د نوي ښوونیز کال له پیل او له زدهکړو څخه د افغان نجونو د محرومیت پر دوام؛ د افغانستان لپاره د بریتانیا سفارت شارژدافیر رابرټ ډېکسن ویلي، چې د طالبانو لهخوا د نجونو د زدهکړو پر وړاندې بندیز یوه لویه «تراژیدي» ده.
د هغه په وینا، د افغانستان د تلپاتې پرمختګ لپاره زدهکړې یو مهم عنصر دی.
رابرټ ډېکسن د یکشنبې په ورځ پر اېکس پاڼه لیکي، چې بریتانیا د افغان نجونو د زدهکړو له حق څخه ملاتړ کوي او د طالبانو لهخوا یې پر محدودیتونو د ژر تر ژره لرې کولو غوښتنه کوي.
هغه د افغانستان په پرمختګ او پر ځان بسياينې کې د لوستو مېرمنو مهم رول ته په اشارې سره ویلي، چې دوى د پوهې او مهارتونو په کارولو سره کولاى شي د يوه پياوړي، باثباته او پرمختللي هېواد په جوړولو کې د پام وړ ونډه واخلي.
بل خوا طالب ډله لاهم پر خپلو محدودو سیاستونو ټینګار کوي او د نوي ښوونیز کال د پیل په مراسمو کې چې د وري میاشتې په لومړۍ ورځ ترسره شوي؛ د نجونو د ښوونځیو د بیا پرانیستلو په تړاو يې هېڅ یادونه نه ده کړې.
دا په داسې حال کې ده چې تر دې وړاندې د ملګرو ملتونو کلتوري ادارې یونسکو اعلان کړی و، چې د طالبانو ښوونیزې تګلارې تر اوسه د ۲.۲ مېلیونه افغان نجونو لپاره د زدهکړو لاره تړلې ده.
دغه سازمان خبرداری ورکړی، که دغه محدودیتونه دوام وکړي؛ نو تر ۲۰۳۰کاله پورې به په افغانستان کې له زدهکړو د بې برخو نجونو شمېر ۴مېلیونو ته ورسېږي.
د افغانستان د پرځېدلي جمهوري نظام لومړی مرستیال امرالله صالح وایي، د پاکستان پوځ د ماهرنګ بلوڅ له زیاتېدونکي نفوس څخه په وېره کې دی او داسې برېښي چې د هغې ژوند له سختو ګواښونو سره مخ دی.
صالح د «وري ۴مه» پر اېکس پاڼه لیکلي، چې د بلوڅو یووالي غورځنګ نیول شوې مشره د پاکستاني واکمنو پر وړاندې خورا هوښیاره ده او د پوځ په ګډون د دغه هېواد حکومت یې نه له پامه غورځولی شي او نه یې هم زغملی شي.
هغه زیاته کړې، چې د ماهرنګ بلوڅ زیاتېدونکی نفوس د جي اېچ کیو (GHQ) لپاره د اندېښنې وړ دی؛ هغوی نشي کولای چې د بلوڅو د حقونو د دغه مبارزې پر وړاندې چوپ پاتې شي او یا هم اقدام ونهکړي.
امرالله صالح په ډاګه کړې، چې ښايي دغه زنداني شوې بلوڅه مبارزه د پاکستان د پخوانۍ لومړۍ وزیرې بې نظیر بوټو په څېر د ترهګرۍ قرباني شي او یا هم د بلوڅو د یوه وژل شوي مشر نواب اکبر بګټي په څېر د پوځ له لوري په مستقیمه توګه هدف وګرځي.
ښاغلي صالح د نواب اکبر بګټي یوه مشهوره خبره هم لیکلې، چې ویلي یې وو:« موږ د کوم بل ملت برخه نه یو. موږ بلوڅ بلوڅان یو، د بلوڅانو په توګه به ژوند کوو او مرو به».
دوه ورځې وړاندې سهار وختي د پاکستان امنیتي ځواکونو داسې مهال ماهرنګ بلوڅ نیولې، چې د بلوڅو یووالي غورځنګ له نورو غړو سره یو ځای یې د بلوچستان په کویټې ښار کې د پاکستان حکومت او پوځ خلاف اعتراضیه ناسته کړې وه.
هغې د تېر په څېر په دغه اعتراضیه ناسته کې هم د پاکستان پوځ د «بلوڅو پر نسل وژنې» تورنولو او غوښتنه یې کوله چې په لوی لاس تري تم کړای شوي بلوڅان دې هم خوشې کړي.
د بلوڅانو د حقونو دغه مبارزې نیول کېدو ته ګڼو بشري سازمانونو هم غبرګونونه څرګند کړي دي.
د بښنې نړۍوال سازمان په یوې خبرپاڼه کې د پاکستان پر حکومت غږ کړی، چې ژر تر ژره دې ماهرنګ بلوڅ خوشې کړي او د بلوڅانو له ځورولو دې لاس په سر شي.
د بلوڅو یووالي غورځنګ مشرې څو، څو ځله ان د پاکستان په پلازمېنې اسلام اباد کې هم د خپلو خلکو د حقونو لپاره لوی، لوی لاریونونه کړي دي.
له دې سره، سره د منظور پښتین په مشرۍ د پښتون ژغورنې غورځنګ هم په پښتنو په سیمو کې د پاکستان پوځ له لوري په جبري توګه د لادرکه شویو کسانو د خوشې کېدو او د پښتنو په سیمو کې د پاکستان پوځ د ناسمو تګلارو خلاف پراخ مدني فعالیتونه ترسره کوي.
منظور پښتین او د هغه د غورځنګ غړي هم ادعا لري، چې د پاکستان پوځ په لوی لاس د پښتنو سیمې د ډالري جنګونو ښکار کړې دي او د خېبر پښتونخوا ایالت په ګډون یې په بلوچستان کې له لسیزو راهیسې پښتانه تر سخت محکومیت او محرومیت لاندې راوستي دي.
پاکستاني رسنۍ جیونیوز د خپلو سرچینو په حواله خبر ورکړی، چې د سند حکومت د بېاسناده او اېسيسي کارت لرونکو افغانانو د اېستلو لپاره چمتووالی نیولی دی. د دغو کډوالو اېستنه به د راروانې اپرېل میاشتې په لومړۍ نېټه پیل شي.
په راپور کې راغلي، چې دغه افغان کډوالو ته (د فبرورۍ له ۱۵مې څخه د مارچ تر ۳۱مې) پورې په خپله خوښه د ستنېدو وړاندیز شوی و.
د راپور له مخې، په دې برخه کې د سند حکومت یو د فدرالي حکومت په لارښوونه او د کورنیو چارو وزارت سره په مشوره یو امنیتي، عملیاتي او ستراتیژیک پلان چمتو کړی دی.
راپور زیاتوي، چې په ټول سند کې د کلیو او ولسوالیو په کچه کمیټې فعالې شوې دي او د دغه کډوالو د ساتلو لپاره ځیني مرکزونه هم جوړ شوي دي.
راپور وړاندې کاږي، هغه افغان بندیان چې د بند موده یې بشپړه شوې ده؛ هغوی به هم له زندانونو څخه دغه ځای ته راوړل شي.
دغه چمتووالی داسې مهال نیول کېږي، چې بېاسناده افغانانو او د اېسيسي کارت لرونکو افغانانو ته د پاکستان د حکومت لهخوا د ورکړل شوې مودې یوازې یوه اونۍ پاتې ده.
خو د دغې مودې تر بشپړېدو وړاندې هم همدا تېره ورځ پاکستانۍ ډان ورځپاڼې خبر ورکړی و، چې د تورخم دروازې د خلاصېدو په لومړۍ ورځ پاکستان څه باندې دوه زره افغان کډوال په جبري توګه له دغه هېواده و اېستل.
له بل پلوه هغه ۵۳ افغان ماشومان چې د اغزن تار په پرېکولو سره پاکستان ته د کار په لټه اوښتي وو؛ افغان طالبانو ته سپارل شوي دي.
دغه ماشومان د دواړو غاړو د قبیلو د جرګې او د ځایي امنیتي ځواکونو په مرسته د تورخم له لارې طالب چارواکو ته سپارل شوي دي.
پاکستاني رسنۍ خراسان ډایري راپور ورکوي، چې دغه ماشومان د پاکستاني سرحدي ځواکونو له لوري نیول شوي وو او وروسته د دواړو هېوادونو د سرحدي چارواکو ترمنځ تر خبرو اترو وروسته افغان لوري ته وسپارل شول.
د تېر جمهوري حکومت د پارلمان پخواني غړي او طالبانو ته نږدې کس جعفر مهدوي افغانستان ته د امریکایي پلاوي سفر د طالبانو هوښیاري او غوره ډېپلوماسي بللې ده. نوموړي ویلي، چې وروستي تعاملات د نړۍوالې ټولنې او طالبانو ترمنځ هیله بښونکې ده.
نوموړي دغه څرګندونې تر هغه وروسته کړي، چې د افغانستان د سولې لپاره د امریکا پخوانی استازی زلمی خلیلزاد د یوه پلاوي په ترکیب کې څلور ورځې وړاندې کابل ته تللی و او هلته یې د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي سره ګډه ناسته او خبرې اترې وکړې، چې په پایله کې طالبانو امریکایي وګړی جوج ګلزمن خوشې کړ.
د امریکایي پلاوي د سفر په اړه جعفر مهدوي په خپل اېکس کې لیکلي: «د سرپرست حکومت د ډیپلوماټیکو ادارو له مشرتابه سره د دوه اړخیزو ګټو په اړه خبرې اترې او همدارنګه د امریکا د بهرنیو چارو وزارت له خوا د سرپرست حکومت د کورنیو چارو وزیر خلیفه سراج الدین حقاني او د سرپرست حکومت د نورو چارواکو باندې د بندیزونو لرې کولو اقدام، د امریکا د حکومت او په افغانستان کې د سرپرست حکومت ترمنځ په اړیکو کې د روانې واقعیت لرونکې، هوښیارۍ او عملي ډیپلوماسۍ ښودنه کوي.»
نوموړي وړاندې لیکلي: «وروستي تعاملات د نړۍوالې ټولنې او د سرپرست حکومت ترمنځ د اړیکو په برخه کې د افغانانو د ژوند د شرایطو د ښه کولو لپاره د یوې هیله بښونکې پیل ژمنه کوي.»
افغانستان ته د امریکایي پلاوي سفر او له طالب چارواکو سره له لیدنې وروسته نه یوازې امریکایي وګړی جورج ګلزمن خوشې شو، بلکې په کابل کې د امریکا سفارت په دېوال د فتحې لیکل شوي شعارونه او د شهادت کلمه هم پاکه کړای شوه او ترڅنګ یې د حقاني شبکې درې مهم غړي چې سراج الدین حقاني هم پکې وو، د بندیزونو له نوملړ څخه لرې شول او د متحده ایالاتو له خوا پرې ټاکلی انعام ختم شو.
انس حقاني هم له الجزیرې سره په خبرو کې منلې، چې امریکا د حقاني شبکې مشر او د طالبانو د کورنیو چارو پر وزیر سراج الدین حقاني ټاکل شوې نغدي جایزه لغوه کړې ده.
هغه د متحده ایالاتو دغه ګام «لویه سیاسي لاسته راوړنه» بللې ده.
د افغانستان یو شمېر سیاسي څېرې په دې تړاو وایي، چې د طالبانو د کورنیو چارو پر وزیر د اېښودل شوې جایزې لرې کول یو لوی سیاسي پیغام لري او دا ښيي، چې که څه هم د دوحې تړون پر مهال د ځینو طالب مشرانو د تعقیب موضوع د بحث له اساسي موضوعاتو څخه یوه موضوع وه، خو هغه مذاکرات بې پایلې پاتې شول او اوس افغانستان وتوانېد چې د امریکامتحده ایالاتو سره د دې مسایلو پر سر یوې موافقې ته ورسېږي.
پاکستان او افغانستان د شنبې په ورځ ژمنه وکړه، چې د سوداګرۍ، امنیت او په پاکستان کې د افغان کډوالو د وضعیت په ګډون د روانو دوه اړخیزو ننګونو د حل لپاره به خپلې ډیپلوماتیکې اړیکې دوامداره کړي.
دغه هوکړه د افغانستان لپاره د پاکستان ځانګړي استازي محمد صادق او د طالبانو د بهرنيو چارو وزارت سرپرست مولوي اميرخان متقي په کابل کې د ليدنې پر مهال کړې.
محمد صادق دا مهال د افغانستان په درې ورځیني سفر تللی، چې موخه یې د امنیتي اندېښنو له امله د ترینګلو اړیکو وروسته د ډیپلوماتیکو اړیکو بیا رغول دي.
د افغانستان د بهرنیو چارو وزارت له خوا په خپره شوې خبرپاڼه کې ویل شوي، چې دواړو لورو د ګډو غونډو پر جوړېدو او د شته ستونزو د هواري لپاره د پلاوي پر تبادلې ټینګار کړی.
له امیر خان متقي سره له لیدنې وروسته، صادق په خپل اېکس ولیکل: «د دواړو هېوادنو مشرانو د دوه اړخېزو اړیکو د پېاوړتیا لپاره د لوړې کچې ډېپلوماټانو ناستې او ډیالوک ته وده ورکولو په تړاو هوکړه کړې.»
هغه له طالبانو سره د دوامداره او دوه اړخیزو ګټورو اړیکو لپاره د پاکستان ژمنې یو ځل بیا تایید کړې.
د پاکستانۍ ورځپاڼې ډان په خبر کې راغلي، چې په دې کتنه کې د افغانستان او پاکستان ترمنځ پر دوه اړخیزو اړیکو، سیاسي او اقتصادي همکاریو او ټرانزیت په اړه خبرې شوي.
په سوداګریزو اړیکو کې د پام وړ پرمختګ د تورخم بندر له ۲۷ ورځیني تړل کېدو وروسته بیا پرانیستل دي.
دغه لاره د فېبرورۍ په ۲۱ مه د ساختماني چارو پر سر د شخړې له امله تړل شوې وه او د جرګې په منځګړیتوب د خبرو اترو وروسته بېرته پرانستل شوه.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر ښاغلي متقي ټینګار وکړ:« د ټرانزیټي لارو او سوداګرۍ په وړاندې خنډونه د دواړو خواوو په ګټه نه دي او باید له نورو شخړو سره ونه تړل شي."
په ځواب کې د پاکستان ځانګړي استازي صادق ډاډ ورکړ، چې پاکستان به د دغو اندېښنو د حل لپاره عملي ګامونه پورته کړي.
بله مهمه موضوع په پاکستان کې د افغان کډوالو وضعیت دی.
اټکلونه ښيي، چې له ۳.۱ میلیونو څخه زیات افغانان په پاکستان کې اوسېږي او د پاکستان حکومت د افغانستان د تابعیت کارت لرونکو او غیرقانوني اوسېدونکو لپاره د مارچ تر ۳۱ مې نېټې وخت ټاکلی، څو په خپله خوښه له دې هېواده ووځي، چې وروسته به د کورنیو چارو وزارت د رسمي خبرداري سره سم په ډله ییزه توګه و اېستل شي.
د افغانستان د بهرنیو چارو وزارت په خبرپاڼه کې راغلي: «په پاکستان کې مېشتو افغان کډوالو ته باید اجازه ورکړل شي، څو په زوره د شړلو پر ځای په تدریجي او عزت سره خپل هېواد ته ستانه شي.»
په ځواب کې محمد صادق ډاډ ورکړی، چې د افغانانو لپاره به د ویزو په ورکولو او د سفر ترتیباتو کې اسانتیاوې برابروي.
هغه د طالبانو ادارې ته هم ډاډ ورکړ، چې پاکستان د افغانستان امنیت د سیمې د ثبات لپاره اړین ګڼي.
د اوکراین او امریکا چارواکو د یکشنبې په ورځ په سعودي عربستان کې خبرې اترې پیل کړې، چې موخه یې د انرژۍ اسانتیاوو او مهمو زیربناوو خوندي کول دي. دا خبرې د امریکا د ولسمشر ډونالډ ټرمپ لهخوا د اوکراین د درې کلنې جګړې د پای ته رسېدو لپاره د ډیپلوماتیکو هڅو یوه برخه ده.
د دغو خبرو په درشل کې، د امریکا ځانګړي استازي سټیو وټکوف د جګړې د پای ته رسېدو په اړه هیلهمندي وښوده او ویې ویل، «زه باور لرم چې ولادیمیر پوتین سولې ته لېواله دی».
وټکوف وویل چې تمه ده د دوشنبې په ورځ، چې د امریکا او روسیې پلاوي سره وګوري، د دواړو هېوادونو ترمنځ د اوربند په اړه پرمختګ وشي.
هغه زیاته کړه، « موږ فکر کوو چې دا به مو په طبیعي توګه د بشپړ اوربند پر لور بوځي».
د رویټرز د رپوټ له مخې، د اوکراین د دفاع وزیر رستم عمروف وویل، « موږ د ولسمشر د لارښوونې پر بنسټ هڅه کوو چې عادلانه سولې ته نږدې شو او امنیت پیاوړی کړو».
تېره اونۍ پوتین د ټرمپ وړاندیز ومانه چې دواړه هېوادونه دې د ۳۰ ورځو لپاره د یو بل د انرژۍ پر تأسیساتو بریدونه نه کوي، خو دا محدود اوربند ډېر ژر تر پوښتنې لاندې راغی، ځکه دواړو خواوو د بریدونو د دوام راپورونه ورکړل.
اوکرایني چارواکو وویل چې د کییف پر ښار د روسیې د بېپیلوټه الوتکو د پراخ برید له امله لږ تر لږه ۳کسان وژل شوي، چې پکې یو ۵کلن ماشوم هم دی.
په ورته وخت کې، روسي چارواکو وویل چې د دوی دفاعي سیسټم ۵۹ اوکرایني بېپیلوټه الوتکې شنډې کړې، خو د روسیې د روستوف په سیمه کې یې د یو کس د مرګ خبر ورکړ.
د سپینې ماڼۍ د ملي امنیت سلاکار مایک والټز ویلي، چې امریکا هڅه کوي د باور جوړونې تدابیر عملي کړي، چې د اوربند هوکړې ته لار هواره کړي.
نړیوالې اندېښنې زیاتې شوې چې امریکا ممکن له اروپا لاس واخلي او له روسیې سره د سولې معامله وکړي، خو امریکايي چارواکي وايي چې دا خبرې به د اوکراین سرحدي کرښې، نظارت میکانېزمونو او د تلپاتې سولې پر جوړښت متمرکزې وي.