دردونکې پېښه بیانوي،‌ د هغه په خبره تر چاودنې وروسته ارمان په وینو کې لت پت و او روغتون ته یې د لېږدولو لپاره په کلي کې موټر هم نه پیدا کیدلو.

هغه اندېښنه لري چې د دوی په سیمه کې لا هم په ځمکه کې ماینونه ښخ دي او په دې تړاو خلکو ته هېڅ ډول لازم عامه پوهاوی نه دی شوی.

د روان زیږدیز کال په اپریل میاشت کې یوناما په یوه راپور کې یاده کړې وه چې په تېرو څو لسیزو کې د ځمکې لاندې د ماینونو چاودیدو له امله نږدې ۴۵زره افغانان مړه او ټپیان شوي دي.

د ماشومانو د ساتنې نړۍوالې ادارې د معلوماتو له مخې هره میاشت په هېواد د ځمکې دننه د‌ پټو شویو ماینونو د چاودیدو له امله ۶۰ کسانو ته مرګ ژوبله اوړي.

پر افغانستان د شوروي یرغل پر مهال شوروي ځواکونو په بېلابېلو ولایتونو او کلیوالي سیمو کې تر ځمکې لاندې ماینونه ښخ کړي چې د طالبانو تر راڅرګندیدو وروسته دغه ډلې هم د پخواني جمهوري نظام د امنیتي سرتېرو او بهرنیو ځواکونو د نښه کولو لپاره په ځمکو کې ماینونه ښخول.

په افغانستان کې د بهرنیو اینجوګانو تر څنګ یو شمېر داخلي ادارې هم د ماینونو پاکولو په برخه کې فعالیتونه کوي چې د رسمي شمېرو له مخېپه ټولو ولایتونو کې یې څه باندې درې زره کیلومېټره ساحه د ماینونو له ګواښ څخه پاکه شوې ؛خو لا هم دغه مرګوني چاودیدونکي به پشړه توګه لمنځه نه دي تللي.

افغانستان انټرنشنل د هغه مکتوب یوه کاپي ترلاسه کړې ده چې د طالبانو له لوري اکبر موسسې ته استول شوی چې په کې د طالبانو اقتصاد وزارت کورنیو او بهرنیو اینجوګانو ته ګواښ کړی چې د سرغړونې په صورت کې به یې جوازونه لغوه کړي او دفترونه به یې هم ور وتړلي.

د سرچینو د معلوماتو له مخې د طالبانو د سختو محدودیتونو له کبله یو شمېر موسسو وار له مخه په دفترونو کې د ښځینه وو کارځایونه له نارینه وو جلا کړي او ځینو موسسو لا د ښځینه کارکوونکو شمېر هم کم کړی دی.

د طالبانو له لوري روانو بندیزونو د افغانانو پر رواني حالت خورا بدې اغېزې کړي او پر ښځینه وو سخت بندیزونه د دې لامل شوي چې په هېواد کې انجونې په رواني ناروغیو اخته شي.

د مسکا (مستعار نوم) په نوم یوه کابل مېشتې پېغله وايي، د جمهوریت پر مهال به هر سهار له خوبه تر پورته کیدو وروسته د طالبانو له لوري د ترسره شويو ترهګریزو بریدونو له بدو خبرونو خبریده او اوس بیا هره ورځ له خوبه تر پاڅیدو وروسته د ښځو په اړه د طالبانو تازه بندیزونه اوري.

ویل کېږي تېره اوونۍ د طالبانو اقتصادي مرستیال ملا عبدالغني برادر د خپل مشر ملا هبت‌الله لیدو لپاره کندهار ته تللی و، څو یې قانع کړي چې پر نادولتی موسسو بندیزونه نه لګوي؛ خو د راپورونو له مخې طالب مشر یې دا وړاندیز نه دی منلی.