بایډن له افغانستان نه د امریکایي ځواکونو په وتلو مارک میلي ته بخښنه کړې
پخواني ولسمشر جو بایډن جنرال مارک میلي ته بخښنه وکړه. نوموړی په ۲۰۲۱ کې له افغانستانه د امریکایي ځواکونو د وتلو پر مهال د ګډوډۍ عامل ګڼل کېږي.
پخواني ولسمشر جو بایډن جنرال مارک میلي ته بخښنه وکړه. نوموړی په ۲۰۲۱ کې له افغانستانه د امریکایي ځواکونو د وتلو پر مهال د ګډوډۍ عامل ګڼل کېږي.
له دغه بخښنې وروسته د چارو یو شمېر پوهان اټکل کوي، چې ښایي میلي د دوشنبې په ورځ د ټرمپ د راتلونکي ادارې لاندې څېړنو سره مخ شي.بایډن دا بخښنه په داسې حال کې وکړه، چې څو شېبې ورهسته یې سپینه ماڼۍ پرېښوده او واک یې ډونالډ ټرمپ ته وسپاره.میلي بخښنه ومنله او په یوه بیان کې یې وویل، چې هغه نه غواړي د خپل ژوند پاتې برخه د "غچ اخیستنې" سره په مبارزه کې تېره کړي.په ۲۰۲۴ کال کې د کانګرس د بهرنیو چارو کمیټې میلي د بهرنیو چارو وزارت د غیر جنګي تخلیې عملیاتو ځنډولو یا په دغه هېواد کې د کارکوونکو امریکایي ملکي وګړو د وتلو امر په تور تورن کړ.مګر په کانګرس کې له افغانستان څخه د امریکایي ځواکونو د وتلو نیوکه کوونکي وايي، چې د دوی حساب له مارک میلي سره پای ته نه دی رسېدلی.سناتور جیم بانکس چې د افغانستان په اړه ډېره مطالعه لري وویل: "مارک میلي ممکن بخښنه وغواړي، مګر موږ به د هغه د حساب ورکولو لپاره لارې چارې ولټوو."له افغانستانه د امریکایي ځواکونو له وتلو وروسته ارزونې په لویه کچه دا پوښتنه کوي، چې ولې پوځ د ملکي وګړو د اېستلو بشپړېدو دمخه له سیمې څخه ووت.د ګډو ځواکونو پخوانی رییس میلي ویلي، چې د امریکایي ځواکونو وتل چې په کې ۱۳ امریکایي سرتېرو خپل ژوند له لاسه ورکړ، یوه "ستراتیژیکه ناکامي" وه.دا پرېکړه د ۲۰۲۱ کال د اګست تر نیمایي پورې نه وه شوې، خو د دوو اونیو په تېرېدو بایډن له دغه هېواد د وتلو پرېکړه وکړه.الیکس پریټساس چې د متحده ایالاتو دفاع وزارت کې د ترهګرۍ ضد پخوانی چارواکی او د امریکا د ځانګړو عملیاتو ټولنې د بورډ غړی دی، فاکس نیوز ډیجیټل ته وویل: "د امریکا پوځ د بهرنیو چارو وزارت سره د غیر جنګي تخلیې عملیاتو کې د ملاتړ مسوولیت لري، په هرصورت، د جګړې له ډګر څخه د امریکایي ځواکونو اېستل چې د جګړې له عمل سره تړاو لري د دفاع وزارت مسوولیت دی او په پای کې موږ یو پاتې ځواک هم شاته نه دی پریښی."میلي د ۲۰۲۱ کال په جون میاشت کې په کانګرس کې وویل، چې امریکا به داسې صحنې ونه ګوري، چې په ویتنام کې د سیګون د سقوط یادونه وکړي، دغلته امریکایي پرسونل د ودانیو له بامونو پورته شوي او لېږدول شوي وو.نوموړي ویلي: "زه په افغانستان کې د سیګون ۱۹۷۵ نه وینم. طالبان یوازې د شمالي ویتنام پوځ نه دي."د میلي بخښنه د مخکینۍ بخښنې د یوې ډلې برخه وه، چې انټوني فوسي او د جنوري د شپږمې کمیټې غړي په کې شامل وو.میلي د بخښنې په غبرګون کې وویل: "زه او زما کورنۍ د ولسمشر د نن ورځې د اقدام څخه په ژوره توګه مننه کوو."هغه زیاته کړه: "زموږ د ملت لپاره د یونیفورم په جامو کې د ۴۳ کلونو وفادار خدمت وروسته د اساسي قانون ساتنه او دفاع ده، زه نه غواړم هغه پاتې وخت چې رب یې ماته راکوي د هغو کسانو سره په مبارزه کې تېره کړم، چې په ناحقه د هغو کسانو سره مبارزه کوي، چې ښایي د پام وړ سپکاوي لپاره غچ واخلي. زه نه غواړم خپله کورنۍ، ملګري او هغه کسان چې ما ورسره خدمت کړی د پایلې په توګه د ګډوډۍ، لګښت او اضطراب له امله وساتم."د استازو جرګې د بهرنیو چارو کمیټې د افغانستان د څېړنو پخواني لوړپوړي پلټونکي د بخښنې په اړه فاکس نیوز ډیجیټل ته وویل: "میلي د سیګون د سقوط او د کابل د راتلونکي سقوط ترمنځ په څرګنده توګه سمه پرتله کول په غلط ډول رد کړل، د افغان ځواکونو اندازه یې په پراخه کچه لوړه کړه، د طالبانو د ولسوالیو د کنټرول سرعت او ساحه یې په بده توګه کمه ارزوله، بیا یې داسې افسانه خپره کړه، چې افغانستان یوازې په ۱۱ ورځو کې سقوط وکړ.د مارک میلي په اړه په دغه راپور کې راغلي، چې د کابل هوایي ډګر په ابي دروازه کې د ۱۳ امریکايي سرتېرو وژل کېدل او د طالبانو بېرته واک ترلاسه کولو په اړه میلي ناسمه وړاندوینه کړې وه او کانګرس ته یې ویلي وو، چې اوکراین به یوازې په درېیو اونیو کې د روسانو له خوا ونیول شي.
د وخجیر درې بلې غاړې ته د چین د ژنجیانګ ایغور د خودمختارې سیمې تاشقرغان ولسوالي پرته ده.
دلته د افغانستان او د چین د مرز اوږدوالی ۹۲کیلومتره دی.
دا سیمه د ۱۷۶۳ کال نه په رسمي توګه د افغانستان برخه پاتې شوې ده. البته د دې اوسنۍ جغرافیا شکل په ۱۸۹۳ کې د ډیورنډ د کرغیړنې استعماري کرښې په نتیجه کې جوړ شوی او یوه برخه یې په هغه وخت کې په هند اشغال لرونکي بریتانوي استعمار نیولې وه.
په شمال کې واخان دهلیز د تاجکستان د ګورنو بدخشان سیمې سره لګي او جنوب کې واخان د پښتونخوا له چترال سره او د پاکستان د کنټرول لاندې د کشمیر د پخواني ریاست د ګلګت-بلتستان سیمې سره په جغرافیايي توګه لګیدلی دی او همدارنګه د هند د کنترول لاندې کشمیر هم دې سره جوخت پروت دی.
د پنج او د پامیر سیندونه له واخان دهلیز نه سرچینه اخلي او بیا وړاندې د د دغو دواړو سیندونو په یو ځاې کیدو سره د امو سیند جوړیږي.
په واخان دهلیز کې د اوسیدونکو شمیر تر شلو زرو کسانو شاوخوا اټکل شوی او په دوی کې د پامیري، واخي او کرغیز ژبې ویونکي ګډون لري.
د قراقرم، همالیه او هندوکش غرونه د واخان دهلیز نه چاپیره دي، ځکه دې ځای ته د نړۍ بام هم ویل کیږي.
د خپلې سختې یخې هوا او مشکلې غرنۍ جغرافیا په وجه په تیرو څو لسیزو کې د افغانستان سیاسي اړی ګړی او جنګونو په دې سیمه څه خاص اغیز کړی نه و، خو دا وار په ځانګړو وجوهاتو د داخلي او خارجي سیاسي لوبغاړو پام واخان دهلیز ته اوښتی، چې پرې ځان پوهول اړین دي.
واخان دهلیز او د بدخشان دغه ټوله سیمه لرغونی تاریخ لري. دا د وریښمو د تجارتي لارې یو مهم تم ځای و، چې چینايي تاجرانو ته یې د هند د نیمه وچې، غربي اسیا او د مرکزي اسیا سره د تجارت لنډه لاره تشکیلوله.
اوس هم دغه دهلیز چین ته د جنوبي اسیا او د مرکزي اسیا تر مارکیټونو رسیدلولپاره غټ پوټنشیال لري او که دا وویل شي نو غلطه خبره به نه وي، چې د واخان دهلیز د جنوبي او مرکزي اسیا د نښلوونکي پل حیثیت لري، چې د اسیا او اروپا تر منځه د ځمکني لوی پل لپاره د وړومبي ګام کار کولی شي.
د دغې سیمې په اهمیت د پوهیدلو لپاره د دې په یوه بل اړخ نظر اچول اړین دي او هغه په تیرو څو لسیزو کې په نړۍ کې د نوي اقتصادي زبرځواک په توګه اوڅارېدونکي قدرتمن هیواد چین د اقتصادي رشد پروسې ته کتل دي.
په ۱۹۷۸میلادي کال کې د سیاسي او اقتصادي اصلاحاتو نه وروسته د شلمې پیړۍ تر پای او د یوویشتمې پیړۍ په اولو کې د چین د ټولنیز او اقتصادي رشد مرکزونه د دغه هیواد په شرق کې و، چې بیجنګ، شانګهای او ګوان ډونګ غوندې ښاري مرکزونو پکې زیات څرګند حیثیت درلود.
د دغو شرقي مرکزونو زیاتره اقتصادي ورکړه راکړه د شرقي اسیا له هیوادونو سره وه، خو په یوویشتمه پیړۍ کې چین د خپلو غربي ایالتونو لکه ژنجیانګ، قنګهای ، ګینسو او شانګسې غوندې سیمو ترقۍ ته خاصه پاملرنه وکړه.
دې سره چین په کال ۲۰۱۳کې خپل د جادې او کمربند ابتکار (BRI ) اعلان کړ، چې په دې کې له اسیا او اروپا سره سره د نړۍ د مختلفو برخو د وچو او بحري لارو په وسیله د تجارت او اقتصادي همکارۍ لپاره د وصل پراخه برنامه رابرسیره شوله.
د چین او پاکستان تر منځه د قراقرم د غرونو له لارې اقتصادي همکارۍ دهلیز ( CPEC ) د دغې برنامې مهمه پروژه ده، چې چین د بحرهند او غربي اسیا سره وصلوي.
د دې سره د واخان د دهلیز د پوټنشیال اهمیت لا زیات رابرسیره شو، ځکه چې دغه دهلیز د بي ار ای د پراخولو په لار کې مهم نقش لوبولی شي.
دلته څلور هیوادونه یعنې افغانستان، چین ، تاجکستان او پاکستان د یو بل سر ه جوخت دي او که د سیمې د هیوادونو تر منځه اړیکې نورمال شي، نو هند هم د واخان له لارې په اقتصادي همکارۍ کې برخه اخستلی شي.
د اقتصادي پوټنشال نه علاوه واخان دهلیز غټ جیو پولیتیک اهمیت هم لري. په افغانستان کې د ابر قدرتونو په منځ کې د هژمونستي شخړو په نتیجه کې زیږیدونکې اړۍ ګړۍ د چین د اقتصادي پراختیا په برنامه کې خنډ اچولی شي.
په دې لحاظ لکه چې د پخواني شوروي اتحاد او غرب تر منځه پخواني سوړ جنګ کې د خیبر او کوژکدرو او د سالنکونو د لارې کوم اهمیت لاره اوس د چین او امریکا تر منځ په نوي سوړ جنګ کې د واخان دهلیز او دې ته ورڅیرمه سیمې هم هغسې ځانګړی جیو پولیتیک اهمیت لري.
دا خبره هم باید له یاده ونه باسو چې د واخان نه چاپیره زیاتره نفوس مسلمانان دي. په پاکستان او افغانستان کې افراطي مذهبی جنګي ډلې د غربي چین او د مرکزي اسیا د بې ثباته کولو لپاره په افغانستان کې له زړو جګړو لاس ته راوړو تجربو نه استفاده کولی شي.
د پاکستان پنجابي جنرالانو د واخان په دهلیز د ډیر وخته نه نظر لرلی او په افغانستان کې یې د طالبانو د واکمنۍ نه وروسته د هغوی نه دا غوښتنه کړې، چې د واخان دهلیز یوه برخه دې پاکستان تهپه رسمي توګه په کرایه (Lease ) ورکړي، چې پاکستان له تاجکستان سرهاو له دغې لارې مرکزي اسیا سره نیغ په نیغه تجارت وکړي.
پاکستاني جنرالان فکر کوي چې هغوی له طالبانو سره په تیرو لسیزو کې کومه مرسته کړی ده اوس باید طالبان د هغو ښیګړو په بدل کې د تجارت دغه ستراتیجکه لاره پاکستان ته وسپاري.
که څه هم د افغانستان د اولسونو د سخت منفي عکس العمل له ویرې طالبانو دا کار نه دی کړی، خو دا نکته تر اوسه د پاکستان په ستراتیجیکه اجنډا کې موجوده ده، مګر پاکستان ته ورپیښه ګرانه مسله دا ده چې هغه به د چین او امریکا تر منځه په نوي سوړ جنګ کې کومې خوا ته ودریږي، ځکه چې یو خوا ډانګ دی او بل خوا پړانګ.
د ټرمپ د لوړې مراسم د یوه سیاسي ګډوډوونکي لپاره یو بریالی بیرته راتګ دی، چې د استیضاح له دوو محاکمو، د جرم له محکومیت، د وژنې له دوو هڅو او د ۲۰۲۰ کال په ټاکنو کې د خپلې ماتې د ازالې د هڅو له تور څخه روغ پاتې شوی دی.
دغه مراسم به په پنځو بجو د امریکا د کانګرس په روټنډا کې ترسره شي.
دا د ۴۰ کلونو په موده کې لومړی ځل دی چې د ولسمشر د لوړې مراسم د سړې هوا له امله په بند ځای کې ترسره کېږي.
د ۱۵۰۰ کسانو بښل
ټرمپ، چې په ۱۹مه پیړۍ کې له ګروور کلیولینډ وروسته لومړنی ولسمشر دی چې له لومړۍ ماتې وروسته د ولسمشرۍ دویم ځل ټاکنې ګټي، ژمنه کړې چې د جنورۍ پر۶مه نېټه به په تاوتریخوالي کې له۱۵۰۰زیات تورن کسان د خپلې دورې په لومړۍ ورځ معاف کړي.
ټرمپ د خپلې دورې په لومړۍ ورځ د ګڼو اجرایوي فرمانونو د لاسلیکولو ژمنه کړې، چې په کډوالۍ، انرژۍ او مالیاتو پورې اړوند دي. د یکشنبې په ورځ په یوه غونډه کې ټرمپ وویل چې هغه به په خپله لومړۍ ورځ پر کډوالۍ سخت محدودیتونه وضع کړي.
د۲۰۱۷ کال په څېر ټرمپ د یوې ګډوډۍ راوړونکي ځواک په توګه واک ته راځي، چې د فدرالي حکومت د بیا جوړولو ژمنه یې کړې او له دویمې نړیوالې جګړې وروسته د امریکا په مشرۍ د نړیوالو تړونونو په اړه شک څرګندوي.
ټرمپ سره له دې چې د ۵۰ سلنې اکثریت ترلاسه کولو کې پاتې راغلی، دا ځل له کمالا هرېس څخه په ملي رایه کې دوه میلیونه زیاتې رایې ګټلې. په ۲۰۱۶ کال کې ټرمپ له هیلري کلنټن څخه د درې میلیونه رایو په توپیر ټاکنیز کالجونه وګټل او ولسمشر شو.
د ټیکزاس پوهنتون د ولسمشرۍ تاریخپوه جیرمي سوری ویلي، اوسنی وخت د ۱۹مې پیړۍ وروستي کلونه یادوي، کله چې ګروور کلیولینډ د ولسمشرۍ د ناپرلهپسې دورو ګټونکی و. هغه ویلي، «موږ د یوه بنسټیز بدلون موده لرو، اقتصاد په بنسټیز ډول بدل شوی، د نژاد، جنسیت او ټولنیز جوړښت له اړخه هېواد په یو مهم حالت کې دی».
ټرمپ واردمخه خلک وېرولي
ټرمپ به د کانګرس په دواړو خونو کې د جمهوري غوښتونکو له اکثریت خوند واخلي چې تقریبا په بشپړ ډول د ګوند دننه له مخالفانو پاک شوی. د هغه سلاکارانو پلان وړاندیز کړی چې بې پرې بیوروکراټان په «غورچاڼ» وفادارانو بدل کړي.
حتا له واک ترلاسه کولو مخکې ټرمپ په قطر کې د مذاکراتو له لارې د اسراییل او حماس ترمنځ د اوربند په تړاو خپل نفوذ څرګند کړ او خبرداری یې ورکړی و چې که حماس یرغمل شوي کسان خوشې نه کړي نو درنده سزا به وویني.
ټرمپ ادعا کړې چې د خپلې دورې په لومړۍ ورځ به د روسیې-اوکراین جګړه ختمه کړي، خو د هغه سلاکارانو ویلي چې د سولې تړون به څو میاشتې وخت ونیسي.
هغه د نړۍ له مشرانو سره ولیدل او د پاناما کانال د نیولو، د ناټو د متحد ډنمارک د ګرینلینډ خاورې د کنټرول او د متحده ایالاتو پر لویو سوداګریزو شریکانو د تعرفو لګولو له لارې یې ویره رامینځته کړه.
د ۲۰۱۷ کال اپوټه ټرمپ په خپله جنجالي کابینه کې د یو شمیر کسانو په ټاکلو کې تر تجربې وفادارۍ ته لومړیتوب ورکړی او ځینې نوماندان یې د هغو ادارو څرګند منتقدان دي چې دوی یې د رهبرۍ لپاره ګومارل شوي دي.
د نړۍ تر ټولو شتمن سړی ایلان ماسک یې هم ترڅنګ ولاړ دی، چې د ټرمپ په ټاکنیز کمپاین کې یې له ۲۵۰ میلیون ډالرو ډیر مصرف کړی. د رویټرز او نورو رسنیو په وینا، نور میلیاردري مشران چې له راتلونکي ادارې سره یې د مرستې هڅه کړې، د امازون جیف بیزوس، د میټا مارک زوکربرګ، د الفابیټ سندر پیچای او د ایپل ټیم کوک به نن د دوشنبې په مراسمو کې له ماسک سره یوځای شي.
د کډوالۍ خلاف فرمان
د پنسلوانیا ایونیو لاندې له سپینې ماڼۍ تیرېدونکی دودیز پریډ به اوس د کیپیټل ون ارینا په داخل کې ترسره شي، چیرې چې ټرمپ د یکشنبې په ورځ د خپل بري غونډه وکړه. ټرمپ به د ماښام په دریو پرانیستونکو مراسمو کې هم ګډون وکړي.
د ورځې د جشن په جریان کې به ټرمپ د لسګونو اجرایوي فرمانونو لاسلیکول پیل کړي.
له پلان نه خبرې سرچینې رویټرز ته وویل چې له نشه يي توکو سره مبارزه، د امریکا – مکسیکو پولې ټینګول، کډوالۍ او د بایډن د چاپیریال اړوندو مقرراتو لغو کول ښايي په دې کې شامل وي. ممکن هغه امریکا د پاریس د اقلیم له تړون نه وباسي.
د رویټرز په وینا، ټرمپ به لومړی «درغلګر» ولسمشر وي چې سپینې ماڼۍ ته ننوځي. د نیویارک یوې محکمې هغه د سوداګریزو ثبتونو په جعل کې ګرم وباله چې یوې پورن ستورې ته حق السکوت ور کړي. هغه له سزا وژغورل شو، ځکه قاضي منلې چې یوه راتلونکي ولسمشر ته سزا ورکول عملي نه دي.