پاکستاني رسنیو راپور ورکړی، چې د افغان کډوالو د ستنېدو مودې له پای ته رسېدو وروسته د کډوالو د ستنېدو بهیر له ځنډ سره مخ شوی، ځکه په لنډي کوتل کې د افغان کډوالو د ستنېدو لپاره په کمپ کې کار روان دی.
همدا راز د اختر په درېیو ورځو کې یوازې ۱۰۵ کسان چې پنځه کورنۍ جوړوي، بېرته هېواد ته ستانه شوي دي.
سربېره پر دې، د باب دوستي له لارې هم د افغان اتباعو د ستنېدو چمتووالی روان دی او په باب دوستي کمپ کې به د نادرا له خوا د افغان کډوالوبایومټریک ترسره شي.
تازه، په کراچۍ کې د طالبانو کونسل سید عبدالجبار تخاري د سند ایالت د پولیسو له مشر سره په اختريزه ليدنه کې له پاکستانه د افغان کډوالو د اېستلو او ځورولو په اړه خبرې کړې دي.
د طالبانو کونسل غوښتنه کړې، چې د بې اسنادو کډوالو د اېستلو په پلمه دې نور افغان کډوال نه ځوروي.
په کراچۍ کې د طالبانو کونسلګرۍ نن چهار شنبه پر خپلې اېکس پاڼې لیکلي، چې په دغه ښار کې د طالبانو کونسل عبدالجبار تخاري د سند د پولیسو له مشر غلام نبي میمن سره اختريزه ليدنه کړې.
د اعلامیې د معلوماتو له مخې، د طالبانو کونسل عبدالجبار تخاري په دې ليدنه کې په دغه هېواد کې د افغان کډوالو ستونزې او اندېښنې شریکې کړې.
د طالبانو په اعلاميه کې راغلي: «هغه مسله چې افغانان یې اندېښمن کړي دي له هېواد څخه د بې اسنادو کډوالو د اېستلو په پلمه دې هغه افغانان چې د اوسېدو قانوني اسناد لري د پولیسو له خوا نه ځورول کېږي.»
په پاکستان کې له تېرو څو میاشتو راهیسې افغانان د پولیسو تر څار او تعقیب لاندې دي.
د اسلام اباد او راولپنډۍ پولیس کور په کور د افغانانو لټه کوي او تر اوسه زرګونه هغه افغانان نیول شوي، چې قانوني اسناد یې نه لرل.
په کراچۍ کې د طالبانو کونسل سید عبدالجبار تخاري د سند ایالت د پولیسو له مشر سره په اختريزه ليدنه کې له پاکستان نه د افغان کډوالو د ایستلو او ځورولو په اړه خبرې کړې دي. د طالبانو کونسل غوښتنه کړې، چې د بې اسنادو کډوالو د ایستلو په پلمه دې نور افغان کډوال نه ځوروي.
په کراچۍ کې د طالبانو کونسلګرۍ نن چار شنبه پر خپله اېکسپاڼه لیکلي، چې په دغه ښار کې د طالبانو کونسل عبدالجبار تخاري د سند د پولیسو له مشر غلام نبي میمن سره اختريزه ليدنه کړې.
د اعلامیې د معلوماتو له مخې، د طالبانو کونسل عبدالجبار تخاري په دې ليدنه کې په دغه هېواد کې د افغان کډوالو ستونزې او اندېښنې شریکې کړې.
د طالبانو په اعلاميه کې راغلي: «هغه مسله چې افغانان یې اندېښمن کړي دي له هیواد څخه د بې اسنادو کډوالو د ایستلو په پلمه دې هغه افغانان چې د اوسیدو قانوني اسناد لري د پولیسو له خوا نه ځورول کیږي.»
طالب کونسل تخاري په دې ليدنه کې د همکارۍ غوښتنه کړې.
د طالبانو په اعلاميه کې راغلي، چې د سند د پولیسو مشر د دوه اړ اخیزې همکارۍ ډاډ ور کړی.
په پاکستان کې له تېرو څو میاشتو راپه دې خوا افغانان د پولیسو تر څار او تعقیب لاندې دي.
د اسلام اباد او راولپنډۍ پولیس کور په کور د افغانانو لټه کوي او تر اوسه زرګونه هغه افغانان نیول شوي چې قانوني اسناد یې نه لرل.
د پاکستان جیونیوز د پښتونخوا د کورنیو چارو په وزارت کې د سرچینو له قوله خبر ورکړی، چې په خپله خوښه د افغان کډوالو بېرته ستنېدو نېټه چې ۳۱ د مارچ ټاکل شوې وه پای ته رسېدلې، او د اپریل د میاشتې له لومړۍ وروسته به د یادو کډوالو د جبري ستنولو بهیر پیل کړي.
دغو سرچینو ویلي، چې د ۲۰۱۳ کال راپدېخوا ۶.۵ میلیونه افغان کډوال د تورخم له لارې افغانستان ته بېرته استول شوي دي.
سره له دې چې د پاکستان څخه د افغان کډوالو د بېرته ستنولو پالیسي د پلې کېدو په درشل کې ده، یاده پالیسي وار د مخه په نړیوالو رسنیو کې د نړیوالو کتونکو او بشر حقونو د فعلانو تر نیوکو لاندې راغلې ده.
یو شمېر بهرنیو رسنیو د کډوالو او په ځانګړي توګه د مېرمنو ستنول هغوی ته د جدي کواښ په توګه په ګوته کړې ده.
برېتانیايي ورځپاڼې ګارډین په خپله سرمقاله کې د پاکستان دغه پاليسي د افغان معترصو مېرمنو لپاره خطرناکه بللې او د یوې ۶۰ کلنې افغان مېرمنې کیسه چې د بشر حقونو او زده کړو فعاله ده راخیستې ده.
دغې کډوالې مېرمنې چې په افغانستان کې د طالبانو بیا واک ته تر رسېدو ورسته یې د بشر حقونو لپاره مبارزه کړې او د دغې ډلې د تاوتریخوالي سره مخ شوې، ګارډین ته ویلي، چې که بېرته هېواد ته ستنه کړل شي نو دا د دې د مرګ په مانا ده.
پر همدې مهال یوه بله افغانه مېرمن امینه، بهرنې رسنۍ اېبيسي ته وایي، چې په افغانستان کې یې د ښځو حقونو لپاره مبارزه کوله چې اوس پاکستان ته راتښتېدلې ده. هغې زیاته کړې، چې له راتګ څو ورځې وړاندې یې د ننګرهار په یوې ځایي رسنۍ کې د ښځو د حقونو په اړه مرکه ترسره کړه، له هغې وروسته ورته طالبانو تیلفون وکړ، چې دغې ډلې ته یې توهین کړې او باید سزا وګوري.
د یادولو وړ ده، چې پاکستان کې له تېرو څو میاشتو راپدېخوا د افغانانو پر وړاندې د پولیسو سخت اقدامات ترسره شوي.
د اسلام اباد او راولپنډۍ پولیس کور په کور د افغانانو لټه کوي، تر اوسه زرګونه هغه افغانان نیول شوي چې قانوني اسناد یې نه لرل.
له دغه ډلې زیات شمېر یې په جبري ډول له پاکستان څخه اېستل شوي او زیات شمېر لا هم د (حاجي کمپ) په نوم د پولیسو په یوه مرکز او د ستنولو په نور کمپونو کې د شړلو په درشل کې دي.
نن د پاکستان په بېلابېلو ښارونو کې د کمکي اختر په لومړۍ ورځ د افغان کډوالو د نیولو لپاره پولیسو اقدامات ترسره کړي. د اسلام اباد پولیسو یو شمېر هغه افغانان نیولي، چې قانوني اسناد یې نه درلودل.
د رسنیو د راپورونو له مخې، په پاکستان کې د مېشتو افغان کډوالو د اېستلو پلان د اپرېل میاشتې تر ۱۰ مې پورې ځنډول شوی، خو له دې ځنډ سره - سره د اسلام اباد پولیسو په ای-۱۰ سیمه کې افغانان نیولي دي.
تر اوسه د نیول شویو افغانانو کره شمېر معلوم نه دی.
د اختر ورځې د نیول شویو کسانو په ډله کې د بشري حقونو فعال عزت الله بخشي هم نیول شوی، چې په پاکستان کې د اوسېدو قانوني اسناد یې نه درلودل.
په افغانستان کې د مدني ټولنې او بشري حقونو بنسټ افغانستان انټرنشنل ته د عزت الله بخشي په اړه په استولي اعلامیه کې ویلي: «موږ د بشري حقونو د فعالانو، مدني ټولنو او ویښو وجدانونو یوه ډله، له پاکستان څخه د بشري حقونو د نامتو فعال او د افغانستان د مدني ټولنې د بنسټونو د مشر عزت الله بخشي د نیولو او احتمالي جبري شړلو په اړه خپله ژوره اندېښنه څرګندوو.»
په ورته مهال د پنجاب په پنډۍ ښار کې هم د پولیسو مشر د بې اسناده افغان کډوالو د نیولو امر کړی دی.
پاکستان د مارچ ۳۱مه افغان کډوالو ته ضرب الاجل ټاکلی وو، چې پاکستان پرېږدي او خپل هېواد ته ستانه شي، خو د رسنیو د خبرونو له مخې د پاکستان حکومت پرېکړه کړې چې دا نېټه د اپرېل ۱۰مې ته وغځوي.
د پاکستان د حکومت له خوا د افغان کډوالو جبري ستنولو لپاره د مارچ ۳۱ نېټه راورسېده، خو د دغه هېواد په بېلابېلو سیمو کې د ۵۴ زره افغان زده کوونکو چې نږدې څلوېښت سلنه یې نجونې دي، له نامعلوم برخلیک سره مخ دي.
پاکستان اعلان کړی، چې د روان ۲۰۲۵ کال د ۳۱مه به په ټول هېواد کې د ای سي سي کارت لرونکو افغانانو ترڅنګ هغه افغانان هم له خپل هېواد څخه په جبري توګه ستانه کړي، چې د اوسېدو هېڅ ډول اسناد نه لري.
نن د مارچ ۳۱مه او د کمکي اختر لومړۍ ورځ ده او په پاکستان کې اته لکه ای سي سي کارټ لرونکي افغانان چې له څلورو لسیزو ډېره موده یې په دغه هېواد کې تېره کړې له پراخو اندېښنو سره حیران پاتې دي.
په دغه هېواد کې د زده کړو ۱۴۲ ادارې د افغان زده کونکو لپاره کار کوي چې نږدې ۵۴ زره زده کوونکي لري او اوسمهال دغه زده کوونکي د نامعلوم راتلونکي سره مخ دي.
محمد ابراهیم د خېبر پښتونخوا ایالت د پېښور په تاج اباد سیمه کې په یوه افغان ښوونځي کې زده کوونکی دی او د هغه دوه مشر وروڼه هم له همدې لېسې فارغ شوي دي.
نوموړي افغانستان انټرنشنل - پښتو سره په خبرو کې وویل: «که پاکستان مو پرېږدي او له دې لېسې فارغ شم نو غواړم لوړې زده کړې هم په پاکستان کې وکړم، اوس پاکستان غواړي موږ وباسي، موږ له سختو مشکلاتو سره مخ یو، حکومت باید کډوالو ته لږ نور وخت هم ورکړي، تر څو موږ په افغانستان کې د ځان لپاره کور، کار او د زده کړو زمینه برابره کړو.»
ابراهیم وایي، چې په خېبر پښتونخوا کې پیدا شوی او ددې ځای د ماحول ترڅنګ یې د پاکستاني نصاب کې زده کړي، خو که په جبري توګه و اېستل شي، نو له ډېرو ستونزو سره به لاس او ګرېوان شي.
په پېښور کې د خوشحال خان عالي لېسې زده کوونکی عبدالباري هم د افغان کډوالو په اړه د پاکستان وروستۍ پرېکړې خواشینی کړی.
نوموړي افغانستان انټرنشنل - پښتو ته وویل: «د افغان کډوالو په اړه د پاکستان پرېکړې اندېښمن کړي یو، دلته زموږ زده کړې روانې دي، اقتصادي مشکلات مو دلته حل کېږي، راشه درشه مو دلته، که دومره په بېړه واېستل شو نو زموږ لپاره ډېره سخته وي، نه مو په افغانستان کې کور شته، نه کار او نه هم د زده کړو لپاره امکانات، حکومت باید موږ وخت راکړي.»
په تېرو څو کلونو کې په پاکستان کې د مېشتو افغان کډوالو ستونزې خورا ډېرې شوي، چې له امله يې د زده کړو د بې برخې ماشومانو شمېر د پام وړ کم شوی دی.
هغه ښوونکي چې د کډوالو د زده کړو په موسسو کې ښوونه کوي وايي، چې زده کوونکي په وار - وار دا پوښتنه کوي چې که بېرته افغانستان ته لاړ شي د دوی زده کړې به څنګه کېږي؟.
عمید انجان چې د پېښور پوهنتون کې یې زده کړې بشپړې کړي د خوشحال خان په منځني ښوونځي کې د بیولوژي ښوونکی دی.
نوموړي افغانستان انټرنشنل - پښتو ته وويل، چې اوسمهال په دغه ښوونځي کې له دوه سوه څخه تر دوه نیم سوه پورې ماشومان زده کړې کوي.
د هغه په وينا، دا شمېر تر ١٢٠٠ ډېر و خو په تېرو څو کلونو کې د کډوالو د اېستلو په برخه کې د د پاکستان حکومت اقداماتو له امله دا شمېر کم شوى دى.
عمید زیاتوي: «د افغانانو درې نسلونه د کډوالۍ په ژوند کې تېر شوي او ډېرو یې خپل هېواد نه دی لیدلی. مور او پلار یې په دې نه پوهېږي، چې که بېرته خپل هېواد افغانستان ته لاړ شي، نه کور لري او نه کاروبار، نو څنګه به د خپلو اولادونو زده کړو ته دوام ورکړي؟ »
هغه وویل، چې د کډوالو د اېستلو اعلان په اړه ډېر اندیښمن دی ځکه چې دی هېڅکله افغانستان ته نه دی تللی او هلته د نوي ژوند پیلول به ورته ډېر ستونزمن وي.
د پاکستان په پوهنتونونو کې هم افغان ښځينه او نارینه زده کړیالان په زده کړو بوخت دي.
د دغه زده کړیالانو کره شمېره معلومه نه ده، خو زیات شمېر یې هغه کسان دي چې په دې هېواد کې د کډوالۍ اسناد لري او یو شمېر داسې هم شته چې له افغانستان په بورسونو راغلي او په زده کړو بوخت دي.
جویریه په افغانستان کې د طالبانو د بیا واکمنېدو سره پاکستان ته د زده کړو لپاره تللې.
نوموړې افغانستان انټرنشنل - پښتو سره په خبرو کې د خپل تورتم راتلونکي یادونه وکړه او ویې ویل: «که پاکستان موږ بېرته واستوي نو زما زده کړې پای ته رسېږي او خپل ارمانونه نه شم پوره کولی.»
نوموړې زیاتوي: «په افغانستان کې د شته ستونزو له امله ما خپل تعلیم بشپړ نکړ، اوس په پاکستان کې یو او دلته چې د افغان کډوالو پر وړاندې کومې ستونزې او مشکلات دي د دې با وجود زموږ تمه ده، چې موږ خپل تعلیم بشپړ کړو، خو که دا امید له موږ څخه واخیستل شي نو موږ نه پوهېږو چې څه به کېږي، مګر خپل راتلونکی ډېر تورتم وینو او زموږ راتلونکي ته هېڅ هیله نه شته، تعلیم د پرمختګ یوازينۍ لاره ده او که موږ له تعلیم څخه بې برخې شو نو هېڅ بله لار نه شته چې پرمختګ دې پرې وشي.»
په پاکستان کې افغان زده کوونکي
د کډوالو لپاره د نړۍوال سازمان (یونسیار) د معلوماتو له مخې، په پاکستان کې د کډوالو ماشومانو لپاره ۱۴۲ تعلیمي ادارې کار کوي او په دغه ادارو کې نږدې ۵۶ زره نارینه او ښځینه زده کوونکي په زده کړو بوخت دي.
د یونسیار معلومات ښيي، چې له دغه زده کوونکو یې ۶۰ سلنه نارینه او څلوېښت سلنه نجونې دي.
همدا ډول د پاکستان په خصوصي او دولتي پوهنتونونو کې هم زیات شمېر افغانان چې نارینه او نجونې دواړه پکې شامل دي په زده کړو بوخت دي.
په پوهنتونو کې د زده کوونکو د شمېر په اړه مو له ځينو ادارو د معلوماتو ترلاسه کولو هڅه وکړه، خو کره شمېره مو ترلاسه نکړه.
د افغانستان او پاکستان نصاب
د بشري حقونو نړۍوال کنونسیون له مخې، انسانان له زده محرومه کول قانوني جرم دی او د افغان کډوالو جبري اېستل چې نصابونه ورسره بدلېږي، تر ډېره ددې زمینه برابروي چې دغه زده کوونکي له زده کړو بې برخې شي.
په پاکستان کې زیات شمېر افغان زده کوونکي د پاکستاني نصاب کتابونه زده کوي چې اکثر یې په انګلیسي او اردو ژبو دي.
برعکس په افغانستان افغاني نصاب کتابونه تدریسېږي، چې پښتو او دري ژبو باندې لیکل شوي دي.
د زده کړو په برخه کې پوه او په تېر جمهوري نظام کې د ننګرهار د معارف رییس حسیب شینواري په پاکستان کې د افغان زده کوونکو د برخلیک په اړه افغانستان انټرنشنل - پښتو ته وویل: «ددې ماشومانو له ښونځیو شړل ستره جفا ده. د دوی د زده کړو په برخه کې بله خبره داده چې په پاکستان کې د افغانستان په پرتله د زده کړو زمینه ډېره مساعده ده، له پاکستان د دغه زده کوونکو شړل ستونزې راولاړوي، یو خو د نجونو پر زده کړو بندیز دی او بله خبره د ټرمینالوژۍ ده، په پاکستاني ښوونځيو کې زده کوونکي باید یو کال افغانستان کې په دې تېر کړي، چې ترمینالوژي او ژبه زده کړي او ددې باعث کېږي چې ماشومان زده کړو شاه کړي که پاکستان دوی له زده بې برخې کړي نو دا به ډېره ستره جفا وي.»
په ۲۰۲۱ کې په افغانستان د طالبانو بیا واکمنېدو سره دغه ډلې د نجونو او ښځو پر زده کړو سخت بندیز وضع کړي.
طالبانو دا بندیز لنډمهالی اعلان کړ، خو د څو کلونو په تېرېدو تر اوسه داسې څرک نه لیدل کېږي چې نجونې به ښوونځيو ته ستنې شي.
په پاکستان کې افغان کډوالو
د کډوالو په برخه کې د ملګرو ملتونو ادارې (یونسیار) د ۲۰۲۳ په اکتوبر د راپور له مخې په پاکستان کې ۳.۷ میلیونه افغان کډوال ژوند کوي، له دې ډلې یې ۷۰۰ زره هغه کسان دي چې په افغانستان د طالبانو بیا واکمنۍ سره پاکستان ته کډوال شوي،
د دې ادارې په وینا ۴۵۰ زره افغانان داسې دي چې په خپل هېواد کې ژوند له ګواښ سره مخ دی او ټول غواړي نورو هېوادونو ته ولاړ شي. دیونسیارد کړنلارې له مخې، هغه کسان چې په لوړ ګواښ کې دي لومړی به خوندي ځای ته لیږدول کیږي.
همدا ډول د پاکستان حکومت د معلوماتو له مخې په دغه هېواد کې شاوخوا ۱.۷ میلیونه ناقانونه افغان کډوال مېشت دي، چې له دې جملې څخه د ۲۰۲۴ کال د جنورۍ تر پایه د یو میلیون د بېرته ستنېدو هدف ټاکل شوی و، خو تر اوسه ۸۶۸۸۷۱ تنه هېواد ته راستانه شوي دي.
د طالبانو د ریاست الوزرا اداري مرستیال عبدالسلام حنفي په ارګ کې د کمکي اختر د لمانځه مراسمو پر مهال اندېښنه څرګنده کړې، چې ګاونډي هېوادونو د ټولو اسلامي او نړۍوالو اصولو خلاف افغان کډوال په زوره له خپلو هېوادونو باسي.
هغه د یکشنبې په ورځ د (وري ۱۰مه) له ګاونډیو هېوادونو غوښتي، چې د افغان کډوالو له جبري ستنولو دې ډډه وکړي.
هغه له افغانانو غوښتي، چې د دغو کډوالو د اېستل کېدو په صورت کې دې له دوی سره په هېواد کې ځانګړې مرستې وکړي.
د طالبانو د ریاست الوزرا اقتصادي مرستیال په بهر کې له مېشتو افغانانو غوښتي، چې بېرته خپل هېواد ته وګرځي او له دوی څخه دې هېڅ ډول وېره یا اندېښنه نه کوي.
د طالبانو دغه لوړپوړی غړي داسې مهال دغه خبرې کوي، چې دوی په هېواد کې پر ټولو سیاسي شخصیتونو او ګوندونو د هر ډول فعالیت بندیزونه لګولي دي.
د همدغو بندیزونو له کبله یو شمېر سیاستوال او پخواني حکومتي چارواکي اړ شوي؛ څو د طالبانو له وېرې هېواد پرېږدي.
عبدالسلام حنفي وايي، له ټولو هېوادونو سره د اسلامي شریعت په چوکاټ کې د ښو اړیکو غوښتونکي دي او نړۍ باید له طالبانو سره د ښو اړیکو لرلو لپاره لاس په کار شي.
هغه زیاته کړې، چې چمتو دي، څو له نړۍوالو سره د تعامل مېز ته کېني او ورسره ښې اړیکې رامنځته کړي.
په ارګ کې نن یکشنبه د کمکي اختر د لمانځه پر مهال ټولو لوړپوړو طالب چارواکو په خپلو ویناوو کې له نړۍوالو سره پر تعامل ټینګار کړی او له نړۍوالو یې غوښتي دي؛ څو له دوی سره د اړیکو رغولو په برخه کې ګامونه پورته کړي.
د طالبانو رییس الوزرا او د هغه اقتصادي مرستیال ملا عبدالغني برادر هم پر مثبت تعامل ټینګار کړی دی.
بل خوا په کندهار کې د ملا هبت الله په امامت د اختر لمونځ هم شوی دی.
د هغه ویاند ذبیح الله مجاهد ویلي، چې د کندهار په عیدګاه جومات کې زرګونه کسان د طالبانو مشر پسې په کتارونو کې درېدلي وو.