د مارچ ۸مې له رارسېدو سره جوخت، د افغانستان د وروستي جمهوري نظام د بهرنیو چارو مخکېنی وزیر محمدحنیف اتمر وايي، چې له افغان ښځو سره د طالبانو روان ظلم په اسلامي هېوادونو او معاصرې نړۍ کې هېڅ مثال نهلري.
ښاغلي اتمر د شبنې پر ورځ (د کب ۱۸مه) د خپلې اېکسپاڼې له لارې ښځو ته د مبارکۍ وړاندې کولو ترڅنګ زیاته کړې چې افغان ښځې د ظلمونو او بشري حقونو د سرغړونو له سختو ناوړو پېښو سره مخامخ دي.
د افغانستان د بهرنیو چارو مخکېني وزیر پر خپلې اېکسپاڼې لیکلي دي: «د افغان ښځو زړورتیا، مبارزې او تاریخي قربانۍ د درناوي وړ دي.»
محمد حنیف اتمر څرګنده کړې چې د هېواد تاریخ په دې مبارزه کې د افغان نارینهوو شرافت، عزت او وقار ازمایلی او د هغوی برخلیک یې ورسره تړلی دی. نوموړي ویلي چې که د طالبانو چلند د بشري فاجعې او شرم لامل شوی وي، د هېواد نارینه کولای شي د ښځو لپاره د غازي امانالله خان مبارزې ته نظر وکړي.
هغه د ښځو پر وړاندې د طالبانو ځپونکي سیاست او چلند ته په اشارې وايي چې دا ظلم تلپاتې نه دی او ښځې د حق او باطل ترمنځ په دې مبارزه کې یوازې نه دي.
د هغه په خبره، طالبان له افغان نجونو او ښځو سره ظلم کوي چې له امله یې دغې ډلې د هېواد اوسنی او راتلونکی وضعیت له خطر سره مخ کړی دی.
د افغانستان د جمهوري نظام د بهرنیو چارو مخکېنی وزیر محمدحنیف اتمر دا څرګندونې داسې مهال کوي چې نن د (مارچ ۸مه) له ښځو سره د پېوستون نړۍواله ورځ ده او دا ورځ د نړۍ په ګوټ-ګوټ کې د ښځو د درناوي په پار نمانځل کېږي، خو پر افغانستان د طالبانو له واکمنېدو راهیسې افغان ښځې د زدهکړو، کار او عامه ژوند په ګډون له خپلو ټولو بنسټيزو حقونو څخه محرومې شوې دي.
د مارچ اتمه چې د ښځو له نړۍوالې ورځې سره برابره ده، هر کال د نړۍ په ګوټ ګوټ کې په بېلابېلو پروګرامونو سره نمانځل کېږي.
په ځينو پروګرامونو کې ښځې ستایل کېږي، ځيني پروګرامونه بیا هغو ښځو ته ځانګړې کېږي چې لویې لاسته راوړنې ولري، ډېر شمېر ښځې په دې ورځ ډالۍ ترلاسه کوي، خو برعکس په ځينو نورو هېوادونو کې بیا ښځې ان پر دې نه پوهېږي چې دغه ورځ د دوی په نوم نومول شوې او ځیني نور که پوهېږي هم، خو دغه ورځ ورته ځانګړی ارزښت نه لري.
د دې ورځې په اړه لوستې او د پرمختللو هېوادونو ښځې تر ډېره معلومات لري، خو د جنګځپلو او وروسته پاتې هېوادونو او هغه مېرمنې چې په کافي اندازه لوستې نه دي، ډېرې نه پوهېږي.
په نړۍواله کچه د مارچ اتمه د ښځو لپاره تر ځانګړېدو وروسته په افغانستان کې د شاه امان الله خان د واکمنۍ پر مهال د ښځو د حقونو د رعایت کولو زرینه دوره پیل شوه.
د دې ترڅنګ چې په دې دوره کې د لومړي ځل لپاره د نجونو ښوونځي جوړ شول، په لومړي ځل ۱۵ نجونې د روغتیا په برخه کې د زده کړو ترلاسه کولو په موخه له هېواده بهر ولېږل شوې.
د مارچ اتمه څنګه او څه وخت د ښځو د نړۍوالې ورځې په نوم ونومول شوه؟
له نن څخه ۱۱۷ کاله مخکې د امریکا په نیویارک کې ۱۵ کارګرو ښځو د ظلم، بېعدالتۍ او د جنسیتي توپير پر وړاندې د درېدو تاریخ جوړ کړ.
له ۱۹۰۸ کال څخه مخکې چې د ښځو کاري ساعتونه زیات او تنخواوې یې کمې وې او د نړۍ په هېڅ یوه هېواد کې ښځو د رایې ورکولو حق نه درلود، زرګونو ښځو د یوه اعتراضي لاریون په ترڅ کې د برابرۍ، لوړو تنخواوو، د کاري شرایطو د سمون شعارونه ورکړل او نړۍ یې په خپل غږ ولړزوله.
له دې اعتراضونو یو کال وروسته د ښځو ملي ورځ د امریکا د سوسیالست ګوند لهخوا اعلان شوه او په دې سره بیا د توپيري چلند پر ضد مبارزه نوره هم غښتلې شوه.
په ۱۹۱۰ زېږدیز کال کې د جرمني سوسیالستې مبارزې او د ښځو د حقونو فعالې کلارا زېټکېن په کوپنهاګن کې د کارګرو ښځو په نړۍوال کنفرانس کې د ښځو د نړۍوال پیوستون د ورځې په نامه د کال د یوې ورځې وړاندیز وکړ.
په دغه نړۍوال کنفرانس کې چې د نړۍ له ۱۷ هېوادونو څخه سلو ښځینه فعالانو برخه اخیستې وه، په یوه غږ سره د زېټکېن وړاندیز ومانه او د مارچ اتمه یې د ښځو د نړۍوالې ورځې په توګه اعلان کړه.
تر دې وروسته بیا په ۱۹۱۱م کال کې دغه ورځ په لومړي ځل په اتریش، ډېنمارک، جرمني او سویتزرلېنډ کې ونمانځل شوه.
که څه هم ډېر کلونه دغه ورځ د ښځو د ورځې په نوم ونمانځل شوه، خو د نړۍوالو رسمي سازمانونو لهخوا یې بیا کوم رسمیت نه درلود.
د نړۍ په ګوټ ګوټ کې په ځانګړې توګه بیا د اروپایي او امریکایي ښځو د کلونو مبارزو وروسته په ۱۹۷۵ زېږدیز کال کې د مارچ اتمه د ملګرو ملتونو لهخوا په رسمیت وپېژندل شوه.
د ښځو لپاره ښه او بد هېوادونه
د امریکایي او اروپایي ښځو د مبارزو له پیل څخه تراوسه پورې په ډېرو هېوادونو کې د هرې ورځې په تېرېدو او د مبارزو په دوام ښځو وار په وار خپل حقونه ترلاسه کړل، تر هغه چې په ۲۰۲۳ کال کې د جورج ټاون انسټېټیوټ او د اوسلو د سولې څېړنیزې موسسې د خپلو موندنو په اړه د یوه راپور په خپرولو سره وویل، چې ډنمارک، سویس، سویډن، فنلینډ، ایسلینډ، لوګزامبورګ، ناروې، اتریش، هالنډ او نیوزیلېنډ په څېر هېوادونه د ښځو لپاره د ۱۰ غوره هېوادونو په نوملړ کې دي.
دغې څېړنې په ۱۷۷ هېوادونو کې نورې برخې لکه د ښځو زدهکړې، د مېندو مړینه، د ښځو لپاره کارموندنه، سیسټماټیک تاوتریخوالی، جنسي تاوتریخوالی او داسې نور هم څېړلي دي.
د دغه انسټیټیوټ په څېړنه کې راغلي، هغه هېوادونه چې د«څپ څپانده دولت» په کټګورۍ کې ډلبندي شوي، ترټولو خراب فعالیت لري.
په دې کټګورۍ کې افغانستان چې د «څپ څپانده دولت» درلودونکی دی، د ښخو پر وړاندې تر ټولو ناوړه حالت کې دی.
د جورج ټاون انسټېټیوټ او د اوسلو د سولې څېړنیزې ټولنې د معلوماتو پر بنسټ، افغانستان د ښځو د پرمختګ له پلوه د ۱۷۷ هېوادونو په منځ کې وروستی ځای لري.
پر افغانستان سربېره یمن، مرکزي افریقا، د کانګو ډېموکراټیک جمهوریت، سوډان، سوریه، سومالیا او عراق د ښځو لپاره تر ټولو بد هېوادونه بلل کېږي.
د شاه غازي امانالله خان د واکمنۍ پرمهال د افغان ښځو وضعیت
شاه امان الله خان د افغانستان په کچه یو پرمختللی او عصري پاچا وو او د ښځو د تعلیم او پرمختګونو په برخه کې یې لوی لاس درلود .
نوموړي د افغانستان د پرمختګ لپاره ترټولو ډېره پاملرنه معارف ته کړې وه او د روایتونو پر اساس، هغه خپله په ښوونځیو او د سواد د زدهکړو په کورسونو کې تدریس کاوه.
د ښځو د پرمختګونو لپاره د شاه امان الله خان اصلي موخه دا وه، چې افغانې ښځې له جنسيتي توپیر پرته د اروپايي هېوادونو د فرهنګي هڅو د سیالۍ وړ وګرځي.
په ۱۹۱۹م کال کې د هېواد د یاد مترقي پاچا په لارښوونه د خلکو لپاره د پوهنې او پالنې زمینه برابره شوه، چې د همدې پرېکړې په رڼا کې ملکه ثریا په ۱۹۲۰م کال د کابل د مېرمنو په یوه غونډه کې د خبرو پر مهال وویل: «ایا تاسې د اروپا له ښځو څخه هم ډېرې نازکې یاست!هغوی په فابریکو، ورکشاپونو او داشونو کې کار کوي او هېڅکله يې د ګرمۍ ، یخنۍ او یا د دروند کار کولو څخه شکایت نه دی کړی.»
د ملکه ثریا د خبرو په پای کې پنځوسو ښځو د پوهنې په ډګر کې خدمت کولو ته چمتو شوې، چې د ښځو او نجونو په پوهنه او روزنه کې فعاله ونډه واخلي او د نجونو د ښوونځي د پرانېستلو په لور يې کوټلي ګامونه واخیستل، چې د همدې روشنفکرو مېرمنو د هڅو په ملاتړ په همدې کال ۱۹۲۰م کې د ښځو او نجونو د لومړني ښوونځي لپاره ځانګړی ځای وټاکل شو.
د نجونو لومړنی ښوونځی د افغانستان په تاریخ کې د لومړي ځل لپاره په رسمي توګه د ۱۹۲۱م کال د جنوري په ۹مه د مستوراتو په نوم پرانیستل شو او کوچنیو نجونو لپاره يې د زدهکړې زمینه برابره کړه.
له دې سره د نجونو د زدهکړو لړۍ له سلګونو ستونزو او خنډونو سره دوام وکړ او د جمهوریت تر سقوط پورې د هېواد په بېلابېلو برخو کې مېلیونونو نجونو په ښوونځيو او پوهنتونونو کې زده کړې وکړې.
د شاه امانالله خان د واکمنۍ پرمهال د لومړي ځل لپاره ۱۵ نجونې د روغتیاپالنې په برخه کې د زدهکړو لپاره د ترکیې استانبول ته واستول وشوې.
له دې سره، شاه امانالله خان لومړنی پاچا و، چې د هغه د واکمنۍ پرمهال د ښځو غورځنګ جوړ شو.
نوموړي د ښځو حرمسرا باطل اعلان کړه او ټولې هغه ښځې یې ازادې کړې، چې امیر حبیب الله خان هغوی په یوه ځای کې سره راټولې کړې وې او له دې سره یې اعلان وکړ، چې تر دې وروسته هېڅوک حق نه لري د هېواد په تاریخ کې حرمسرا جوړه کړي.
د دغه مترقي پاچا په کارنامو کې ښځو ته د زده کړو د زمینې د برابرولو ترڅنګ د کوچنیو نجونو د نکاح منع کېدل، په ښوونځيو کې د بهرنیو ژبو زده کړه، د کورني برده ګۍ له منځه تلل او له یوې څخه زیاتو ښځو سره د واده منع کېدل شامل دي، چې ځيني یې بیا عملي نشوې او یا هم د وخت په تېرېدو سره یې بدلون وکړ.
کله چې شاه امانالله خان جلا وطنی شو، سره له دې چې د ښځو د پرمختګونو لپاره باید ډېر نور کارونه هم شوي وای، خو برعکس یو ځل بیا د ښځو شا تګ ته زمینه برابره شوه.
په تېرو درېیو لسیزو کې د افغان ښځو وضعیت ته لنډه کتنه
د ډېرو نظامونو له تلو راتلو وروسته په ۱۹۹۶ کال کې د ملا محمدعمر په مشرۍ د طالبانو پنځه کلنه دوره پیل شوه.
دغه دوره د ټولو ناخوالو ترڅنګ د افغانستان د ښځو لپاره یوه سخته ځپونکې، تیاره او کړونکې دوره وه.
د ښځو او نجونو پروړاندې د ښوونځيو او پوهنتونونو دروازې بندې شوې، له کار کولو منع شول، د چادري په سر کول جبري شو، له محرم پرته د ښځو تګ و راتګ باندې بندیز ولګېده او لسګونه نور موارد و، چې ښځې ورسره مخ شوې.
دغې پنځه کلنې دورې د لسېزو په اندازه د ښځو د پرمختګونو مخه ونیوله.
له زدهکړو نیولې تر ورزش، هنر، موسیقۍ او دې ته ورته لسګونه برخې وې، چې ښځو پهکې ستر تاوانونه وکړل.
په ۲۰۰۱ کال کې د طالبانو د واکمنۍ ختمېدو او د یوې نوې ادارې په رامنځته کېدو سره بیاځلې د ښځو پرمختګونو ته زمینې برابرې شوې.
د پخواني ولسمشر حامد کرزي په مشرۍ د افغانو ښځو لپاره دا یوه ډېره د پرمختګونو ډکه دوره وه او په دې وخت کې افغان نجونو او ښځو له امنیتي او ټولنیزو ستونزو سره سره له زدهکړو څخه نیولې بیا تر سیاست، ورزش، ولایت او ښاروالۍ، قضا او څارنوالۍ، موسیقي او همدارنګه تر ماسټری او دوکتورا پورې لوړې زدهکړې ترلاسه کړې او ډېرې ښې وځلیدلې.
د دغو پرمختګونو پر دوام کله چې بل ولسمشر محم اشرف غني واک ته ورسېد، نو د هغه د واکمنۍ پرمهال د ښځو د پرمختګونو لپاره لا ډېرې زمینې برابرې شوې او د ښځو هیلې او موخې نورې هم زیاتې شوې، ځکه په دې وخت کې په پراخه توګه د ښځو ملاتړ وشو.
په لوړو څوکیو کې د ښځو ګورمال، په سیاست کې د ښځو پراخ حضور، په سوداګرۍ برخه کې د ښځو ډېره ونډه، په رسنیو کې د بې شمېره ښځو حضور، په ورزش کې د ښځو لاسته راوړنې او دې ته ورته لسګونه نور موارد د ولسمشر غني د حکومتولۍ لاسته راوړنې بلل کېږي.
دې لاسته راوړنو او پرمختګونو ته په کتو سره هېچا تصور نه و کړی، چې دا به یوه ورځ په دومره اسانۍ سره له لاسه ورکوي او ښځې به بیا ځلې د تېرو وختونو په شان شاتګ کوي او تیارو ته به ستنېږي.
د ۲۰۲۱ کال د اګسټ په پنځلسمه تېر جمهوري دولت سقوط او یو ځل بیا طالبان په ټول افغانستان واکمن شول.
په تېرو څه باندې درېیو کلونو کې پر افغانستان د طالبانو له واکمنېدو راپدېخوا، د افغان ښځو پر وړاندې د ټولنیز، اقتصادي او کلتوري محدودیتونو یوه ځپونکې لړۍ پیل شوې ده.
دغې ډلې نه یوازې افغان ښځې له زدهکړو راګرځولي، بلکې هغوی د کارکولو، سفرکولو او ان په تفریحي ځایونو کې د ګرځېدو له حق څخه هم محرومې کړي دي.
افغان ښځې نه یوازې د زدهکړو له حقونو محرومې دي؛ بلکې په دولتي او نادولتي ادارو کې هم هېڅ د کارکولو اجازه نهلري.
د ښځو اقتصادي خپلواکي چې د یوې ټولنې د هر فرد د ژوند بنسټيز حق بلل کېږي، د طالبانو له خوا تر هراړخیز برید لاندې ده.
د ښځو پر زدهکړو بندیز کومه ساده او عادي پرېکړه نه ده، دا یو غېرانساني او دومره ځپونکی بندیز دی، چې د یوې ټولنې پرمختګ له نابودۍ سره مخ کوي.
د ښځو زدهکړه چې د نړۍ په کچه د ماډرن ملتونو د پرمختګ یوه بنسټیزه غوښتنه ده، نن په افغانستان کې د طالباني ایډیالوژۍ له امله د اور په لمبو کې سوځي.
که څه هم د نړۍ هېوادونو او د بشري حقونو بنسټونو په وار - وار له طالبانو غوښتي، څو د ښځو پروړاندې خپل دریځ بدل کړي، خو دغه ډله وایي چې په افغانستان شرعي قوانین پلي کوي.
پر ښځو محدودیتونه او بندیزونه او همداراز له بشري حقونو سرغړونه هغه لاملونه دي، چې د درېیو کلونو په تېرېدو سره د نړۍ هېڅ یوه هېواد د طالبانو حکومت په رسمیت نه دی پېژندلی.
د بشري حقونو څار سازمان د کرېکټ له نړۍوالې شورا (ICC) څخه غوښتي تر څو چې نجونې او ښځې د کرېکټ لوبو کې برخه وانخلي تر هغې دې د طالبانو تر واک لاندې د افغانستان غړیتوب وځنډوي. دغه غوښتنه د کرېکټ نړۍوالې شورا مشر جې شاه ته په یوه لیک کې شوې، چې نن خپور شو.
د ۲۰۲۵ م کال د کرېکټ د نړۍوال جام اتلولي چې د افغانستان په ګډون اته ټیمونه په کې برخه لري، د ۲۰۲۵ کال د مارچ په نهمه په دوبۍ کې پیلیږي.
د ۲۰۲۱ کال په اګست میاشت کې افغانستان کې د واک تر لاسه کولو وروسته، طالبانو د ښځو او نجونو پر ټولو سپورتونو بندیز ولګاوه. د افغانستان د ښځینه کرېکټ ملي لوبډلې غړي له هېواده ووتلې خو تمریناتو ته یې دوام ورکړ او غواړي چې د نارینه وو د ملي لوبډلې په څېر په نړۍواله کچه وپیژندل شي.
د بشري حقونو د څار په نړۍوال سازمان کې د نړۍوالو نوښتونو مشرې مینکي ورډن وویل: "د افغان ښځو او نجونو د سپورت په برخه کې د طالبانو د تبعیضي ممانعت په اړه د کرېکټ د نړۍوالې شورا چوپتیا د بنسټیزو بشري حقونو په وړاندې د پام وړ بې غوري څرګندوي. د ۲۰۲۱ کال د اګست راهیسې، طالبانو په ښځو او نجونو باندې داسې تګلارې تحمیل کړې چې له ثانوي او لوړو زده کړو څخه یې منع کړي او د کارموندنې او د بیان ازادي یې محدوده کړې او همدا راز په سپورتونو او نورو بهرني فعالیتونو یې بندیز لګولی."
د افغانستان د ښځینه کرېکټ ملي لوبډلې ډېری غړو په اسټرالیا او کاناډا کې تمریناتو او لوبو ته دوام ورکړی دی. دوی د جنورۍ په میاشت کې یوه لوبه ترسره کړه، د ښځينه ملي لوبډلې لوبډلمشرې فیروزې امیري له دغه سیالۍ وروسته اسوشیټیډ پریس ته وویل چې د هغې ټیم "په افغانستان کې د میلیونونو مېرمنو استازیتوب کوي چې له خپلو حقونو څخه بې برخې دي."
د کرېکټ د نړۍوالو قوانینو له مخې، غړي هېوادونه اړ دي چې د نارینه ټیم لپاره د ښځینه ټیم په توګه په نړۍواله کچه لوبې وکړي. افغانستان د ۲۰۲۱ کال له اګسټ راهیسې دغه اړتیا نه ده پوره کړې، افغان ښځینه کرېکټ لوبغاړي وايي، د کرېکټ نړۍوالې شورا ته یې د ملاتړ او پېژندنې لپاره لیکلي، خو ځواب یې نه دی ترلاسه کړی.
د طالبانو حکومت په افغانستان د بیا واکمنېدو سره د ښځو او نجونو پر ټولو سپورتونو بندیز لګولی، ورزشي روزنیز مرکزونه یې تړلي او ښځینه ورزشکارانې یې ګواښلي دي.
ځینې افغان مېرمنې او نجونې چې سپورتي لوبغاړې دي له هېواده تښتیدلي او په جلاوطنۍ کې یې خپل ژوند او سپورت ته ادامه ورکړې.
د بشر حقونو د څار نړۍوالې ادارې د ښځو نړۍوالې ورځ په مناسبت افغانې مېرمنې زړورې یادې کړي او ویلي یې دي، چې پر افغانستان د طالبانو له بیا واکمنیدو راهیسي ښځو د خپلو حقونو لپاره په داسې حال کې مبارزه کړې چې حتا د دوی غږ ګناه ګڼل کیږي او فعالیت یې د شکنجې په سزا محکوم شوی دی.
دغې ادارې په خپله ویب پاڼه د افغان مېرمنو له زړوړتیا مننه کړې او لیکلي یې دي، موږ د طالبانو د حساب ورکولو په لور - ناکافي - مهم ګامونه لیدلي دي.
د بشر حقونو د څار دغې ادارې د سپټمبر په میاشت کې اسټرالیا، کاناډا، جرمني او هالنډ ژمنې ته چې د طالبانو پر وړاندې به د افغان ښځو تر څنګ دریږي اشاره کړې.
همدا ډول د اروپا د عدلیې محکمې د اکتوبر په میاشت کې پرېکړه وکړه چې ټولې افغان مېرمنې د طالبانو د سیسټماټیک ځورونې له امله د اروپایي اتحادیې په هېوادونو کې د پناه اخیستو وړ دي. ویلي:« افغان ښځې او نجونې چې د طالبانو له ظلم څخه تښتیدلې دي په ټوله اروپا، شمالي امریکا او نورو خوندي ځایونو کې د پناه اخیستو لپاره خوندي او قانوني لارو ته اړتیا لري چې دا مهال شتون نلري.»
د بشر حقونو د څار ادارې لیکلي، د اکتوبر په میاشت کې ۸۳ هېوادونو د طالبانو کړنې د جنسیتي ځورونې په نوم بللي او د نومبر په میاشت کې، د نړۍوالې جنایي محکمې (ای سي سي) شپږو غړو هېوادونو افغانستان د تحقیقاتو لپاره د ای سي سي څارنوالۍ ته راجع کړی، چې په افغانستان کې د بشري حقونو د جدي خرابیدو په اړه اندیښنه څرګندوي، په ځانګړې توګه د ښځو او نجونو لپاره. په تېره جنورۍ کې، د جرمونو نړۍوالې محکمې څارنوالۍ دفتر محکمې ته د جنسیتي ځورونې د بشریت ضد جرم په تور د دوو طالب مشرانو د نیولو امر صادر کړ.
د افغان ښځو او د هغوی د متحدینو له خوا د نړیۍالو قوانینو له مخې د جنسیت او توکمپالنې د تعریف په لور مخ په زیاتیدونکی ملاتړ ترلاسه کړی. چې دا مهال د ملګرو ملتونو په عمومي غونډه کې بحث کیږي. د دولتونو مخ په زیاتیدونکي لېست د دې هڅې ملاتړ کوي.
دغې ادارې لیکلي: «افغان مېرمنو له سختو ستونزو سره سره خپل برخلیک په خپل لاس کې اخیستی دی. دوی د طالبانو سرغړونې تنظیموي، لاریونونه کوي او افشا کوي یې، حتی په داسې حال کې چې دوی د خپلواکۍ لپاره د خپلې هڅې ویجاړونکی قیمت ادا کوي. اوس نړۍواله ټولنه او محکمې بايد دغه قانوني پروسې پرمخ يوسي، طالبانو سره حساب کتاب وشي او دغو سرغړونو ته د پاى ټکى کېږدي.»
په افغانستان کې د طالبانو بیا واکمنېدو سره د ښځو پر وړاندې بندیزونه شروع شول، د دوی پر وړاندې د زده کړو دروازې وتړل شوې، د کار او سیاسي ګډون لپاره پرې بندیز ولګېد او همدا ډول تفریح او د سفر کولو پر مهال پرې محدودیت وضعه شو، اوس تر ډېره افغان مېرمنې او نجونې تر کورونو محدودې شوي. د طالبانو دغه اقداماتو په کور دننه او بهر سخت غبرګونونه را وپارول خو دغو غبرګونونو د دوی دریځ نرم نشو کړای.
د افغانستان انټرنشنل - پښتو د نظرپوښتنې له مخې چې پکې ۶۲۸۴ کسانو ونډه اخیستې ۶۶ سلنه کسان په دې باور لري چې طالبانو په افغانستان کې د مېرمنو حقونه نه دي ورکړي. ۲۰.۵ سلنه ګډونوال بیا باور لري چې مېرمنو ته حقونه ورکړل شوي دي.
د دغې نظرپوښتنې ۴.۱ سلنه خلک په دې باور لري چې په افغانستان کې د طالبانو له خوا مېرمنو ته نیم حقونه ورکړل شوي دي او ۸.۹ سلنه د نظرپوښتنې ګډونوال بیا په دې اړه کوم نظر نه لري.
افغانستان انټرنشنل - پښتو پر اېکس او فیسبوک د نظرپوښتنې څلور پوښتنې مطرح کړې وې.
د ایکس (Twitter) نظرپوښتنې پایلې:
د فیسبوک نظرپوښتنې پایلې:
که څه هم په ایکس کې د "بشري حقونه ورکړل شوي" نظریه پلویان زیات دي (۲۰.۵٪)، خو په فیسبوک کې د "حقونه نه دي ورکړل شوي" نظریه ډیره غالب ده (۶۶.۷٪).
د دواړو پلاتفورمونو کارونکي د دې مسلې په اړه مختلف نظرونه لري، چې څرګندوي د ټولنیزو رسنیو د بحثونو په اړه څنګه د نظرونو پراخه بیلابیلي موجودې دي.
د دواړو پلاتفورمونو کارونکي اکثراً په دې باور دي چې حقونه نه دي ورکړل شوي، خو د ځینو کارونکو لپاره، وضعیت نیمګړی دی، په داسې حال کې چې یو لږ شمیر کاروونکي د بشیر د حقونو د ورکړې په اړه مثبت نظر لري.
دغه نظرپوښتنه د ټولنیزو رسنیو د کارونکو احساسات او د یوې مهمې ټولنیزې مسلې په اړه د هغوی بېلابېل لیدلوری څرګندوي.
مېرمنې د انساني ټولنې هغه مهم رکن دی، چې نه یوازې د کورنۍ، بلکې د ټولنې د پرمختګ، سوکالۍ او عدالت لپاره حیاتي رول لري. د ښځو زدکړې او ټولنیز فعالیتونه نه یوازې د دوی د فردي ودې سبب ګرځي، بلکې د ټولې ټولنې د پرمختګ لپاره هم بنسټیز ارزښت لري.
د ښځو زدکړې او د ټولنې د پرمختګ بنسټ
که چېرې مېرمنو ته د زدکړو او ټولنیزو فعالیتونو مناسب فرصت ورکړل شي، نو ټولنه به د عدالت، اقتصاد او فرهنګ له پلوه وده وکړي، دا وده به شعوري او د ټولنې د مثبت بدلون سبب وګرځي.
الف) د کورنۍ په هوساینه کې د باسواده مېرمنې ونډه
که یوه مېرمنه باسواده وي، نو دا نه یوازې د ځان لپاره، بلکې د خپلې کورنۍ او ټولنې لپاره هم ګټوره ده.
یوه پوهه او باخبره مور کولای شي چې خپل ماشومان ښه وروزي، د هغوی روغتیا ته پاملرنه وکړي او هغوی ته غوره اخلاق، ارزښتونه او د ژوند مهارتونه ورزده کړي.
که مور زدکړې ولري، نو اولادونه به یې هوښیار، باشعوره او ټولنې ته ګټور وي.
ب) په اقتصاد کې د مېرمنو ونډه
د انساني ټولنو تجربو او د اقتصادپوهانو څېړنو ښودلې چې کله ښځې زدکړې ترلاسه کړي، نو د ټولنې اقتصادي وده ګړندۍ شوې ده.
زدکړې ښځو ته دا توان ورکوي چې ځان بسیاینې ته ورسېږي، کار ومومي او د خپلې کورنۍ د عاید یوه مهمه سرچینه شي.
د بېلګې په توګه، هغه ټولنې چې ښځې یې تعلیمیافته دي، هلته فقر کم، عایدات زیات او د ژوندانه معیارونه لوړ دي.
ج) د ټولنیزو ستونزو په حل کې د مېرمنو د زده کړو ونډه
په نالوستو ټولنو کې د ښځو پر وړاندې تاوتریخوالی، جبري ودونه او نابرابرۍ زیاتې وي، چې غوره بېلګه یې افغانستان دی؛ هغه ټولنې چې مېرمنې یې باسواده دي، ښځې پکې د خپلو حقوقو دفاع کولی شي، ټولنیزو ناخوالو ته بدیل حلونه موندلی شي او د عدالت د رامنځته کولو لپاره مبارزه کولی شي.
د حق غوښتنې په برخه کې د مېرابل خویندو کیسه یوه روښانه بېلګه ده، چې له یو زبرځواک نظام سره یې په یوازې ځان مقابله وکړه.
د ښځې ټولنیز فعالیت او د عدالت او ودې تضمین
الف) په ټولنیز عدالت د مېرمنې ونډه
یوې عادلانه او پرمختللې ټولنې ته د رسېدو لپاره لازمه ده چې ښځې د نارینهوو ترڅنګ د ټولنیز ژوند په هر اړخ کې فعاله ونډه ولري.
د ښځو ټولنیز فعالیت د دې سبب کېږي چې هغوی د خپلو حقوقو څخه دفاع وکړي، د نابرابریو پر ضد ودریږي او د ټولنې د پرمختګ لپاره ګټور رول ولوبوي.
د دا ډول عادلانه ټولنې بېلګې په نړۍ کې ډېرې دي؛ خو ناعادلانه ټولنې هم شته چې یوه بېلګه یې د طالبانو تر کنټرول لاندې افغانستان دی.
ب) ښځه، سیاست او تصمیم نیونه
په هغو ټولنو کې چې ښځې سیاسي برخه اخیستلای شي، هلته عدالت او متوازن پرمختګ ته زمینه برابریږي.
ښځې کولی شي چې د حکومتولۍ، قانون جوړونې او ټولنیزو پالیسیو په جوړولو کې فعاله ونډه واخلي.
دا د دې سبب کېږي چې د ښځو ستونزې په قانوني توګه حل شي او د ټولنې هر وګړی مساوي حقوق ولري.
که چېرې مېرمنې په سیاسي پرېکړو کې دخیلې ونه اوسي دا په دې معنا چې د ټولنې نیمايي برخه له سیاسي پرېکړو بې برخې دي، چې د ناعادلانه پرمختګ سبب ګرځي.
ج) حکومتولۍ کې د ښځو ونډه
په حکومتولۍ کې د مېرمنو ونډه هم د ټولنیز عدالت یوه مهمه برخه ده، که ښځو ته په حکومتولۍ کې ونډه ورکول کیږي، دا په دې معنا چې د ټولنې نیمايي برخه د واکدارۍ په دایره کې داخلیږي او د مېرمنو اساسي ستونزې په متوازن ډول حل شي.
راتلونکی نسل او د مېرمنو زده کړې
الف) پر راتلونکي نسل د باسواده مور
که ښځه زده کړې ولري، نو د هغې اولادونه به هم د تعلیم ارزښت درک کړي. تجروبو او څېړنو ښودلې، چې د تعلیمیافته میندو ماشومان تر نورو هوښیار، مسوولیتپذیر او ټولنې ته ګټور وي. زدکړې ښځې ته دا توان ورکوي چې خپلو ماشومانو ته غوره تربيه ورکړي، د هغوی استعدادونه وده وکړي او د هغوی د شخصیت جوړونې لپاره غوره لارې ټاکي.
ب) د باسواده ښځو ټولنیز اثر
کله چې ښځې زدکړې ولري او په ټولنیزو فعالیتونو کې برخه واخلي، نو دا د ټولنې د عامو خلکو لپاره هم یو الهام وي.
د زده کړې لرونکې ښځې نورو ښځو ته دا پیغام ورکوي چې هغوی هم د زده کړې، کار او پرمختګ حق لري. دا نه یوازې د ښځو لپاره، بلکې د ټولنې د هر وګړي لپاره مثبتې پایلې لري.
په طالبي پنجره کې بندې افغانې مېرمنې
افغان مېرمنې د زده کړو له حق څخه محرومې شوي. د ۲۰۲۱ وروسته، د نجونو لپاره د منځنیو او لوړو زده کړو دروازې تړل شوې.
دا پرېکړه نه یوازې د ښځو پر راتلونکي منفي اغېز لري، بلکې د ټولنې د پرمختګ بهیر هم ورو کوي.
همدا راز په افغانستان کې مېرمنې د کار له حق څخه هم محرومې شوې دي. له ۲۰۲۱ کال وروسته، د دولتي ادارو، نادولتي سازمانونو، او ډېرو خصوصي شرکتونو له لوري ښځینه کارکوونکې له دندو ګوښه کړای شوې.
دا وضعیت د ډېرو کورنیو لپاره جدي اقتصادي ستونزې پیدا کړې، ځکه چې زرګونه ښځې د خپلو کورنیو یوازینۍ نفقه ګټونکې وې.
مېرمنې د سیاسي، ټولنیزو او فرهنګي فعالیتونو له صحنې حذف شوې دي. د ښځو ټولنې، مدني فعالانې او د بشري حقونو مدافعینې یا بندي شوې، یا اړې شوې چې له هېواده ووځي.
مېرمنې د عامه ځایونو، پارکونو، سپورتي کلبونو او حتا د روغتیايي خدماتو له اخیستلو هم محرومې شوې.
د محرم پرته د ښځو د تګ راتګ محدودیت، د حجاب جبري کول او نور سخت شرایط د ښځو پر ذهني او فکري روغتیا ناوړه اغېزه کړې ده.
د افغان مېرمنو راتلونکی
که په افغانستان کې د مېرمنو پر وړاندې محدودیتونه په همدې ډول دوام وکړي، نو افغانستان به له یوې اوږدمهالي ټولنیز او اقتصادي شاتهتګ سره مخ شي.
د ښځو زده کړې، کار او ټولنیز مشارکت د هر پرمختللي هېواد اساسي اړتیاوې دي او که ښځې د ټولنیز ژوند له ټولو برخو وباسي، نو دا به د ټولې ټولنې لپاره جدي ستونزې رامنځته کړي.