داسې انګیرل کیږي چې ښځې د نارینه وو په پرتله ډېرې خبرې کوي او دا تصور په ټوله نړۍ کې عام دی. مګر ایا دا ریښتیا ده؟ دا پوښتنه په یوه زړه پورې نوې څېړنه کې ځواب شوې.
دا پوښتنه د امریکا د اریزونا پوهنتون په څېړنه کې ځواب شوې.
د دغه پوهنتون له خوا په ۲۰۰۷ کې یوې څېړنې ومونده ،چې دا نظر چې ښځې د نارینه وو په پرتله ډېرې خبرې کوي ناسم دی.
د څېړنې له مخې، په اوسط ډول هره ورځ شپاړس زره کلمې د نارینه او ښځو له خوا ویل کیږي. د اریزونا پوهنتون څېرونکو د پخوانیو موندنو د تصدیق لپاره نوی څېړنې ترسره کړي دي.
د دغو څېړنو د موندنو له مخې، دا روښانه ده چې مېرمنې کولی شي ډېرې خبرې وکړي مګر یوازې په ټاکلي عمر کې.
څېړونکو وویل چې په ټوله نړۍ کې داسې انګیرل کیږي چې ښځې د نارینه وو په پرتله ډېرې خبرې کول خوښوي، نو موږ هڅه وکړه چې دا ازموینه وکړو.
څېړنې موندلې چې په یوه ټاکلي عمر کې مېرمنې د نارینه وو په پرتله په اوسط ډول ۳۰۰۰ کلمې ډېرې خبرې کوي.
د څېړنو له مخې، ښځې له ۱۰ تر ۱۷ کلنۍ، له ۱۸ تر ۲۴ او ۶۵ کلونو او یا له دې وروسته د نارینه وو په څېر ډېرې خبرې کوي.
مګر د ۲۵ او ۶۵ کلونو ترمنځ د یوې ټاکلې مودې په جریان کې، ښځې د نارینه وو په پرتله هره ورځ په اوسط ډول ۳۰۰۰ کلمې ډېرې خبرې کوي.
څېړونکو دا هم وموندله چې ډېری خلک په اوسني وخت کې په لږو خبرو کولو عادت شوي، ممکن دا د ډیجیټل اړیکو د زیاتوالي له امله وي.
د دې څېړنې لپاره، له شپږ لکه دېرش زره نارینه او ښځو چې عمرونه یې د ۱۰ او ۹۴ کلونو ترمنځ و د خبرو کولو معلومات چې د ۲۲ بېلابېلو څېړنیزو راپورونو برخه وه څېړل شوي.
څېړونکو وموندله، چې د ۲۵ او ۶۴ کلونو ترمنځ، مېرمنې هره ورځ په اوسط ډول ۲۱,۸۴۵ کلمې خبرې کوي، خو نارینه بیا د ۱۸,۵۷۰ کلمې په خبرو کې کاروي.
څېړونکو وویل چې دوی په ډاډ سره نه شي ویلای چې ښځې ولې په څلوېښت کلنۍ کې ډېرې خبرې کوي، مګر یو احتمال دا دی چې دا د ماشوم پالنې وخت دی او ډېری وختونه مېرمنې د دوی د پاملرنې مسولیت لري، چې کیدای شي دوی ډېرې خبرې وکړي.
د څېړونکو په وېنا، د عمر په ډېرېدو سره ښځې او نارينه دواړه کمې خبرې کوي.
د مصنوعي ځیرکتیا په اړه په یوه نوي اخلاقي لاسوند کې، چې د واتیکان دوو ادارو لیکلی او پاپ فرانسیس تایید کړی، ویل شوي، « د مصنوعي ځیرکتیا له لارې جوړې شوې جعلي رسنۍ د ټولنې بنسټونه ورو ورو کمزوري کولای شي».
د واتیکان په سند کې، چې «لرغونی او نوی» نومیږي، د کار پر بازار، روغتیا او زده کړو د مصنوعي ځیرکتیا اغېزې څېړل شوې دي.
د رویټرز د رپوټ له مخې، سند وايي، « په ټولو هغو ځایونو کې چې انسانان پرېکړې کوي، د شر سیوری دلته هم ځان راجوتوي».
پاپ اخلاقي چوکاټونه غواړي
واتیکان ټینګار کوي چې د مصنوعي ځیرکتیا د اخلاقي ارزونې لپاره د ټکنالوژۍ د کارونې او موخو په اړه روښانه تګلارې اړینې دي.
سند خبرداری ورکوي چې د ناسمو معلوماتو خپرېدل، په ځانګړې توګه هغه چې د مصنوعي ځیرکتیا تر کنټرول یا اغېز لاندې وي، «په ټولنه کې په غیر قصدي ډول سیاسي وېش او ګډوډي ته لمن وهلای شي».
پاپ فرانسیس، چې له ۲۰۱۳کال راهیسې د ۱.۴ میلیارد کسیزې کاتولیک کلیسا مشري کوي، په وروستیو کلونو کې د مصنوعي ځیرکتیا اړوند اخلاقي مسایلو ته پاملرنه ډېره کړې ده.
تېره اونۍ، پاپ په داووس کې د نړیوال اقتصادي فورم غونډې ته په یوه پیغام کې وویل، چې مصنوعي ځیرکتیا د بشریت راتلونکي ته «جدي ګواښونه» پېښولای شي. هغه د نړۍ له سیاسي، اقتصادي او سوداګریزو مشرانو وغوښتل چې د دې ټکنالوژۍ د کارونې لپاره اخلاقي چوکاټونه کېږدي.
پاپ د تېرکال په جون میاشت کې په ایټالیا کې د جي اووه غونډې پر مهال هم ورته خبرداری ورکړی و. هغه وویل چې خلک باید الګورېتمونه دې ته پرې نه ږدي چې ددوی برخلیک وټاکي.
د چینايي موډل بری
د واتیکان دغه سند داسې مهال خپریږي، چې د چین د نوې مصنوعي ځیرکتیا ماډل « ډيپ سیک» د امریکايي ورته کمپنیو بازارونه ګډوډ کړي دي.
د امریکا د چیپ جوړولو شرکت انویدیا ونډې د دوشنبې په ورځ ۱۷ سلنه ولوېدې او په بازار کې یې ونډه ۵۹۳ میلیارده ډالرو ته را ښکته شوه. رویټرز وايي، چې دا د تاریخ تر ټولو ستر یو ورځنی زیان دی.
ډیپسیک (DeepSeek) شرکت ادعا کوي چې دا ماډل د اوسنیو شته خدماتو په پرتله لږ معلومات او کم لګښت لري، خو دغه نوي ځیرک ماډل په نړیواله کچه پام ځان ته اړولی دی.
د OpenAI اجرایه رییس سام الټمن دایو پام وړ ماډل بللی او ویې ویل، « موږ به لا غوره ماډلونه وړاندې کړو او دا رښتیا هم خوشحالوونکې ده چې یو نوی سیال راغلی».
په اسیا کې د جاپاني شرکت ایډوانټیسټ ونډې لس سلنه ټیټې شوې، د هالنډ (ASML) شرکت هم یو څه شاته لاړ، په متحده ایالاتو کې د مایکروسافټ، ګوګل مور او نورو ټکنالوژیکو شرکتونو ونډې هم کمې شوې دي.
د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ خبرداری ورکړی چې د ډیپ سیک بری باید د امریکا د ټکنالوژۍ شرکتونو لپاره « د ویښتابه نښه» وي.