نن پنجشنبه (د کب ۹مه) د سرتېري له ملي ورځې سره برابره ده. واک ته د طالبانو له رسېدو وړاندې به دغه ورځ د افغانستان په بېلابېلو برخو کې د شانداره غونډو پر جوړېدو سره نمانځل کېده او خلکو به هم سرتېري د ګلونو په ګېډیو نازول.
د طالبانو له واکمنېدو سره په افغانستان کې د پخوانیو سرتېرو ژوند له ګواښونو سره مخ شوی، چې له امله یې پخواني سرتېري اړ شول چې له افغانستانه ګاونډیو هېوادونو ته کډه شي.تر دې وړاندې د ملي سرتېرو د ملاتړ بنسټ لهخوا افغانستان انټرنشنل سره په شریکو شویو شمېرو کې راغلي و، چې یوازې ایران ته شاوخوا ۱۵۰۰۰ سرتېري له خپلو کورنیو سره کډه شوي دي.
ډېری دغه کډوال د امنیتي ګواښونو اه امله له ویزو پرته په ناقانونه لار ګاونډیو هېوادونو ته ورغلي دي.
د راپورونو له مخې، د طالبانو په واکمنۍ کې د وژل شویو سرتېرو کورنۍ او ماشومان په بد وضعیت کې ژوند کوي او تر ډېره د بشري مرستو په وېش کې هم له دوی سره سلیقوي چلند کېږي.
له بل پلوه بیا په افغانستان کې پاتې سرتېري هم له وزګارتیا سرټکوي.
سرتېري وایي، چې طالبان دوی ته په خپل حکومت کې دندې نه ورکوي او که پوه شي چې دوی پخواني پوځیان دي؛ نو له دوی سره بد چلند کوي.
په افغانستان کې د تېر حکومت پوځیان او کارکوونکي د طالبانو له وېرې تر ډېره د هېواد دننه په پټه ګرځي.
تر دې وړاندې په ننګرهار ولایت کې د طالبانو تر واک لاندې له زندانه افغانستان انټرنشنل - پښتو ته یو شمېر د جمهوري نظام زنداني سرتېرو ویلي و، چې په دغه زندان کې شاوخوا ۲۳۱ د پخواني جمهوري نظام سرتېري او استخباراتي کارکوونکي زندانیان دي؛ خو تر اوسه د طالبانو محکمې ته نه دي وړاندې شوي.
ښایي د طالبانو په نورو زندانونو کې د ورته شمېرو په څېر د پخواني جمهوري نظام سرتېري زنداني وي؛ خو د طالبانو د سختو بندیزونو له امله د دغو بندیانو د شمېرو او وضعیت په اړه معلوماتو ته لاسرسی ستونزمن دی.
د جګړو پرمهال د وژل شویو سرتېرو شمېرې
د افغانستان انټرنشنل د څېړنیز راپور د معلوماتو پر بنسټ؛ د ۲۰۰۱ کال له اکټوبر میاشتې د ۲۰۲۱ کال د اګسټ تر ۱۵مې نېټې پورې په افغانستان کې د جمهوري دولت ۸۶۰۳۵ سرتېري، استخباراتي کارکوونکي او ملاتړي وسلهوال وژل شوي، ۱۱۱۴۸۷ ټپیان شوي او ۱۰۸۵۴ کسان معلول شوي دي.
د افغان سرتېرو د ملاتړ بنسټ بیا افغانستان انټرنشنل ته ویلي و، چې د جمهورت پر مهال د ۲۰۲۱ کال جون میاشتې پورې د ۷۵۵۴۴ وژل شویو او د ۱۴۵۷۸ معلوله سرتېرو شمېرې له دوی سره ثبت شوې دي.
د طالبانو په واکمنۍ کې د وژل شویو سرتېرو شمېرې
که څه هم د جمهوریت له پرځېدو وروسته د طالبانو په واکمنۍ کې د پخوانیو وژل شویو سرتېرو په اړه کره شمېرې په لاس کې نشته؛ خو رسنۍ د سرچینو له مخې وخت نا وخت د پخوانیو سرتېرو د ربړونې او وژنې خبرونه خپروي.
خو د تېر جمهوري حکومت د وسلهوال پوځ ویاند اجمل عمر شینواري تر دې وړاندې ویلي و، چې د طالبانو په درې کلنه واکمنۍ کې د تېر حکومت تر ۳۴۰۰ ډېر امنیتي او دفاعي ځواکونه په شرمناک او مرموز ډول وژل شوي او له اتو زرو ډېر بندیان او ربړول شوي دي.
د ۱۴۰۱ کال په اګسټ میاشت کې یوناما هم د ۸۰۰ پخوانیو سرتېرو د ورکېدو او وژل کېدو راپور خپور کړی و؛ خو د طالبانو ویاند ذبیح الله مجاهد هغه مهال دغه راپور رد کړی و.
په کابل کې د طالبانو د امنیې قوماندانۍ ویاند خالد ځدران یوه سکرین ته اشاره کوي او وایي: «موږ له همدې ځایه ټوله کابل ښار څارو.»
د طالبانو چارواکي ادعا کوي، چې دغه څارونکی سېسټم به له جرمونو سره د مبارزې لپاره مرسته وکړي، خو منتقدان اندېښنه لري، چې دغه شبکه به د طالبانو له لوري د سیاسي مخالفانو د ځپلو او د دوی د شریعت پر بنسټ د سختو اخلاقي قوانینو د پلی کولو لپاره وکارول شي.
بي بي سي لومړنۍ نړیواله رسنۍ ده، چې اجازه ورکړل شوې، چې دا سېسټم له نږدې وګوري.
کنټرول خونه او د پولیسو څار
په دې کنټرول خونه کې د طالبانو پولیس افسران په کتارونو ناست دي، د زرګونو کمرو ژوندۍ ویډیوګانې ګوري، د دوی سترګې د کابل پر شپږ میلیونه خلکو باندې خښې دي.
له موټر نمبر پلېټونو نیولې بیا د خلکو د څېرو تر بڼې او هر څه تر څار لاندې دي.
خالد ځدراڼ وايي: «په ځینو سیمو کې کله چې یوه ډله کسان ووینو او شک وکړو، چې کیدای شي د نشهيي توکو په استعمال، جنایي فعالیتونو یا بل مشکوک کار بوخت وي، ژر تر ژره سیمه کې پولیسو ته خبر ورکوو.»
هغه زیاتوي: «هغوی سملاسي د موضوع د څېړلو لپاره اقدام کوي.»
د کمرو د شمېر زیاتوالی
بي بي سي په خپل راپور کې ویلي، تر دې وړاندې کله چې طالبان لا واک ته نه وو رسېدلي، کابل به هره ورځ د طالبانو او داعش ډلې بریدونو، انسان تښتوونکو پېښو او وسلهوالو غلاوو هدف و.
طالبانو د کابل تر نیولو وروسته ژمنه وکړه چې له جرمونو سره به کلکه مبارزه کوي.
د امنیتي کمرو ناڅاپي زیاتوالی د طالبانو د قوانینو د پلي کولو لپاره د دوی مخ پر زیاتیدونکي پیچلي تاکتیکونه ښيي.
د پخواني حکومت د امنیتي ځواکونو د یوه ویاند په وینا، له طالبانو وړاندې یوازې «۸۵۰ امنیتي کمرې» په کابل کې لګول شوې وې، خو په تېرو درې کلونو کې دا شمېر ۹۰ زره ته رسېدلی دی.
د څېرو پېژندلو ټکنالوژي
هغه سېستم چې طالبانو بي بي سي ته ښودلی د څېرو د پېژندلو ټکنالوژي لري.
د ټلوېزیوني ښیښې (سکرین) په یوه څنډه کې د خلکو څېرې له دې سره سم کټګورۍ کیږي: «د عمر حالت، جنسیت، ږیره درلودل یا ماسک اغوستل.»
خالد ځدراڼ یوې کمرې ته چې د کابل پر یوه ګڼ مېشت څلورلارې تمرکز لري، اشاره کوي او وایي: «په رڼا ورځو کې موږ کولای شو خلک له کیلومترونو لېرې زوم (رانږدې) کړو او ویې ګورو.»
د دغو امنتیي کمرو له لارې ان د طالبانو امنیتي ځواکونه هم تر څار لاندې دي.
په یوه امنیتي پوسته کې کله چې طالبانو د یوه موټر ډاله پرانیسته د کنټرول خونې کارکوونکو د کامرې د لېنیزونو په وسیله موټر را زوم کړ او له نږدې یې د موټر د ډالې دننه هر څه وڅېړل.
د جرمونو د کمښت ادعا
د طالبانو د کورنیو چارو وزارت وایي، چې دغه کمرې «د امنیت په ښه والي، د جرمونو د کچې په کمښت او د مجرمانو په ژر نیولو کې» مهم رول لري.
د دغه وزارت چارواکي ادعا کوي، چې د کمرو له لګیدو او د موټرسایکلونو له څار وروسته، د ۲۰۲۳ او ۲۰۲۴ کلونو ترمنځ د جرمونو کچه ۳۰ سلنه راټیټه شوې ده، خو دغه شمېرې په خپلواکه توګه نه دي تایید شوې.
د کمرو لګښت او د خلکو غبرګون
سره له دې چې طالبان امنیت ښه بولي، خو ځینې کابل ښاریان وایي، چې دوی دې ته اړ شوي، چې د دې کمرو د لګیدو د لګښتونه ورکړي.
بي بي سي د شیلا (مستعار نوم) د کابل ښار یوې اوسیدونکې سره خبرې کړي، چې وایي د هغې کورنۍ او ګاونډیانو ته ویل شوي، باید د خپلو کوڅو شاوخوا د کمرو لګښت طالبانو ته ورکړي. هغې وویل: «له هر کور نه یې زرګونه افغانۍ غوښتي.»
د بي بي سي د موندنو له مخې دا پېسې په داسې حال کې غوښتل شوي، چې ډېری افغان ښځې یوازې شاوخوا ۵ زره افغانۍ (۶۸ ډالره) میاشتنی عاید لري.
شیلا زیاتوي: «که کورنۍ مو پیسې نه ورکولې، موږ ته ګواښ کېده چې د درې ورځو دننه به مو اوبه او برېښنا را پرې کړي.»
د هغې په خبره: «موږ اړ شو پور واخلو څو دا لګښتونه ورکړو. خلک د لوږې له لاسه مري. دا کمرې به موږ ته څه ګټه وکړي؟»
خو طالبان ادعا کوي چې دا مرسته داوطلبانه وه. خالد ځدراڼ وايي: «داوطلبانه ونډه وه او مرسته یوازې سلګونه افغانۍ وه، نه زرګونه.»
د طالبانو د څارنې له سېستم څخه د ناوړه استفادې وېره
د بشري حقونو فعالان هم په افغانستان کې او هم بهر اندېښنه لري، چې دا سېستم به د طالبانو لپاره د خپلو مخالفانو د لا زیات ځپلو وسیله شي.
فریبا (مستعار نوم) یوه ځوانه فارغه چې له خپلې کورنۍ سره کابل کې اوسيږي او له طالبانو وروسته یې د کار موندلو فرصت له لاسه ورکړی وویل: «د دې اندېښنه شته چې دا کمرې به د ښځو د حجاب څارلو لپاره وکارول شي.»
هغې وویل: «ډېری کسان په ځانګړې توګه پخواني امنیتي ځواکونه، د بشري حقونو فعالان او ښځې چې مظاهرو ته وتلي، اوس له سختو محدودیتونو سره مخ دي او ډیری هغه یې پټ ژوند کوي.»
طالبان وایي، چې یوازې کابل ښار کې د دوی پولیس دا سېسټم کاروي او د «امر بالمعروف» وزارت (د طالبانو د اخلاقي پولیسو څانګه) ورته لاسرسی نه لري.
خو د بشري حقونو ډلې لکه د بشر حقونو څار سازمان خبرداری ورکوي، چې افغانستان روښانه قوانین نه لري، څو د معلوماتو ساتنه او د کمرو ثبت شوې ویډیوګانې کارول پرې کنټرول کړي.
د چین رول او نظارتي وسایل
داسې ښکاري چې ډېری دا لګول شوې کمرې چینایي دي. په کابل کې د کامرو د کنټرول خونې پر سکرینونو هغه برنډونه ښکاره شول چې د (Dahua) د چین حکومت سره تړلې یوې کمپنۍ نوم پرې لیکل شوی و.
تر دې وړاندې داسې راپورونه خپاره شوي وو، چې طالبانو له (Huawei) شرکت سره د کمرو د پېرلو خبرې کړي، خو دغه شرکت دا ادعا رد کړې وه.
طالب چارواکو بي بي سي ته د دې وسایلو د سرچینې په اړه ځواب نه دی ورکړی.
د خلکو ناهیلي
د کابل یو تن سبزي پلورونکی جابیر (مستعار نوم) وایي، دا کمرې د طالبانو لخوا د خلکو د لا زیات کنټرول سمبول دی.
هغه وویل: «موږ سره لکه د کثافاتو چلند کېږي، زموږ د عزتمند ژوند حق راڅخه اخیستل شوی او طالبان موږ ته د بې ارزښته خلکو په سترګه ګوري.»
هغه زیاته کړه: «موږ هیڅ نشو کولی.»