پښتون سیاستوال افراسیاب خټک د کوچني اختر د مبارکۍ په مناسبت په خپل پیغام کې ویلي، په پښتونخوا کې ناامني او روانه جګړه پر پښتنو تپل شوې ده. هغه له خلکو غوښتي، چې د اختر په خوښیو کې د دغه تپل شوې جګړې له امل ځپل شوي خلک هیر نه کړي.
نوموړي په پښتنو غږ کړی، چې د اختر په خوښیو ډکو شېبو کې د خپلې خاورې د امن دعا هېره نه کړي.
بل خوا بیا د پښتون ژغورنې غورځنګ مشر منظور احمد پښتین د خېبر پښتونخوا مردان ولسوالۍ اړوند د کاټلنګ په سیمه کې د پاکستان د پوځ لهخوا د شپنو په کورنیو برید ته په غبرګون ویلي، چې د اختر ورځو ته په مردان کې د پښتنو نجونو لاسونه په نکریزو نه؛ بلکې په وینو سره شوي دي.
د معلوماتو له مخې، پرون شپه د پاکستان د امنیتي ځواکونو په هوايي برید کې د دوو ځايي شپنو کورنۍ په نښه شوې، چې د ښځو او ماشومانو په ګډون پکې ۱۰ کسان وژل شوي دي.
منظور پښتین په خپلې فېسبوک پاڼې دغه برید ته په غبرګون کې لیکلي: «نن په ټوله نړۍ کې مسلمانان د اختر په تیاریو بوخت و، خو پاکستان د پښتنو په وژلو بوخت و».
د پاکستان پوځ د رسنیو دفتر په یوې خبرپانه کې ویلي، د بلوچستان ایالت په کلات ولسوالۍ کې یې شپږ تنه وسلهوال په ځانګړو عملیاتو کې وژلي دي. پوځ زیاته کړې، چې د ترهګرو پر ضد یې یاد عملیات د استخباراتي معلوماتو پر بنسټ ترسره کړي دي.
په خبرپانه کې راغلي، چې پاکستاني پوځیان د دغو عملیاتو پر مهال د وسلهوالو له مقاومت سره مخ شول؛ خو تر څه ځنډ وروسته یې له پښو وغورځول.
د پوځ په وینا، دغه شپږ تنه وژل شوي وسلهوال د قانون پلي کوونکو ادارو او د ملکي وګړو پر ضد په ځینو ترهګریزو بریدونو کې ښکېل وو.
همدا راز ویل شوي، چې د وسلهوالو ډلو د ځپلو لپاره به پوځ خپلو عملیاتو ته دوام ورکړي.
که څه هم د پاکستان پوځ په خبرپاڼه کې د وژل شویو وسلهوالو د هویت او د ډلې په اړه څه نه دي ویلي؛ خو په بلوچستان کې د بلوڅ بېلتون پالو وسلهواله ډله خورا فعاله ده.
بلوڅ ازادي غوښتونکو د روانې میاشتې په ترڅ کې د پاکستاني پوځیانو پر کتارونو درانه وسلهوال بریدونه کړي دي.
روانه میاشت د دغه وسلهوالې ډلې له لوري پاکستاني پوځیانو ته خونړۍ هغه بلل کېږي، چې د جعفر اېکسپرېس په څېر ډلهییز برید هم پکې شامل و.
بلوڅ بېلتون پالو ادعا کړې وه، چې د یاد برید پر مهال یې د پاکستان د امنیتي ادارو ۳۰۰برمته کړي کارکوونکي او سرتېري وژلي دي؛ خو د پاکستان پوځ دغه ادعا نه ده منلې او د برید پر مهال یې د لسګونه بلوڅ بېلتون پاله وسلهوالو د وژل کېدو ادعا کړې وه.
پاکستان د یاد برید پر مهال ټلېفوني اړیکې څارلي او ادعا یې کړې، چې وسلهوال په افغانستان کې له خپلو مشرانو سره په اړیکه کې وو.
له دې ور هاخوا په خېبر پښتونخوا کې بیا پاکستاني طالبانو تر بل هره وخته خپل فعالیتونه پراخ او چټک کړي دي.
په یاد ایالت کې هره ورځ د پاکستاني پوځیانو او «ټيټيپي» ترمنځ د نښتو خبرونه لاس په لاس کېږي.
پاکستان ادعا لري، چې په دې وروستیو کې په بې سارې توګه زیاتې شوې ترهګرۍ تر شا د افغان خاورې د کارېدو ثبوتونه لري او د طالبانو تر سیورې لاندې د دوی ضد وسلهوالو ته امن پناه ځایونه برابر شوي دي.
بل خوا طالبانو په وار، وار د پاکستان هغه څرګندونې رد کړې دي، چې ګنې افغان خاوره د دوی پر ضد کارول کېږي.
طالبانو د پاکستان امنیتي ادارې په امنیتي برخه کې ناکامه بللې دي او پرې یې غږ کړی، چې د دوی د تورنولو پر ځای دې خپلو ناکامیو ته پام وکړي.
د روغتیا نړۍوال سازمان غواړي، چې د بودجې د کمښت له امله د خپلو کارکونکو شمېر کم او خپل کارونه را لنډ کړي. دغه سازمان ویلي:« د غوره روغتیايي چوپړتیاوو سره، سره موږ اوس له داسې حالت سره مخ یو، چې د خپل کار او کاري ځواک د کچې له کمولو پرته بله لاره نه لرو.»
رویټرز خبري اژانس راپور ورکړی، د دغې چارې اصلي لامل د روغتیا له نړۍوال سازمان څخه د امریکا وتل دي چې هر کال یې د دغه سازمان ۱۸سلنه بودجه ورکوله.
راپور کې راغلي، چې دغه سازمان غواړي د ۲۰۲۶ او ۲۰۲۷ کلونو لپاره خپله بودجه له ۵.۳ ملیارده ډالرو څخه ۴.۲ ملیارده ډالرو ته راکمه کړي.
(د مارچ په ۱۰مه) هم د روغتیا نړۍوال سازمان ویلي و، چې دغه سازمان د خپلو لومړیتوبونو ټاکل پیل کړي او د کارکوونکو په قراردادونو یې د یو کال لپاره محدودیت اعلان کړی دی.
د یادولو وړ ده، چې څو ورځې وړاندې د روغتیا نړۍوال سازمان په یوې خپره کړې اعلامیه کې ویلي و، چې د مالي ملاتړ د نشتوالي له امله یې په افغانستان کې۱۶۷ روغتیايي مرکزونه تړل شوي چې ورسره په ۲۵ ولایتونو کې ۱۶ لکه کسان د دوی له اړینو روغتیايي خدمتونو بې برخې شوي دی.
دغه سازمان خبرداری ورکوي، چې له سملاسي ګام پورته کولو پرته د روان کال تر جون میاشتې د دوی ۲۲۰ نور روغتیايي مرکزونه هم بندېږي چې له امله یې ۱۸ لکه افغانان له لومړنیو روغتیايي خدماتو بې برخې کېږي.
په افغانستان کې د طالبانو بیا ځلې واکمنېدو سره ورځ تر بلې له دغه هېواده بهرنۍ مرستې کمېږي، د روغتیا نړۍوال سازمان د خدماتو کمېدو سره به د افغانستان زېانګالی روغتیايي سیستم د له لا ډېرو ستونزو سره مخ شي.
د سي بي اېس د راپور له مخې، د امریکا د سولې انسټېټیوټ کارکوونکو ته د جمعې په ورځ خبر ورکړل شوی چې نور یې په دې اداره کې د کار موده پای ته رسېدلې ده.
لا تر اوسه روښانه نهده، چې د منفکۍ دغه پرېکړه به د انسټېټیوټ پر ټولو کارکوونکو اغېزه وکړي که نه؛ خو یادې امریکایي رسنۍ ته سرچینو ویلي، ښايي د دغې پرېکړې له مخې ډېری کارکوونکي له دندو ګوښه شي.
د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ تر دې مخکې هم هڅه کړې وه، چې د سولې انسټېټیوټ بودجه ودروي او د مدیره پلاوي غړي یې بدل کړي.
دارنګه ټرمپ د فبرورۍ میاشت کې یو اجراییوي فرمان هم لاسلیک کړی و، چې له مخې یې د دغه څېړنیزې ادارې د لغوه کولو پرېکړه شوې وه.
د امریکا د سولې انستیتوت په ۱۹۸۴ کال کې د پخواني ولسمشر رونالډ رېګان په دوره کې جوړ شو، چې شاوخوا ۳۰۰ کارکوونکي لري او کلنۍ بودجه یې ۵۵ مېلیونه ډالر ده.
د دغې ادارې دنده د شخړو حل ته لارې چارې موندل او د تاوتریخوالي مخنیوی بلل شوی دی.
منفک شویو کارکوونکو ته د ادارې له رسمي برېښنالیک څخه یو پیغام استول شوی، چې پکې ویل شوي:« ګرانه کارکوونکيه! د دغه لیک له لارې تاسو ته خبر درکول کېږي، چې ستاسې دنده به د ۲۰۲۵ کال (د مارچ په ۲۸مې نېټې) پای ته ورسېږي.»
د سپینې ماڼۍ د مطبوعاتي دفتر مرستیالې انا کلي د شنبې په ورځ ۍي بي اېس ته وویل:« د امریکا مالیه ورکوونکي نه غواړي، چې هر کال ۵۰ مېلیونه ډالر د داسې یوې څېړنیزې ادارې لپاره ولګوي، چې د سولې په راوستو کې ناکامه شوې. ولسمشر ټرمپ د خپل لومړۍ واکمنۍ پر مهال د پای ته نه رسېدونکو جګړو د ختمولو لپاره کار وکړ او اوس هڅه کوي، چې د غیر ضروري لګښتونو مخنیوی وکړي او د مالیه ورکوونکو بودجه خوندي وساتي».
ټرمپ تر دې مخکې د امریکا پراختیایي اداره او د پوهنې وزارت هم لغوه اعلان کړی و، چې له کبله یې زرګونه هغه امریکایان چې په دغو ادارو کې یې دندې کولې بې روزګاره شوي دي.
همدا راز ټرمپ په یوه بل فرمان کې د امریکا غږ په ګډون د ازادۍ اروپا څانګې خپرونې محدودې کړې دي.
د یادو رسنیو قراردادي کارکوونکي هم له دندو ګوښه شوي او د دې کار لامل د بودجې سپما ښودل شوې ده.
د ملګرو ملتونو سرمنشي انتونیو ګوترېش د کوچني اختر په مناسبت په یوه پیغام کې د نړۍ له مسلمانانو سره د پیوستون په څرګندولو سره د هغو جګړو او شخړو په اړه اندېښنه څرګنده کړې، چې له امله یې د مېلیونونه انسانانو لپاره د دغې ورځې د لمانځلو مخه نیولې ده.
انتونیو ګوترېش (د مارچ په ۲۹مه) پر اېکس پاڼه په خپور کړي ويډیويي پیغام کې ویلي:« زه غواړم، چې د نړۍ ټولو مسلمانانو ته د کوچني اختر په مناسبت خپلې نېکې هیلې وړاندې کړم؛ خو زه دا په خفګان سره وایم، ځکه زه د ډېرو هغو مسلمانانو په اړه فکر کوم چې د جګړې او بې ځایه کېدو له امله دغه اختر له خپلو کورنیو سره نه شي لمانځلی.»
هغه ټینګار وکړ، چې اختر د یووالي او همدردۍ د ودې لپاره یو ښه فرصت دی.
سږنی کوچنی اختر په داسې حال کې لمانځل کېږي، چې په افغانستان، فلسطین او سوډان کې جګړو زرګونه کورنۍ بېځایه کړې او بشري ناورین یې لا پسې سخت کړی دی.
د بشر حقونو بنسټونه په دغو سیمو کې د بېځایه کېدو او ملکي تلفاتو د زیاتېدو پر وړاندې خبرداری ورکړی دی.
په افغانستان کې د طالبانو له راتګ وروسته، ګڼو کورنیو هېواد پرېښود او په جلاوطنۍ کې په یوه ناروښانه حالت کې شپې سبا کوي.
سربېره پر دې پر ښځو او نجونو سختو بندیزونو هم د خلکو ستونزې زیاتې کړې دي.
بل خوا بیا په غزه کې پر فلسطینیانو پرله پسې بریدونو زرګونه کورنۍ بېځایه کړې دي او د ملکي وګړو وضعیت یې کړکېچن کړی دی.
نړۍوالو سازمانونو ویلي دي، چې د دغې سیمې کلابندۍ خوراکي توکو، درملو او لومړنیو خدمتونو ته د خلکو لاسرسی محدود کړی دی.
د افغانستان په چارو کې د پاکستان پخواني استازي اصف دراني په یوه مقاله کې لیکلي، چې طالبانو هند ته اجازه ورکړې چې د افغانستان خاوره د پاکستان ضد فعالیتونو لپاره وکاروي.
هغه زیاته کړې، چې هند د طالبانو له لارې ټيټيپي او بلوڅ بېلتون غوښتونکو ته مالي مرستې ورکوي.
اصف دراني پرون شنبه پاکستانۍ ورځپاڼې ډان ته په یوه مقاله کې د طالبانو او د افغانستان د خلکو په وړاندې د پاکستان د حکومت پر سیاستونو نیوکه وکړه.
په دغې مقاله کې له طالبانو سره د سیاسي اړیکو، له افغان کډوالو سره د چلند او سوداګریزو اړیکو په برخه کې د پاکستان پر سیاستونو نیوکې شوې دي.
د افغانستان په چارو کې د پاکستان پخواني استازي لیکلي، چې د طالبانو په وړاندې د پاکستان سخت دریځ پر دغې ډلې د هند د نفوذ ساحه پراخوي.
هغه د افغانانو د اېستلو پر مهالوېش نیوکه وکړه او ویې ویل، چې پر کډوالو فشار به په افغانستان کې د پاکستان پر ضد د خلکو کرکه لا پسې زیاته کړي.
نوموړی طالبان د دغه هېواد وسلهوالو مخالفینو ته د پناه ځایونو او تجهیزاتو په برابرولو تورن کړي.
خو دا هغه ادعاوې دي، چې د افغان طالبانو لهخوا په پرله پسې ډول رد شوې دي.
په دې مقاله کې اصف دراني پاکستاني سیاستوالو ته سپارښتنه کړې، چې له طالبانو او د افغانستان له خلکو سره د اړیکو په اړه خپل لیدلوری پراخ کړي.
ښاغلي دراني زیاته کړه، پاکستاني چارواکي منځنۍ اسیا ته د لاسرسي لپاره د افغانستان پر ستراتیژیک جغرافیوي اهمیت ټینګار کوي؛ خو د دغو اړیکو په ټینګولو کې د افغانانو رول هېروي. هغه لیکلي:« راځئ چې په دې کې شک ونه کړو، چې منځنۍ اسیا ته د پاکستان لاس رسی د افغانستان له رضایت پرته ناشونی دی.»
له پاکستانه د افغانانو د شړلو پر مهالوېش نیوکه:
اصف دراني د افغان کډوالو پر وړاندې د پاکستان حکومت پر سیاستونو نیوکه کړې او لیکلي یې دي:« په پاکستان کې یوه عامه پوښتنه دا ده، چې افغانان ولې له موږ څخه کرکه لري؟»
هغه زیاته کړه، چې د پاکستان حکومت په ندرت سره د دغې مهمې پوښتنې په ځواب فکر کړی دی. د اصف دراني په وینا، په پاکستان کې د افغان کډوالو پر چلند بیا کتنه په کار ده.
د دغه پاکستاني ديپلومات په وينا، د قانون پلي کوونکو لهخوا سخت چلند، په لارو کوڅو کې تبعيض او پر ډیورنډ کرښه له افغانانو سره ستونزې؛ د افغانانو تر منځ د پاکستان پر وړاندې د دښمنۍ د رامنځته کېدو لامل ګرځېدلی دی.
په مقاله کې راغلي، چې د پاکستان د حکومت هغه پلان چې له مخې بې اسناده افغان کډوال شړي «په دې نه دي توانیدلي، چې پر طالبانو فشار راوړي.»
مقاله زیاتوي، چې د طالبانو نظر «د ډیپلوماسۍ پرتله قربانۍ» ته لومړیتوب ورکوي چې د پاکستان د حکومت دغه ډول ستراتیژیانې بې اغېزې کوي.
پاکستان په دې وروستیو کې افغان کډوالو ته د مارچ میاشتې تر پایه له دغه هېواده د وتلو ضرب الاجل ټاکلی دی.
پاکستاني چارواکو خبرداری ورکړی، چې له ټاکلي مهالوېش وروسته به د افغانانو ډلهییز ستنول پیل کړي.
مقاله خبرداری ورکوي، چې د افغانانو ډلهییزه اېستنه به د افغانانو په ټولنیزه حافظه دوامداره منفي اغېزه وکړي.
دراني د پاکستان له حکومته وغوښتل، چې د افغانانو د شړلو پر ځای دې په یوه لیدلوري او اوږدمهاله پالیسۍ فکر وکړي او د افغانانو رضایت دې ترلاسه کړي.