محمد ادریس انوري د پروان ولایت په سیاه ګرد ولسوالۍ کې د یوې غونډې پر مهال ویلي، چې یو شمېر بهر میشتي له امریکا او «غیر اسلامي» هېوادونو غوښتنه کوي، چې په افغانستان کې عدالت پلی شي.
په پروان کې د طالبانو د والي رسنیز دفتر وايي، دوه ورځې وړاندې د دغه ولایت ټولو مسوولینو په سیاه ګرد ولسوالۍ کې د طالبانو په ملاتړ یوه غونډه کې ګډون کړی و.
په دې غونډه کې د طالبانو د پروان والي محمد ادریس نوري ویلي، چې ځینې کړۍ په بهر کې د طالبانو خلاف توطیې جوړوي.
محمد ادریس انوري وایي:« په کفری هېوادونو کې، د یهودو او نصاراوو په هېوادونو کې ناست دي او دوی له چا څخه د ملګرتیا تمه لري؟ له کافر څخه یې لري، له یهود څخه یې لري، له نصاراوو څخه یې لري. هره ورځ له کفري حکومتونو څخه له امریکا څخه دا غوښتنز کوي، چې راشئ زموږ په هېواد کې عدالت پلی کړئ. ایا دا د الهي نظام په ضد دریدل دي که نه دي؟»
نوموړي په دې اړه د کوم چا نوم یاد نه کړ خو وايي، طالبان د ولس مشروع واکمنان دي او د هیچا زورواکي نه مني.
د پروان لپاره د طالبانو د والي دغه څرګندونې په داسې حال کې دي، چې څو ورځې وړاندې په ویانا کې یوې غونډې له طالبانو وروسته د افغانستان د راتلونکي په اړه سلامشورې وکړې او ځینې سندونه یې تصویب کړل.
نن پنځمه ورځ ده، چې د ډیورنډ په فرضي کرښه د تورخم دروازه د پاکستان لهخوا د هر ډول تګ راتګ لپاره تړلې ده.
د دغې دروازې د تړل کېدو له امله نه یوازې په دغه لاره تلونکو ناروغانو، ښځو او ماشومانو په ګډون مساپرو ته ستونزې راولاړې کړې؛ بلکې هغه سوداګر یې هم زیانمن کړي، چې د کرښې دواړو غاړو ته یې په سوداګریزو توکو بار لارۍ هم په ټپه ولاړې دي.
د پاکستان د ګمرکاتو چارواکو ویلي، چې د تورخم بندر وروستۍ تړل کېدا د دواړو هېوادونو ترمنځ سوداګرۍ ته ۱۲ میلیونه ډالره زیان اړولی دی.
په ننګرهار ولایت کې د سوداګرۍ او پانګونې خونې یوه غړي حاجي ګل مراد عرب افغانستان انټرنشنل پښتو ته وویل، سیاست باید له سوداګرۍ جلا شي؛ د تورخم دواړو غاړو ته د نورو سوداګریزو توکو ترڅنګ په میوو او سبو بار سلګونه لارۍ په ټپه ولاړې دي، چې د خرابېدو له ګواښ سره مخ دي.
د هغه په وینا، د تورخم دروازې تړل کېدو افغان سوداګرو ته ډېر زیان اړولی او که یاده لاره همداسې تړلې پاتې شي؛ نو د تازه میوو او سبو سوداګر به دېوالیه شي.
د مومند په نوم یو سوداګر چې په سبو بار لارۍ یې په تورخم کې ولاړه ده وویل:« زه د افغانستان له لارې ازبیکستان او تاجکستان ته د تازه سبزو کار کوم؛ ډېر مال مې په تورخم کې بند پاتې دی؛ که لاره خلاصه نشي، نو زما تازه میوې او سابه به ټول خراب شي.»
پرون ورځ طالبانو په یوې خبرپاڼه کې ویلي و، چې د تورخم د دروازې د خلاصون لپاره یې په ننګرهار کې د طالبانو د والي مرستیال په مشرۍ یو پلاوی د پاکستاني لوري سره د خبرو اترو لپاره تورخم ته استولی؛ خو یادې خبرې بې پایلې پای ته رسېدلې دي.
په سیمه کې ځایي پاکستاني خبریالانو افغانستان انټرنشنل پښتو ته ویلي، پرون تر ناوخته د دواړو لوریو ترمنځ خبرې اترې روانې وې چې د کومې پایلې پرته پای ته رسېدلې دي.
د دغو خبریالانو په وینا، ښایي یو ځل بیا د خبرو اترو دغه لړۍ له سره پیل شي او تمه کېږي چې یوې پایلې ته ورسېږي.
پښتون سياستوال افراسياب خټک د پاکستان لهخوا پر ډيورنډ کرښه د تورخم دروازې تړلو ته په غبرګون کې دوه ورځې وړاندې په اېکس پاڼه لیکي و، د پاکستان پوځي حکومت لسيزې د يوې نااعلان شوې جګړې په ترڅ کې وکولای شول تر خپل ملاتړ لاندې طالبان پر افغانستان حاکم کړي. اوس دواړه لوري د ډيورند کرښې دواړو خواوو ته د پرتو مېليونونو پښتنو پر اقتصادي قتل عام لګيا دي.
د تورخم دروازه څو ورځې وړاندې د پاکستاني لوري لهخوا په داسې حال کې وتړل شوه، چې طالبانو غوښتل فرضي کرښې ته نږدې پوځي تاسیسات جوړ کړي او پاکستان د دغې کړنې د مخنیوي لپاره له طالبانو د کار بندولو غوښتنه وکړه.
د طالبانو د عامې روغتیا وزارت په یوه خبرپانه کې ویلي، چې د یاد وزارت وزیر مولوي نور جلال جلالي په افغانستان کې د چین له سفیر ژاو شېنګ سره کتلي. خبرپاڼه زیاتوي، چې طالبانو د چین له سفیر څخه په روغتیايي برخه کې د همکارۍ غوښتنه کړې.
خبرپاڼه کې راغلي، چې د چین له سفیر سره په دې لیدنه کې د کندهار میرویس سیمهییز روغتون ودانۍ د بیا رغونې، د خدمتونو پراختیا، سنتي طب او راډیولوژي برخو کې د افغان روغتیايي کارکوونکو د ظرفیت لوړونې او د ساري ناروغیو پېښو ته د رسېدنې په موخه د وسایلو، درملو او واکسینو په برابرولو خبرې اترې شوې دي.
بلخوا په افانستان کې د چین سفارت هم په خپله ویبپاڼه دا خبر تایید کړی او ویلي یې دي، چې چین به له افغانستان سره د روغتیا په برخه کې خپلو همکاریو ته دوام ورکړي.
دغه لیدنه په داسې حال کې کېږي، چې د افغانستان روغتیایي وضعیت په ورستیو کلونو کې د جګړو، اقتصادي بحران او د طبیعي منابعو د کمښت له امله له جدي ستونزو سره مخ دی.
د روان کال په پیل کې د روغتيا نړیوال سازمان ویلي وو، چې په افغانستان کې د طالبانو بیا ځلې واکمنېدو سره د دغه هېواد روغتيايي نظام له جدي ننګونو سره مخ دی.
د روغتیا نړيوال سازمان يې لامل د بهرنیو بسپنو او مرستو درېدل بللي وو. دغه سازمان ويلي وو، چې هغه سیستم چې په ټول هېواد کې مېلیونونو وګړو ته روغتيايي خدمتونه برابروي، کارکوونکي يې په میاشتو د معاش له نشتوالي ځورېدلي او روغتيايي بنسټونه د درملو، تېلو او خوړو له کمبود سره مخ شوي.
څه موده وړاندې د لانسېټ معتبرې روغتیايي خپرنۍ هم په یوه راپور کې ویلي وو، چې د طالبانو له بیا واکمنېدو سره په افغانستان کې له روغتيايي سکتور سره په کېدونکو مرستو کې ځنډ په تېرو دوو لسیزو کې د روغتیا په برخه کې لاسته راوړنې د له منځه تګ له ګواښ سره مخ کړې.
د بېځایه شویو نړۍوال سازمان په پاکستان کې د افغان ښځو د حقونو فعالې او خبریالې فهیمه زاهد دروازي پر نیول کېدو اندېښنه څرګنده کړه. دغه سازمان دارنګه د پاکستان له حکومته غوښتي، هغه کسان دې نه شړي، چې افغانستان ته تر ستنېدو وروسته یې ژوند له ګواښ سره مخ کېږي.
فهیمه زاهد دروازي تېره ورځ د اسلام اباد په باره کهو سیمه کې د پولیسو لهخوا ونیول شوه.
دغه سازمان پر اېکس پاڼه کاږلي، چې د هغې او د نورو افغان کډوالو د نیولو او له پاکستانه یې د شړلو مسله یوه «جدي ستونزه» ده، چې د پام وړ نړۍوال نیوکې یې هم راپارولې دي.
په دغه یادښت کې راغلي، په وروستیو میاشتو کې پاکستان د افغان کډوالو د بېرته ستنولو هڅې ګړندۍ کړې دي چې له امله یې د هغو کسانو ترمنځ پراخه وېره رامنځته شوې چې په افغانستان کې د طالبانو له ځورونې تښتېدلي دي.
د دغه سازمان راپورونه ښیي، چې په وروستیو کې په پاکستان کې افغان کډوال د نیونې، ځورونې او د شړلو له ګواښونو سره مخ شوي دي.
دغه سازمان زیاته کړې، چې د دغو کډوالو په ډله کې د مدني ټولنو فعالینو، ژورنالیستانو او د ښځو د حقونو فعالانو په ګډون ډېر هغه نور کسان هم شامل دي؛ که چیرې د طالبانو تر کنټرول لاندې افغانستان ته ستانه شي، نو ژوند یې له سخت ګواښ سره مخ کېږي.
په دغه لیکنه کې دارنګه راغلي: «د فهیمه زاهد دروازي قضیه هغه ګواښ ته اشاره کوي، چې په پاکستان کې افغان کډوال ورسره مخ دي. د ښځو د حقونو د فعالې او خبریالې په توګه افغانستان ته د هغې جبري ستنېدل کولای شي، هغه د سختې ځورونې سره مخ کړي.»
دغه سازمان له پاکستاني چارواکو غوښتي، چې فهیمه زاهد دروازي ژر تر ژره خوشې کړي او د هغې خوندیتوب ډاډمن کړي.
دغه سازمان د پاکستان پر حکومت غږ کړی، چې د افغان کډوالو د اېستلو لړۍ وځنډوي او له نړۍوالو سازمانونو سره همکاري وکړي؛ ترڅو دوی ته اړین خوندیتوب او ملاتړ چمتو کړي.
د دغه یادښت په وروستۍ کرښه کې راغلي، د بشري حقونو درناوی او هغو کسانو ته پناه ورکول چې له ځورونې څخه تښتي؛ هغه بنسټیز مسوولیتونه دي، چې پاکستان یې باید درناوی وکړي.
تر دې څو ورځې وړاندې د پاکستان حکومت د ښځو د حقونو یوه بله فعاله زهرا موسوي هم په اسلام اباد کې د خپل زوی سره یې یوځای نیولې وه، چې لا یې هم برخلیک روښانه نه دی.
له بل پلوه تازه پاکستاني رسنیو راپور ورکړی، چې د دغه هېواد حکومت پلان لري څو د ناقانونه افغان کډوالو د اېستلو دویم پړاو پیل کړي او په دغه پړاو کې شاوخوا ۸۰۰ زره کسان د بېځایه کېدو له ګواښ سره مخ دي.
د راپورونو له مخې، د هغو افغانانو د استوګنې موده چې غواړي درېیم هېواد ته لاړ شي، د ۲۰۲۵ کال د جون میاشتې تر ۳۰مې پورې غځول شوې؛ خو د ۲۰۲۵ کال تر سپټمبر پورې له بل هېواده د ویزې د نه ترلاسه کولو په صورت کې هغوی هم ناقانونه کډوال ګڼل کېږي او له دغه هېواده به و اېستل شي.
د افغانستان د ښځینهو کرېکټ ملي لوبډلې غړې فېروزې امیري له سکای نیوز سره په مرکه کې ویلي، چې په اتلانو جام کې د افغانستان او برېتانیا ترمنځ د لوبې پرېکون «د افغانستان د ښځو پر وضعیت کوم اغېز» نه کوي.
هغه د کرېکټ نړۍوالې شورا لهخوا د ښځینه لوبډلې په رسمیت پېژندو غوښتونکې شوه.
د برېتانیا د کرېکټ ملي لوبډله د اتلانو جام په یوې حساسه لوبه کې د چهارشنبې په ورځ د افغانستان پر وړاندې د لوبو ډګر ته ښکته کېږي.
د افغانستان د ښځو کرېکټ ملي لوبډله چې په ۲۰۲۱کال کې د طالبانو تر واکمنېدو وروسته اسټرالیا ته کډواله شوه وویل، چې په دغو درېیو کلونو کې د کرېکټ د نړۍوالې شورا لهخوا بابېزه ګڼل شوې او د دوی څخه د ملاتړ غوښتنې بې ځوابه پاتې دي.
که څه هم د کرېکټ نړۍوالې شورا د قانون له مخې، هغه هېوادونه چې د ښځو کرېکټ ملي لوبډله نه لري، نه شي کولای چې د نارینهو نړۍوالو لوبو کې ګډون وکړي؛ خو د افغانستان د نارینهو کرېکټ ملي لوبډله لاهم په نړۍوالو لوبو کې د لوبېدو اجازه لري او د هغوی لپاره کوم محدودیت په پام کې نه دی نیول شوی.
له دې سره د افغانستان د ښځینهو کرېکټ ملي لوبډلې غړې فېروزه امیري ټینکار کوي، چې د برېتانیا لهخوا د لوبې سره پرېکون یوه مناسبه حل لار نه ده.
هغې د سکای نیوز ورزشي برخې ته وویل: «دا چې نړۍ غواړي له موږ او افغان ښځو ملاتړ وکړي، یوه ښه هڅه ده؛ خو زه خپله داسې فکر کوم، چې پرېکون به اغېز ونه کړي.»
فېروزې د افغانستان د ښځو کرېکټ ملي لوبډلې د راتلونکې په اړه وویل: «د هغې وخت رارسېدلی، چې د کرېکټ نړۍواله شورا یو ګام واخلي او موږ د ملي لوبډلې په توګه په رسمیت وپېژني او اجازه راکړي، چې په نړۍواله کچه سیالي وکړو. او یا موږ دې د کډوالې لوبډلې په توګه په رسمیت وپېژني؛ تر څو د افغانستان استازيتوب وکړای شو.»
د افغانستان د مخکیني حکومت تر پرځېدو وړاندې د هېواد کرېکټ بورډ ژمنه کړې وه، چې د ښځو د کرېکټ د ودې په برخه کې پروګرامونه پیلوي او ۲۵ لوبغاړې یې ملي لوبډلې لپاره ټاکلې وې؛ خو دغه اقدام د ۲۰۲۱کال په نیمایي کې په ټپه ودرېده.
د افغانستان د نارینهو کرېکټ ملي لوبډلې روزونکی جاناتان تروت وایي، لوبغاړي یې پوهېږي چې «په هېواد کې یې وضعیت سم نه دی» او د ښځو پر وړاندې د طالبانو له سختو بندیزونو خبر دي.
هغه په اتلانو جام کې له برېتانیا سره د یوې حساسې لوبې له پیل وړاندې په لاهور کې بيبيسي ته وویل: «زموږ لوبغاړي د سم او ناسم ترمنځ په توپیر پوهېږي. د هغوی لپاره یو پېچلی وضعیت دی. زه هڅه کوم، چې د هغوی دغه وضعیت درک کړم.»
د لوبې تر مخه په یوې خبري غونډه کې د افغانستان د کرېکټ ملي لوبډلې لوبډلمشر حشمتالله شهیدي وویل: «ټول غواړي، چې د افغانستان د کرېکټ ښځینه لوبغاړي هم وشي کړای، کرېکټ وکړي.»
خو هغه د برېتانیا لهخوا د افغانستان سره د لوبې د پرېکون په اړه وویل: «موږ لوبغاړي یو او یوازې هغه څه چې په لوبغالي کې کېږي پرې کار کولای شو، سیاست زموږ په واک کې نه دی.»
تر ۱۶۰ ډېرو بریتانیايي سیاستوالو د یوه لیک په لاسلیکولو سره د برېتانیا له کرېکټ ملي لوبډلې وغوښتل، چې د طالبانو سره د اعتراض لپاره دې د افغانستان کرېکټ ملي لوبډلې سره له لوبې ډډه وکړي.
ورته مهال د برېتانیا لومړی وزیر کېیر سټارمر د کرېکټ نړۍوالې شورا د قوانینو د پلي کولو غوښتنه وکړه؛ خو د برېتانیا د کلتور وزیرې لیزا نندي ټینګار وکړ، چې لوبه باید ترسره شي؛ تر څو د برېتانیا لوبډله تاوان ونه کړي او وړاندیز یې وکړ، چې برېتانوي چارواکي دې په دغو سیالیو کې ګډون ونه کړي.
له دې سره د برېتانیا کرېکټ بورډ منلې، چې د دغه هېواد لوبډله به په لوبو کې ګډون وکړي.
د دغې لوبډلې اجراییوي مشر ریچارډ ګولډ سکای نیوز ته وویل:« د لوبې سره پرېکون به یو بې پایلې اقدام وي. طالبان پرې سر نه خوږوي. تر نیمایي ډېر طالبان اصلأ نه غواړي، چې په افغانستان کې د کرېکټ لوبه وشي؛ نو له دې امله دغه ډول اقدام به د افغانستان د خلکو په ګټه نه وي.»
د افغانستان لپاره د پاکستان ځانګړي استازي محمد صادق د افغانستان لپاره د جرمني له شارژدافیر رولف رین هارډ سره د افغانستان په اړه د نړۍوالې ټولنې د شته ننګونو په تړاو خبرې کړې دي. دغه خبرې تېره ورځ په اسلام اباد کې د یوې لیدنې پرمهال شوې دي.
ښاغلي محمدصادق د دغې لیدنې د تصویرونو په خپرولو سره پر اېکس پاڼه کاږلي: «موږ په سیمه کې د وروستیو بدلونونو او د افغانستان په برخه کې د نړۍوالې ټولنې د مهمو ننګونو په اړه ژورې خبرې وکړې.»
هغه زیاته کړې، چې په دغې لیدنه کې دواړو خواوو د افغانانو لپاره د نړۍوالې همکارۍ او د دوامداره بشري ملاتړ پر اهمیت هوکړه وکړه.
د پاکستان استازي لهخوا د افغانانو د بشري ملاتړ د دوام خبرې اترې داسې مهال کېږي، چې تازه پاکستاني رسنیو راپور ورکړی، چې د دغه هېواد حکومت پلان لري څو د ناقانونه افغان کډوالو د اېستلو دویم پړاو پیل کړي او په دغه پړاو کې شاوخوا ۸۰۰ زره کسان د بې ځایهکېدو له ګواښ سره مخ دي.
افغانستان یو له هغو هېوادونو دی، چې تر نیمایي ډېر وګړي یې بشري مرستو ته اړ دي.
د ټرمپ لهخوا افغانستان ته د مرستو ځنډېدل په افغانستان کې خلک له ګڼو ستونزو سره مخ کړي او د ډېرو پروژو او مرستندویه دفترونو د تړل کېدو او یاهم د بودجې د کمښت له امله د کارکوونکو د کمولو له امله زیات شمېر کسان وزګار شوي دي.
تېرکال له پاکستانه افغانستان ته ورغلي ګڼ کډوال له هم د کډوالو په بنډغالو کې شپې سبا کوي او لاتراوسه سرپناه نلري.