د امریکا د استخباراتي ادارې (سي ای اې) پخوانۍ ماموره سارا اډمس ادعا کوي، چې د سوریې د ابو محمد الجولاني لس زره وسله والو د القاعده ډلې په ملاتړ او د افغان طالبانو د حکومت په همکارۍ په افغانستان کې پوځي روزنې ترلاسه کړي دي.
سارا اډمس د امریکا په یوې ټلویزوني پروګرام کې ویلي، چې الجولاني د ۲۰۲۱ کال په نومبر میاشت کې افغانستان ته سفر وکړ او د طالبانو له لوړپوړو مشرانو سراج الدین حقاني او ملا محمد یعقوب سره یې لیدنه وکړه.
د هغې په وینا، جولاني د دغو لیدنو پر مهال د طالبانو له مشرانو د خپلو وسله والو لپاره د روزنیزو مرکزونو ژمنه ترلاسه کړه.
دغه پخوانۍ استخباراتي ماموره همداراز ادعا کوي، چې الجولاني تر ۲۰۲۱مخکې د سوریې د حکومت د راپرځولو لپاره کافي نظامي ځواک نه درلود، خو د افغانستان له سفر وروسته د دوو کلونو په موده کې د ننګرهار ولایت په روزنیزو کمپونو کې ۱۰,۰۰۰وسله وال وروزل شول.
دا روزنه د القاعده ډلې د مشر حمزه بن لادن په مشرۍ او د طالبانو په همغږۍ ترسره شوه.
دغو وسله والو وروسته د بشار الاسد د رژیم پر ضد جګړه کې مهم رول لوبولی دی.
سارا اډمس دا هم ویلي، چې الجولاني د افغان طالبانو په څېر لوېدیځو هېوادونو ته دروغ ویلي او د واک تر ترلاسه کولو مخکې یې د یو ټولشموله حکومت ژمنې کولې، خو اوس د یو سخت دریځې اسلامي خلافت د جوړولو لپاره هڅه کوي، اقلیتونه او غیر اسلامي ډلې ځپي.
دا په داسې حال کې ده، چې افغان طالبانو هم د واک له ترلاسه کولو مخکې له نړۍوالې ټولنې سره ژمنه کړې وه، چې د افغانستان خاوره به د ترهګرۍ لپاره نه کارول کېږي او نه به د بل هېواد پر ضد وکارول شي، خو د سارا اډمس څرګندونې ښيي چې د طالبانو عملي اقدامات د دوی له ژمنو سره په ټکر کې دي، چې دا موضوع د دوی د ریښتنو نیتونو په اړه جدي اندېښنې راولاړوي.
تر دې مخکې سارا اډمس ویلي و، چې سراج الدین حقاني او ابراهیم صدر دواړو د امریکا په خاوره د راتلونکي برید لپاره د چمتووالي په برخه کې له القاعدې سره مرسته کړې ده.
د امريکا جنګي الوتکو د ايران د اسلامي جمهوريت له ملاتړ څخه برخمنو حوثيانو پر مرکزونو خپلو بريدونو ته دوام ورکړی او د یمن الحدیده هوايي ډګر کې يې د وسلو زېرمې بمبار کړي دي.
العربیه د شنبې ماښام (د وري ۲مه) راپور ورکړ، چې د امريکا دوه "سخت" هوايي بريدونه د الحدیده لوېديځ ته د الکثیب سيمه کې ترسره شوي، چې پکې د حوثيانو د توغندیو توغولو سټېشنونه او بېپیلوټه الوتکو وسلې بمبار شوې دي.
العربیه دا هم ویلي، چې د حوثيانو د سمندري ځواک قوماندان هدف ګرځول شوی او ټپي شوی دی.
د دغه راپور له مخې، د حوثيانو د سمندري ځواک قوماندان، منصور السعدي چې په "ابوسجاد" شهرت لري، د امريکا په هوايي بريد کې ټپي شوی دی.
په ورته وخت کې، د ایران له ملاتړ څخه برخمنو حوثيانو پورې تړلې المسیره ټلویزیوني شبکې راپور ورکړی، چې امريکا د یمن لوېديځ کې د الحدیده نړۍوال هوايي ډګر باندې بریدونه کړي دي.
تر اوسه امریکا په دې اړه رسمي غبرګون نه دی ښودلی.
المسیره د شنبې ماښام خبر ورکړ، چې د الحدیده نړۍوال هوايي ډګر باندې درې بریدونه شوي او دا یې د امريکا له څو هوايي بریدونو څخه یوه برخه بللې ده.
تېره اونۍ، امریکا په یوه مرګوني برید کې اعلان وکړ چې د حوثيانو یو شمېر لوړپوړي مشران یې وژلي دي.
حوثيانو ادعا کړې، چې په دې برید کې ۵۳ کسان وژل شوي او ۹۸ نور ټپیان دي.
د دې بریدونو په غبرګون کې، د یمن حوثيانو د امریکا پر هوايي-سمندري ځواک څو بریدونه کړي او د اسراییل پر لور یې د توغندیو توغولو مسوولیت هم منلی.
د امریکا بریدونه د حوثيانو له خوا د سره سمندر په ستراتیژیکه سیمه کې د خطرونو له منځه وړلو لپاره ترسره کېږي.
دا هغه سیمه ده، چې د نړۍوالې سوداګرۍ لپاره حیاتي ارزښت لري او حوثيانو له ۲۰۲۳ کال راهیسې هلته څو بریدونه کړي او ادعا کوي، چې دا بریدونه د فلسطینیانو د ملاتړ لپاره ترسره کوي او د اسراییل اړوند کښتۍ په نښه کوي.
د استانبول د ښاروال اکرم امام اوغلو چې د "فساد" او "ترهګرۍ" په تور نیول شوی، په لسګونو زره پلویان یې د څلورمې شپې لپاره د ښار د تالار مخې ته راټول شوي وو. په ورته وخت کې امام اوغلو محکمې ته حاضر شو، چې څارنوال ته توضیحات ورکړي.
د فرانسې خبري اژانس راپور ورکړی، چې د شنبې په ورځ د امام اوغلو د پلویانو د ډېرو لاریونونو له امله چې بیرغونه او شعارونو ور سره وو، د ښاروالۍ ودانۍ مخې راټول شوي وو.
په ځینو شعارونو کې لیکل شوي: "دیکتاتوران بزدلان دي" او "د عدالت او پراختیا واکمن ګوند نه شي کولی موږ غلی کړي."
امام اوغلو چې د وري په دویمه ماښام د عدالت په ماڼۍ کې څارنوال ته د توضیحاتو ورکولو لپاره حاضر شو، ژمنه یې وکړه چې د دې قضیې د عاملینو په وړاندې به شکایت ثبت کړي.
امام اوغلو چې د ترکیې د ولسمشر رجب طیب اردوغان اصلي سیال دی، په ۱۴ موټرو کې له ۹۰ نورو تورنو کسانو سره د محکمې ودانۍ ته وړل شوی وو.
د "ترهګرۍ د ملاتړ" تور د امام اوغلو د پلویانو اندېښنې راپارولې دي، ځکه دوی وېره لري چې د اردوغان حکومت به د استانبول په ښاروالۍ کې د هغه پر ځای یو څوک وټاکي.
د لاسرسي د محدودیتونو سره - سره، لږ تر لږه زر کسان په کاګالیان ولسوالۍ کې د استانبول محکمې مخې ته حاضر شوي.
دغه ځای تر سختو امنیتي تدابیرو لاندې و.
۵۳ کلن امام اوغلو د ۱۴۰۳ کال د کب د میاشتې په ۲۹ نېټه سهار په خپل کور کې ونیول شو.
هغه د وري په دویمه د پنځو ساعتونو لپاره د پولیسو له خوا پوښتل شوی و.
نوموړی د "ترهګریز سازمان" په ملاتړ تورن شوی، په داسې حال کې چې یوه ورځ مخکې د "فساد" په تور محاکمه شو.
د واکمن ګوند غړو ته په خپله وینا کې اردوغان خپل مخالفین تورن کړل، چې "په تېرو څلورو ورځو کې د ملت د سولې د ګډوډولو او د خلکو د وېشلو لپاره هرڅه ترسره کړي."
هغه زیاته کړه: "کوڅو ته د کیڼ اړخو ډلو، غیر معمولي جریانونو او تخریب کونکو په راوستلو سره د ملي ارادې خلاف د قدرت ښودلو دور پای ته رسېدلی دی."
په وروستیو ورځو کې په ترکیه کې لاریونونه پراخ شوي دي.
د وري د دویمې نېټې لپاره د دې هېواد له لوېدیځ څخه تر ختیځ پورې په ډېرو ښارونو کې لاریونونه پلان شوې وې.
د فرانسې خبري اژانس د شمېرو له مخې، د ترکیې له ۸۱ ولایتونو څخه په ۵۵ ولایتونو کې لاریونونه شوي دي.
د جمعیت علمای اسلام مشر مولانا فضل الرحمان د افغانستان په اړه ویلي، چې د پاکستان واکمن باید فکر وکړي چې د افغانستان او پاکستان ترمنځ جګړه د دواړو هېوادنو په ګټه نه ده.
نوموړی زیاته کړې: «موږ په افغانستان کې د سولې لپاره يوې هر اړخيزې تګلارې ته اړتيا لرو او واکمن بايد په دې مسايلو فکر وکړي.»
مولانا فضل الرحمن له پاکستاني سماء ټلویزیون سره په خبرو کې ويلي: «د ترهګرۍ اړوند تاريخ شته او د دولت تېروتنو په کې د پام وړ رول لوبولى دى، پاکستان د افغان جګړې له امله له ٣٠ څخه تر ٤٠ ميليونو پورې خلکو ته پناه ورکړې او پاکستان د جګړې پر مهال اډه جوړه کړه، جګړې ١٤ کاله دوام وکړ او کله چې امريکا د روسيې پر وړاندې د جهاد ملاتړ ته راغله، حکومت ونه توانېد چې خلکو ته قناعت ورکړي چې دا جهاد دى.»
فضل الرحمان دغه راز وویل، په پاکستان کې د اورپکو د ودې لپاره باید کومه ځانګړې مذهبي ډله ملامته نه شي.
هغه یادونه وکړه، هغو کسانو چې وسلې پورته کړې د خپلو اعمالو مسوول دي.
نوموړي وویل: «د تروريزم په اړه زما دريځ له پنځلسو کلونو يو شان دى. زه نشم کولاى هغو کسانو ته چې زما استادان يې ووژل، مجاهدين ووایم.»
د پاکستان د پارلمان برحاله غړی او د جمعیت علمای اسلام ګوند مشر مولانا فضل الرحمان د طالبانو د واکمنۍ پر مهال افغانستان ته هم سفر کړی وو.
نوموړي افغانستان ته تر تګ مخکې د پاکستان د بهرنیو چارو له وزارت سره سلا مشورې کړې وې او یوه اجنډا یې جوړه کړې وه، چې هلته یې یوه اوونۍ تېره کړه او پر بېلابېلو مسایلو یې خبرې وکړې.
نوموړی وایي: «موږ په تېر کې هم د امریکا ملاتړ کړی و او هغوی ته مو اډې هم ورکړې وې. موږ هغه کسان پوښتلي چې د امریکا پر ضد جنګېږي، خو نه پوهېږم چې له هغه وروسته ولې له افغانستان سره زموږ اړیکې خرابې شوې.»
د جمعیت علمای اسلام مشر له افغانستان سره د جګړې د احتمال په اړه اندېښنه څرګنده کړه او ويې ويل: «که له افغانستان سره د جګړې ګواښ وي او که نه، نور فکر کولو ته اړتيا لري، جګړه د افغانستان او پاکستان په ګټه نه ده، موږ په افغانستان کې د سولې لپاره يوې هر اړخيزې تګلارې ته اړتيا لرو او واکمن بايد په دې مسايلو فکر وکړي او ټول سياسي ګوندونه په کې شامل کړي.»
دا په داسې حال کې ده، چې نوموړي په کراتو په افغانستان کې د تېرو شلو کلونو جګړې او افغان وژنې ته د جهاد نوم ورکهوه او بار بار یې په دغه هېواد کې د جهاد فتواوې ورکولې.
ډېپلوماټ ورځپانې د افغانستان د اپینو له کړکېچ څخه د وتلو په اړه یوه مقاله خپره کړې، چې په دې مقاله کې د طالبانو تر حاکمیت لاندې افغانستان کې د اپینو کښت، سوداګري، له طالبانو څخه تر سي ای اې پورې له اپینو سیاسي استفاده، د مېرمنو رول، ستونزو او حل لارو په اړه بحث شوی.
مقاله لیکي، د طالبانو د کوکنارو د بندیز پایښت د یوې څو اړخیزې تګلارې پورې تړلی دی.
د ۲۰۲۲په اپریل کې طالبانو په افغانستان کې د کوکنارو کرکېله بنده کړه.
د دې بندیز له امله د اپینو تولید په ۲۰۲۳ کې د ۹۵ سلنې کمښت سره مخ شو، چې له ۶۲۰۰ ټنو څخه ۳۳۳ ټنو ته راښکته شو.
د کوکنارو کرکېله له ۲۳۳ زره هکتاره څخه ۱۰۸۰۰ هکتار ته کمه شوه.
خو درې کاله وروسته، د مخدره موادو او جرمونو په اړه د ملګرو ملتونو دفتر راپور ورکړ، چې د افغانستان د اپینو بیه لس چنده له ۷۵ ډالرو څخه ۷۵۰ ډالرو ته په هر کیلوګرام کې لوړه شوې ده.
دا زیاتوالی د اقتصاد له اساسي قوانینو سره سم دی، چې کله تقاضا ثابته وي او عرضه کمه شي، نو بیې لوړیېږي.
د مخدره موادو پر ضد بریا، خو د بزګرانو لپاره سزا
د دې بندیز له امله، کوچني بزګران چې ښځې هم په کې شاملې دي، د سخت اقتصادي فشار لاندې راغلي، خو د نشهیي توکو قاچاقبران او سوداګر له دې وضعیت څخه اعظمي ګټه اخلي.
په ځانګړي ډول د افغانستان سوېلي او سوېللوېدیځو ولایتونو کې چېرې چې د کوکنارو کرکېله متمرکزه وه، بزګران له اقتصادي ناورین سره مخ شوي دي.
د ۲۰۲۱ کال د سیاسي بحران او د کرونا ویروس له اغېزو وروسته، د کوکنارو بندیز د افغانستان اقتصاد ته یوه بله قوي ضربه ورکړه.
د نړۍوال بانک د راپور له مخې، تېر کال په ۷۵ هېوادونو کې د سرانه عاید کچه راښکته شوې وه او افغانانو د ورځې له ۴ ډالرو څخه په کم عاید ژوند کوي.
کوکنار: یو د وچکالۍ ضد، باارزښته تجارتي فصل
په افغانستان کې چې فقر، بېثباتي او اقتصادي بحران عام دي، د اپینو تولید د میلیونونو خلکو لپاره یوازینی معیشتي سرچینه ګرځېدلې وه.
د مخدره موادو او جرمونو په اړه د ملګرو ملتونو د ۲۰۱۹ د راپور له مخې، د کوکنارو کرکېله ۳.۳ میلیون افغانانو ته معیشتي ثبات برابر کړی و، چې دا د افغانستان د ټول نفوس ۱۵ سلنه برخه جوړوي.
د کوکنارو کرکېله ډېر زیات کار ته اړتیا لري، چې له امله یې د ښځو لپاره د کار فرصتونه هم پیدا شوي وو.
په افغانستان کې چې ښځې نه شي کولی له نامحرمو نارینهوو سره ګډ کار وکړي، د کور دننه د کوکنارو اړوند کار د هغوی لپاره د عوایدو یوه لاره وه.
د اپینو اقتصادي ارزښت
د مقالې له مخې، په ۲۰۲۱ کال کې د اپینو سوداګري د افغانستان د ناخالص داخلي تولید۱۴سلنه برخه جوړوله.
د طالبانو له واکمنېدو وروسته، اقتصاد نور هم کمزوری شو او د اپینو سوداګرۍ اهمیت لا زیات شو.
د اپینو سیاسي استفاده؛ له طالبانو څخه تر سي ای اې پورې، له ۱۹۵۷ څخه تر ۲۰۲۱ پورې د کوکنارو د بندیز هڅې
لومړۍ هڅه د محمد داوود خان حکومت په ۱۹۵۷ کې وکړه، خو هغه مهال افغانستان یو لوی تولیدوونکی نه و.
بیا د شوروي پر ضد جهاد پر مهال مجاهدینو د اپینو له تجارت څخه مالي سرچینې ترلاسه کړې.
سي ای اې هم په پټه د شوروي ضد جګړې لپاره له دې پیسو کار واخیست.
طالبان او اپین
طالبان چې په ۱۹۹۶ کې پر افغانستان واکمن شول او په ۲۰۰۱ کې یې د اپینو د کرکېلې پر ضد پراخ اقدامات وکړل، تولید یې ۱۸۵ متریک ټنو ته راښکته شو، خو کله چې طالبان له واکه وپرځول شول، د هغوی تر کنټرول لاندې سیمو کې د اپینو تولید بېرته زیات شو.
په ۲۰۲۱ کې طالبان بیا واک ته ورسېدل او د ۲۰۲۲ د اپرېل په میاشت کې یې د کوکنارو پر کرکېله بندیز ولګاوه، چې دا ځل یې د دې پدیدې په تولید کې ۹۵ سلنه کمښت راوست.
د طالبانو دوهګونی سیاست
طالبان که څه هم اپینو ته "حرام" وايي، خو د تېر په څېر یې مالي ګټې ته دوام ورکړی.
دا دوهګونی دریځ نه یوازې د بزګرانو او سوداګرو ترمنځ ګډوډي پیدا کوي، بلکې دا خطر هم شته چې که بیې نورې هم لوړې شي، نو ځیني بزګران به بېرته د اپینو کرکېلې ته مخه کړي.
د ښځو رول
د کوکنارو کرکېله ښځو ته د مالي خپلواکۍ فرصت برابر کړی و.
اوس که د هغوی لپاره روزنیز پروګرامونه، کوچني تجارتونه او کاري فرصتونه برابر شي، دا به نه یوازې د مخدره موادو پر ضد بریا وي، بلکې د افغان کورنیو اقتصادي وضعیت ته به هم پراخه ګټه ورسوي.
د بدیل حل لارې؛ د تایلند بریالی ماډل
تایلند د ۱۹۸۴ څخه تر ۲۰۰۸ پورې د کوکنارو د بدیل پروګرامونه پلي کړل، چې د ملګرو ملتونو له لوري د "بدیل انکشاف" یوه بریالۍ بېلګه ګڼل شوې.
حکومت د بزګرانو عاید جبران کړل، بدیل محصولات یې تشویق کړل او د کوکنارو کرکېله یې پای ته ورسوله.
افغانستان کې ستونزې:
د کوکنارو د بندیز سره، بزګران د بدیل معیشت له نشتوالي سره مخ دي.
د فقر له امله، دوی اړ دي، چې بېرته د اپینو کرکېلې ته مخه کړي.
حکومت کومه اغېزمنه اقتصادي تګلاره نه ده غوره کړې.
څه باید وشي؟
د بزګرانو لپاره د کوچنیو پورونو سیستم رامنځته شي.
د بدیلو فصلونو لپاره د تخمونو او بازار اسانتیاوې برابرې شي.
ښځو ته د کار نوي فرصتونه برابر شي، تر څو کورنۍ اقتصادي ثبات ومومي.
پایله
د طالبانو د کوکنارو د بندیز پایښت یوې پراخې تګلارې ته اړتیا لري، چې یوازې د کرکېلې مخنیوی نه، بلکې د بزګرانو لپاره بدیل اقتصادي فرصتونه هم برابر کړي.
د ملګرو ملتونو سازمانونه کولی شي، چې د طالبانو د دې هڅې له سیاسي ارزښت څخه په استفادې د بزګرانو لپاره یو دوامداره اقتصادي ماډل رامنځته کړي.
که یوازې د اپینو کرکېله منع شي، خو اقتصادي بدیلونه برابر نه شي، نو نه یوازې بزګران له فقر سره مخ کېږي، بلکې د طالبانو د دې بندیز پایښت هم له خطر سره مخ کېدای شي.
د امریکا د ولسمشر ډونالډ ټرمپ اداره په متحده ایالاتو کې د کیوبا، هایټي، نیکاراګوا او د وینزویلا د وګړو په ګډون د ۵۳۰ زره کسانو د لنډمهالې استوګنې قانوني اسناد لغوه کوي.
د کډوالو پر وړاندې د ټرمپ سخت دریځه دا اقدام د اپرېل په ۲۴مه عملي کېږي.
دا پرېکړه هغه دوه کلن “مشروط اقامت” (پرول) لنډوي، چې د پخواني ولسمشر جو بایډن د ادارې له لوري دغو کډوالو ته ورکړل شوی و، چې د امریکا د ملاتړ کوونکو له لارې یې د الوتکې په واسطه امریکا ته د داخلېدو اجازه ورکوله.
د امریکایي وګړو او کډوالو یوې ډلې د ټرمپ ادارې پر وړاندې د لنډمهاله استوګنې (پرول) د پای ته رسولو لپاره دعوی کړې او د څلورو ملیتونو لپاره د پروګرامونو د بیا پیلولو په لټه کې دي.
بایډن په ۲۰۲۲ کال کې د وینزویلایانو لپاره د پرول پروګرام پیل کړ او په ۲۰۲۳ کال کې یې کیوبایانو، هایټیانو او نیکاراګوایانو ته وغځاوه ځکه چې د هغه اداره کې د دغو ملیتونو څخه ناقانونه کډوالي ډېره شوې وه.
دا نوې قانوني لارې په داسې حال کې رامنځته شوې، چې بایډن هڅه وکړه د امریکا-مکسیکو پر پوله د غیرقانوني تګ راتګ مخه ونیسي.
ټرمپ چې خپله ټاکنیزه مبارزه د کډوالۍ ضد سخت دریځ پر بنسټ مخته وړله، واک ته له رسېدو وروسته، سمدستي د کډوالو د قانون پلي کولو لپاره سخت ګامونه واخیستل.
دې اقداماتو کې د هغو کسانو د شړلو هڅه هم شامله وه، چې په امریکا کې د قانوني اسنادو پرته ژوند کوي.
هغه استدلال کړی، چې د قانوني ننوتلو لنډمهاله پروګرامونه چې د بایډن له لوري پیل شوي وو، د فدرالي قانون له حدودو وتلي وو.
د همدې لپاره نوموړي د جنورۍ ۲۰مه په یوه اجرايي فرمان کې د دې پروګرامونو د پای ته رسېدو غوښتنه وکړه.
د الجزیرې د راپور له مخې، د ټرمپ ادارې دا پرېکړه چې له نیم میلیون مهاجرینو څخه قانوني حیثیت اخلي، کولی شي هغوی د شړلو له ګواښ سره مخ کړي.
د امریکا د کورني امنیت وزارت د فدرالي ثبت په خبرتیا کې چې ټاکل شوې ده د دوشنبې په ورځ رسماً خپره شي، ویلي چې د لنډمهاله استوګنې حیثیت لغوه کول به د کډوالو د چټک اېستلو پروسه اسانه کړي.
دا بهیر چې “چټک اېستل نومېږي، د هغو کسانو شړل ګړندي کوي چې قانوني اسناد نه لري او د کډوالۍ د قوانینو له مخې، ژر تر ژره له هېواده اېستل کېږي.
د کډوالو د حقونو مدافع ډلې “جسټس اکشن سنټر” مشره کارن ټملین وویل. چې د ټرمپ اداره هغه ژمنه ماتوي، چې فدرالي حکومت له سلګونو زرو کډوالو او د هغوی له ملاتړ کوونکو سره کړې وه.
هغې د اې اف پي خبري اژانس ته وویل: “د کیوبا، هایټي، نکاراګوا او وینزویلا لنډمهاله استوګنې اسناد لرونکو کسانو قانوني حیثیت په ناڅاپي ډول لغوه کول به د ټول هېواد په کچه کورنیو او ټولنو ته بېځایه ګډوډي رامنځته کړي.”
د مارچ په ۶مه ټرمپ وویل، چې ډېر ژر به پرېکړه وکړي چې ایا شاوخوا ۲۴۰ زره اوکراینیانو ته ورکړل شوی لنډمهاله اقامت هم لغوه کړي، کوم چې د روسیې جګړې له امله امریکا ته تښتېدلي دي.
د ټرمپ د واکمنۍ پر مهال چې په جنورۍ کې دا تګلاره بېرته عملي شوه، «چټک اېستل» کولای شي پر هغو کډوالو تطبیق شي، چې له دوو کلونو لږ موده یې په امریکا کې تېر ه کړې وي.