د پښتون ژغورنې غورځنګ د غړو جنازې ته څیرمه د چاودنې له امله «۲ کسان ووژل او ۱۵ ټپیان شول»

دا د ۲۰۲۳ کال په پرتله ۶۶ سلنه زیاتوالی ښیي او دغه کال د تېرې یوې لسیزې تر ټولو مرګونی کال ثبتوي.

دغو پېښو په ځانګړې توګه د خیبر پښتونخوااو بلوچستان ایالتونو پر سیمو پراخ اغیز شیندلی؛ چیرې چې ټي ټي پي او بلوڅ بېلتون پالي ډېر فعال دي.

د تشدد زیاتوالی او د مرګونو ستر شمېر

د پاکستان د څېړنو او امنیتي مطالعاتو مرکز د رپوټ له مخې، په ۲۰۲۴ کې ټولټال ۲,۵۴۶ کسان په تاوتریخوالي کې وژل شوي چې ۱,۶۱۲ پکې ملکي وګړي او امنیتي سرتېري دي، چې دا د ټولو مرګونو ۶۳ سلنه برخه جوړوي.

په دغه کال کې د امنیتي ځواکونو په عملیاتو کې۹۳۴ تنه وسله وال جنګیالي او مجرمان وژل شوي. دغه نابرابري ښيي چې تاوتریخوالي ډېر پر ملکي وګړو او امنیتي ځواکونو اغېز کړی. د رپوټ له مخې، په۲۰۲۴ کال کې په اوسط ډول هره ورځ نږدې اووو کسانو د تشدد له امله خپل ژوند له لاسه ورکړی.

په ۲۰۲۴ کې د کورمې ولسوالۍ مذهبي تاوتریخوالي۱۸۲ کسان وژلي او ۲۳۴ نور یې ټپيان کړي دي. د زیاتو قربانیانو په ډله کې شیعه پښتانه دي چې ۷۹ یې وژل شوي او ۳۵ ټپیان شوي دي. له سنیانو څخه ۲۱ کسان وژل شوي او ۷۲ ټپیان دي.

په ټولیز ډول، د مذهبي تاوتریخوالي له امله د قربانیانو شمېر له ۲۰۱۵ څخه تر ۲۰۲۰ پورې ۴۶۷ کسانو ته رسېدلی و، خو په وروستیو څلورو کلونو (۲۰۲۱-۲۰۲۴) کې دغه شمېر ۴۸۷ ته لوړ شوی.

نومبر میاشت د پاکستان لپاره تر ټولو مرګونې میاشت ګڼل شوې ده. په نومبر کې ۱۲۵ بریدونه شوي، ۴۵۰ تنه وژل شوي او ۶۲۵ نور ټپیان دي، چې دا تر ټولو زیات شمېر دی.

خیبر پښتونخوا او بلوچستان ایالتونه د ټولو مرګونو ۹۴ سلنه او د تاوتریخوالي د ټولو پېښو ۸۹سلنه برخه جوړوي. د خیبر پښتونخوا هغه سیمې چې پر ډیورنډ کرښه پرتې دي لکه کورمه، شمالي وزیرستان او خیبر ولسوالۍ تر ټولو ډېرې زیانمنې سیمې ثبت شوې دي.

په دغه کال کې د بلوچستان د مرګونو شمېر له تېرو دریو کلونو (۲۰۲۱-۲۰۲۳) ټولو مرګونو سره برابر ګڼل شوی.

پوځ ته مرګونې مرګ ژوبله اوښتې

په ۲۰۲۴ کې د پاکستان امنیتي ځواکونو د ضرب عضب له عملیاتو وروسته تر ټولو زیات بریدونه او مرګونه تجربه کړي دي. د پاکستان پر امنیتي ځواکونو سږکال ټولټال ۴۴۴ بریدونه شوي او ۶۸۵ تنه ترې وژل شوي، چې دا له۲۰۱۵ کال شمېرو ډېر دي.

دغه را ز رپوټ وايي، چې له ۲۰۲۱ کال وروسته تاوتریخوالی هرکال ۳۸ سلنه ډېر شوی دی.

۵۹ زره استخباراتي عملیات

په ورته وخت کې پاکستانۍ رسنۍ وايي، چې په ۲۰۲۴ کال کې امنیتي ځواکونو ۵۹ زره ۷۵۷ ترهګرۍ ضد عملیات ترسره کړي چې ۹۲۵ جنګیالي پکې وژل شوي دي.

دغه عملیات د پاکستان د وسله والو ځواکونو، استخباراتي ادارو، پولیسو او نورو قانون نافذوونکو ادارو له خوا ترسره شوي، چې هره ورځ ۱۶۹ عملیات شوي دي. د پاکستاني رسنیو د رپوټونو له مخې، په دغو عملیاتو کې سلګونه کسان نیول شوي او د جنګیالیو پټنځایونه له منځه وړل شوي.

پاکستاني رسنۍ وايي، چې په ۲۰۲۴ کال کې۷۳ جګپوړي جنګیالي چې دترهګرۍ ضد ادارو په نوملړ کې وو، وژل شوي او په دې کې ځینې مشهور کسان لکه فدا رحمان (لاله)، علي رحمان او ابو یحیا شامل دي.

پاکستاني ځواکونو دغه راز په ۲۰۲۴ کال کې دوه ځانمرګي بریدګر نیولي دي.

د پاکستان رسنۍ دغه عملیات د پوځ بری بولي، خو په ورته وخت کې د پاکستان امنیت په ۲۰۲۴ کال کې خورا کړکېچن و، ځکه وسله والو جنګیالیو په ځانګړې توګه پاکستاني طالبانو او بلوڅ بېلتونپالو ددغه هېواد ګڼ پوځي اهداف په نښه کړل او پوځ اوامنیتي ځواکونو ته یې درنده مرګ ژوبله واړوله.

په پاکستان کې له وروستيو پرله پسې لاريونونو او ناامنیو وروسته د دغه هېواد د کورنيو چارو وزير افغانانو ته خبرداری ورکړی و، چې د ډسمبر مياشتې ترپايه باید هغه افغانان چې په اسلام اباد کې د اوسېدو اجازه نه لري، له دې ښاره دې ووځي.

په وروستیو څو ورځو کې په اسلام اباد کې مېشت افغانان د دغه اجازه لیک د ترلاسه کولو لپاره دغې ادارې ته ورځي.
په دغو نیول شویو افغانانو کې داسې کسان هم شته، چې پاسپورټونه او ویزې یې لرلې.
د دغو نیول شویو کډوالو له ډلې یو تن راخوشې شوی ځوان د نوم نه ښودلو په شرط افغانستان انټرنشنل پښتو ته وایي، چې د (اېن او سي) ترلاسه کولو لپاره د دفتر مخې ته ګڼ افغانان ولاړ وو چې پولیس راغلل او دوی یې ونیول.
د نوموړي په خبره، هغه یې د ګڼو کسانو سره د پېښور حاجي کمپ ته لېږلی و؛ خو د اسنادو تر کتو او د کورنۍ د هڅو له امله یې بېرته خوشې کړ.
هغه زیاته کړې، په دغې ډله کې داسې کسان هم ورسره وو چې د اوسېدو قانوني اسناد ویزه او پاسيورټ یې نه لرل، چې ځیني یې افغانستان ته ستانه کړای شول او د پاتې کسانو له برخلیکه خبر نه دی.

د هغه په خبره:« یوه اونۍ وروسته مې امریکا ته پرواز دی؛ که ډیپورټ شوی وم، ټول کارونه او زحمتونه مې په اوبو لاهو کېدل. ماته ورته داسې نور کسان هم وو، چې پروازونه یې نږدې و؛ خو برخلیک یې لا روښانه نه دی.»

هغه وایي، پولیسو شاوخوا ۷۰ تنه افغانان تېره ورځ نیولي وو.
همدا تېره ورځ د طالبانو د کډوالو او بېرته راستنېدونکو چارو وزارت ویاند عبدالمطلب حقاني ویلي و، چې په تېرو نهو میاشتو کې تر یو مېلیون ډېر افغانان بېرته خپل هېواد ته راستانه شوي دي.
نوموړي ویلي و، چې دغه کډوال هم په خپله خوښه تو هم په زوره ستانه کړای شوي دي.
د نوموړي په وینا، دغه کسان له ایران، پاکستان او ترکیې څخه ستانه کړای شوي دي.

د خیبر پښتونخوا وزیر اعلی علي امین ګنډاپور تر مشرۍ لاندې د ټولنیزې هوساینې غونډه کې پرېکړه شوې، چې د جهیز فنډ له لارې به د یادې صوبې له ۴ زرو څخه ډېرو مستحقو نجونو ودونه وشي.

د ودونو دا ټولییزې ولیمې به د صوبایي حکومت په لګښت ترسره کېږي او واده کوونکو مستحقو نجونو ته به دوه لکه او شل زره نغدې روپۍ ورکړل شي.

وزیر اعلی علي امین ګنډاپور وویل، چې د جهیز فنډ له لارې ودونو کې به په هر حالت کې دا ډاډ ترلاسه شي، چې حق یوازې مستحقو کسانو ته ورسېږي.

په خیبر پښتونخوا کې دا د خپل ډول یوه بې سارې پرېکړه ده، چې له مخې یې واده کوونکو نجونو ته پیسې ورکول کېږي.

د شوروي اتحاد پر وړاندې د افغانستان د مجاهدینو ملاتړ، له پاکستان سره همکاري، او د سړې جګړې په اوږدو کې د ستراتیژیکو موخو ترلاسه کول د هغه د میراث یوه مهمه برخه ګڼل کېږي.

د شوروي یرغل او د امریکا غبرګون

په ۱۹۷۹ کال کې د شوروي اتحاد ځواکونو پر افغانستان یرغل وکړ. دا یرغل د شوروي د کمونیسټي نظریې د پراختیا لپاره یوه هڅه ګڼل کېده، چې په نړۍواله کچه یې د امریکا او لویدیځ لپاره ستر ګواښ رامنځته کړ.

د افغانستان د کمزوري حکومت د سقوط په درشل کې شوروي هڅه وکړه، چې خپل نفوذ ټینګ کړي او افغانستان د خپل سیاسي او نظامي بلاک برخه وګرځوي. جيمي کارټر چې په دې وخت کې د امریکا ولسمشر و، د دې یرغل په غبرګون کې د افغانستان د مجاهدینو ملاتړ د خپلې ستراتیژۍ یوه مهمه برخه وګرځوله.

د مجاهدینو سره د جيمي کارټر مرسته

د جيمي کارټر ادارې د مجاهدینو ملاتړ لپاره د “برژینسکي د ستراتیژۍ” په نوم یوه ځانګړې تګلاره غوره کړه. د دې تګلارې موخه دا وه چې د شوروي اتحاد پر وړاندې د افغانستان په غرونو کې د مقاومت ډلو ملاتړ وشي.

پاکستان کې د دغو مجاهدینو لپاره روزنځایونه جوړ شي او د مالي امکاناتو تر څنګ یې تبلیغاتي او روایتي ملاتړ وشي.

د امریکا استخباراتي ادارې (CIA) له لارې د مجاهدینو لپاره وسلې، روزنه، او مالي مرستې برابرې شوې. دا مرسته د پاکستان له لارې ترسره کېده، چې په سیمه کې د امریکا ستراتیژیک ملګری ګڼل کېده.

مجاهدینو جيمي کارټر ته د “مهربانه ملاتړي” په سترګه کتل، ځکه چې د هغه ملاتړ د دوی د مبارزې لپاره حیاتي ګڼل کېده. د هغه په مشرۍ امریکا د دې لپاره کار وکړ چې د شوروي ځواکونه په افغانستان کې د یوې اوږدې جګړې په لومو کې بند کړي، کوم چې د دوی لپاره ستر اقتصادي او سیاسي زیان واړاوه.

له پاکستان سره همکاري

پاکستان د شوروي یرغل پر وړاندې د امریکا د ستراتیژۍ یوه مهمه برخه وه. د پاکستان د پوځ او استخباراتي ادارې (ISI) د امریکا د مرستو په تطبیق کې کلیدي رول درلود. د کارټر په وخت کې امریکا پاکستان ته پراخې مالي او نظامي مرستې برابرې کړې، ترڅو د مجاهدینو د ملاتړ لپاره یوه خوندي لاره برابره کړي.

د پاکستان د نظامي واکمن ضیاالحق حکومت د امریکا سره په دې ستراتیژیکه همکارۍ کې ځانګړی اهمیت درلود. پاکستان نه یوازې د مجاهدینو د ملاتړ لپاره یو مرکز جوړ کړ، بلکې د هغوی د وسلو، تجهیزاتو، او مالي سرچینو د لیږد او تنظیم لپاره یې عملي رول ترسره کړ.

د سړې جګړې ستراتیژیک اړخ

د افغانستان جګړه د سړې جګړې یوه مهمه جبهه وه. جيمي کارټر په دې باور و، چې د افغانستان جګړه کولی شي د شوروي اتحاد لپاره یوه اوږدمهاله ستونزه رامنځته کړي او د دوی ځواک او نفوذ محدود کړي.

د شوروي ځواکونو لپاره د افغانستان جګړه یوه ستړې کوونکې جګړه وګرځېده، چې په پایله کې یې په ۱۹۸۹ کال کې له افغانستانه وتل ترسره شول.

د کارټر په دوره کې د دې ستراتیژۍ عملي کولو لومړني ګامونه پورته شول، خو د هغه د ولسمشرۍ دوره د دې لپاره کافي نه وه چې د جګړې پایلې وګوري. د هغه پالیسیو د رونالډ ریګن په دوره کې هم دوام وکړ، چې د شوروي ځواکونو د ماتې او وتلو لپاره لار هواره کړه.

د مجاهدینو د جوړښت پیل

د جیمي کارټر د ملي امنیت سلاکار زبګنیو برژینسکي، په دې باور و چې د شوروي پر وړاندې د افغان مجاهدینو ملاتړ کولای شي د امریکا لپاره دوه ګټې ولري:

1. د شوروي اتحاد کمزوري کول: د افغانستان جګړه به شوروي اتحاد ته د یوې اوږدې جګړې په بڼه مالي او نظامي زیانونه ورسوي.
2. د اسلامي نړۍ ملاتړ ترلاسه کول: د افغان مجاهدینو ملاتړ به د اسلامي نړۍ ملاتړ هم جلب کړي، ځکه چې جګړه د شوروي پر ضد د جهاد په توګه معرفي کېده.

د کارټر د ادارې اقدامات

1. مالي او نظامي ملاتړ: د کارټر اداره په لومړیو کې د "سیکرټ اکشن پروګرام" په نوم د افغان مجاهدینو ملاتړ پیل کړ. د دې پروګرام له مخې، د CIA په مرسته افغان مجاهدینو ته وسلې، مالي سرچینې او نظامي روزنه ورکول کېده.
2. د پاکستان رول: پاکستان د مجاهدینو د ملاتړ په برخه کې د منځګړي رول ولوباوه. د پاکستان د وخت ولسمشر ضیاءالحق د امریکا د دې پروګرام کلک ملاتړی و. د مجاهدینو روزنه او د وسلو وېش د پاکستان د استخباراتي ادارې (ISI) له لارې ترسره کېده.
3. د اسلامي نړۍ ملاتړ جلبول: د کارټر ادارې د سعودي عربستان په شمول د اسلامي هېوادونو مرسته هم جلب کړه. سعودي عربستان د مالي ملاتړ لپاره یو لوی شریک و.

د مجاهدینو بریا او پایلې

د کارټر له خوا پیل شوې مرستې د مجاهدینو د بریا لپاره بنسټ کېښود. د شوروي ځواکونو وتل د افغانستان د مجاهدینو د بریا یوه نښه وه، چې په نړۍواله کچه یې د سړې جګړې پر وړاندې د امریکا بریا هم وښوده. که څه هم د دې بریا پایلې د افغانستان لپاره اوږدمهاله ستونزې وزېږولې، خو د شوروي اتحاد د کمزوري کولو لپاره دا یو ستراتیژیکه بریا ګڼل کېږي.

امریکا لا هم د جیمي کارټر دا پالیسي په نړۍوالو قضیو کې د متحده ایالاتو د غښتلتیا اساس ګڼي.

د جيمي کارټر میراث

جيمي کارټر د افغانستان د مجاهدینو لپاره د یوې سترې معنوي څېرې په توګه پېژندل کېږي. د هغه ملاتړ نه یوازې د شوروي اتحاد د پراختیا مخه ونیوله، بلکې د نړۍوال سیاست په ډګر کې یې د امریکا د ستراتیژیکو موخو ترلاسه کولو لپاره لار هواره کړه.

کارټر چې په کورني سیاست کې د خپل نرم او د سولې غوښتونکي شخصیت لپاره مشهور و، په نړۍوال سیاست کې د سړې جګړې په دې پړاو کې یو مهم لوبغاړی پاتې شو.

پایله

د جيمي کارټر هڅې د سړې جګړې په تاریخ کې د یوه مهم پړاو په توګه یادېږي. هغه د افغانستان د مجاهدینو د ملاتړ له لارې د شوروي اتحاد د پراختیا مخه ونیوله او په نړۍواله کچه یې د امریکا ستراتیژیکې موخې ترلاسه کړې.

که څه هم د هغه پالیسیو اوږدمهاله پایلې لرلې، خو د هغه د دورې هڅې د نړۍوال سیاست په ډګر کې د امریکا لپاره د یوې مهمې بریا په توګه پاتې دي.

د العربیه وېبپاڼې د خبر له مخې، صابرین د مرکزي بانک د دندو تر څنګ له ۲۰۱۸ کال راهیسې د دمشق د بورس یا اسهامو د تبادلې په بورډ کې د مرکزي بانک استازیتوب کړی دی.

صابرین د محاسبې په برخه کې د ماسټرۍ سند لري.

دا دویمه ښځه ده، چې د سوریې د نوې ادارې د مشر له خوا په لوړه دولتي څوکۍ ګومارل کېږي.

د هغې دا ګومارنه داسې مهال ده، چې د سوريې د حکومت په مشرتابه کې د ښځو د زیات ګډون غوښتنې په زیاتېدو دي.

د روانې میاشتې په پیل کې عایشه الدباس د ښځو د چارو دفتر مشره وټاکل شوه، چې په دې سره هغه د سوریې د نوې ادارې په چوکاټ کې لومړۍ ښځه شوه چې رسمي مقام یې ترلاسه کړ.