محمد صادق: طالبان بیا د سپتمبر ۱۱ پېښې ته منتظر دي؟

د دغې لويې لارې د جوړولو موخه د پښتونخوا ایالت سوداګرۍ او اقتصادي پرمختګ ته د اسانتياوو برابرول دي.

د پاکستان د اقتصادي چارو ادارې د وېب‌‌پاڼې د راپور له مخې، د خیبر پاس د لویې لارې د جوړولو موخه له پېښور څخه تر تورخمه پورې د ۴۸کیلومترو په اوږدوالي څلور کرښو لرونکې لارې جوړول دي؛ ترڅو د پښتونخوا او د شاوخوا سیمو د اقتصادي ودې او پرمختګ لامل شي.

ویل کېږي، چې دغه پروژه په لومړي سر کې په ۲۰۱۷کال کې پیل شوې وه؛ خو د بېلابېلو لاملونه له امله یې چارې په ټپه درېدلې وې؛ خو اوس د دغې پروژې د داوطلبۍ په بهیر کې د سړک جوړولو لسو شرکتونو ګډون کړی و، چې یو یې غوره شوی دی.

د دغې پروژې لګښت ۳۸۵مېلیونه ډالر اټکل شوی، چې په کې د ۲۲پلونو او سړکونو، ۱۳۹پلچکونو او دوو لویو مقطعو جوړول شامل دي.

پاکستان او افغانستان د خیبر له لارې منځنۍ اسیا سره نښلول شوی دی.

د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت اعلان کړی، دغه پروژه د منځنۍ اسیا د سیمه‌ییزو اقتصادي همکاریو یوه برخه ده چې د پاکستان، افغانستان، تاجکستان، ازبکستان او عربي سمندر ترمنځ لنډه لار برابروي.

دغه لار له پېړیو راهیسې د سوېلي اسیا او مرکزي اسیا ترمنځ د سوداګرۍ مهمه برخه وه.

د پېښور او تورخم تر منځ په اوسنۍ لویه لار هره ورځ شاوخوا لس زره موټرې تګ راتګ کوي؛ خو ګڼه ګوڼه او سختو لارو د موټرو تګ راتګ ستونزمن کړی دی.

د پاکستان د لویو لارو د ادارې د سروې له مخې؛ د تورخم – پېښور اوسنۍ لار د زیاتو موټرو د تګ راتګ لپاره مناسبه نه ده.

دغه اداره وايي، د سوداګرۍ د حجم له ډېرېدو سره به د ورځې له ۱۰زرو څخه تر ۳۰زرو پورې د موټرو تګ راتګ کچه هم لوړه شي.

د دغه سازمان په وینا، د نورو وګړو ترڅنګ دغې چارې ښځې، ماشومان او معلولیت لرونکي خلک اغېزمن کړي دي.

په خبرپاڼه کې راغلي، چې ښځې او نجونې په افغانستان کې زده‌کړو، کار او عامه ژوند ته د لاسرسي په برخه کې له محدودیت سره مخ دي او دوی یې له سختو ګواښونو سره مخ کړي دي.

په خبرپاڼه کې راغلي، چې دغه سازمان له خپلو روغتیایي ټیمونو څخه د راستانه شویو کډوالو د روغتیایي حالت په اړه د اندېښنې وړ راپورونه ترلاسه کړي دي.

بل خوا څو ورځې وړاندې د روغتیا نړۍوال سازمان خبردارې ورکړی، چې د افغانستان د روغتیايي سېسټم وضعیت ورځ تر بلې مخ په خرابېدو دی که بېړنۍ مرستې برابرې نشي؛ نو تر جون میاشتې پورې به ۸۰سلنه هغه روغتیایي خدمتونه چې د دغه سازمان په مالي ملاتړ چمتو کېږي په ټپه ودرېږي.

یاد سازمان اندېښنه څرګنده کړې، چې دغه حالت به مېلیونونه افغانان له بسنټیزو روغتیايي خدمتونو بې ‌برخې کړي.

دا اندېښنې په داسې حال کې راپورته کېږي، چې پاکستان د ۲۰۲۳کال له اکتوبر میاشتې راهیسې له دغه هېواده څه باندې ۸۰۰زره کډوال په جبري توګه افغانستان ته ستانه کړي دي.

هغې پر اېکس پاڼه کاږلي:« زه یوه مسلمانه نه یم؛ خو فکر نه کوم، چې د افغان کډوالو سره روان چلند دې په اسلامي اصولو برابر وي.»

سارا اډمز زیاته کړې، دا یو غیرانساني عمل دی او که د پاکستان لپاره دا اړینه وي چې کډوال ستانه کړي؛ نو باید په عزت او د نړۍوالو قوانینو سره سم دې دغه چاره ترسره کړي.

مېزمن اډمز دغه څرګندونې داسې مهال کړې، چې تېره ورځ د «وایس پي کې» په نامه یوې رسنۍ د هغو افغان کډوالو په حواله خبر ورکړی، چې د پاکستان حکومت له‌خوا د جبري ستنولو پروګرام په لړ کې تورخم ته رسېدلي؛ خو د پاکستاني پولیسو له چلند څخه شکایت کوي او وايي، چې دوی یې په بې عزتۍ اړ کړي چې کډې بار کړي.

بل خوا بیا طالبانو د پاکستان له حکومته غوښتي، چې باید افغان کډوال له دغه هېواده په زوره ستانه نه‌کړي.

د طالبانو د کډوالو او راستنېدونکو چارو وزارت ویاند عبدالمطلب حقاني ویلي:« موږ له پاکستاني چارواکو سره په دې اړه ناستې کړې دي او لا هم ورسره په تماس کې یو. زموږ غوښتنه دا ده، چې دوی افغان کډوال باید په زوره ونه باسي؛ ځکه چې دغه جبري ستنول نه یوازې د نړۍوالو قوانینو خلاف دي، بلکې د اسلامي ارزښتونو او د ښه ګاونډیتوب اصولو خلاف دي.»

د پاکستان د دفاع وزیر خواجه محمد اصف تازه ویلي:« کله چې ستاسو په کور کې کوم پناه غوښتونکی ستاسو کور ته زنده باد نه وایي او ستاسو بېرغ ته سپکاوی کوي او د هغوی خپلوان ستاسو د ساتونکو وینه تویوي؛ باید بېرته خپل وطن ته ستانه شي.»

پاکستان د افغان کډوالو په جبري توګه د اېستلو مودې له پای ته رسېدو راپه دې خوا د ۶ زره ۷۰۰ افغانانو په ګډون ۹ سوه ۴۴ کورنۍ افغانستان ته په جبري توګه ستانه کړي دي.

په دغو کډوالو کې ۱۷۵۵ مېرمنې او له دوو زرو زیات ماشومان هم شامل دي.

هغه کاږلي:« کله چې ستاسو په کور کې کوم پناه غوښتونکی ستاسو کور ته زنده باد نه وایي، او ستاسو بېرغ ته سپکاوی کوي او د هغوی خپلوان ستاسو د ساتونکو وینه تویوي؛ باید بېرته خپل وطن ته ستانه شي.»

خواجه اصف په خپله لیکنه کې د پاکستان په هغې ادعا ټینګار کړی، چې ګواکې «ټي‌ټي‌پي» او بلوڅ بېلتونپاله غورځنګ ته طالبانو په افغانستان کې خوندي پټنځایونه ورکړي او زیاته کړې یې ده:« د چا په خاوره کې چې زموږ دښمنانو پناه اخیستې او دلته یې دوه نسلونه رالوی شول، بیا هم زموږ د وطن لپاره د خېر دعا نه غواړي؛ نو اوس باید دغه مېلمانه بېرته خپل وطن ته ستانه کړل شي.»

خواجه اصف ویلي:« هر هغه پاکستانی وګړی چې د دغو پناه غوښتونکو په شړلو خفه کېږي او پر وړاندې یې مخالفت کوي، له مونږ څخه نه دی؛ بلکې د پاکستان له دښمنانو سره یو ځای دی.»

د پاکستان د دفاع وزیر په داسې حال کې دغه څرګندونې کوي، چې دغه هېواد له څه مودې راهیسې د افغان کډوالو د جبري ستنولو لړۍ چټکه کړې ده.

د پاکستان حکومت د روان کال اپرېل میاشتې له لومړۍ نېټې راهیسې ۱۱۲۷۲ افغانان په جبري توګه ستانه کړي دي.

بل خوا بیا طالب چارواکو د یکشنبې په ورځ پر پاکستان غږ کړی، چې د کډوالو د تدریجي ستنولو لپاره یوه ګډه تګلاره چمتو کړي.

د دوی په خبره، د کډوالو جبري ستنول د هېڅ هېواد په ګټه نه دي.

د کډوالو لپاره د ملګرو ملتونو د عالي کمېشنرۍ د پاکستان استازې فلیپا کېنډلر په وینا، پاکستان د ۱.۵۲ مېلیون راجستر شويو افغان کډوالو او پناه غوښتونکو کوربه‌توب کوي.

د اټکل مخې، اته لکه افغانان د ACC کارتونه لري او نور په دغه هېواد کې پرته له رسمي پېژندګلوۍ ژوند کوي.

د پاکستان د کورنیو چارو وزارت د مارچ په ۷مه ویلي وو: "ټول غیرقانوني بهرنیان او د ACC کارت لورونکو ته سپارښتنه کېږي، چې د مارچ له ۳۱مې مخکې په خپله خوښه له پاکستان څخه ووځي او که په خپله خوښه ولاړ نه شئ نو د اپرېل له لومړۍ نېټې څخه به په جبري و اېستل شئ."

د طالبانو د کډوالو او راستنیدونکو چارو وزارت ویاند عبدالمطلب حقاني وايي، د کډوالو راستنول د افغانستان رسمي پالیسي ده، خو دا باید له پاکستان سره د یوه ګډ میکانیزم له مخې وي، تر څو کډوال په تدریجي او په «عزت» سره راستانه شي.

حقاني حریت راډیو ته وویل: "که پاکستان په یو اړخیزه توګه کډوال راستانه کړي، موږ د هغوی منلو ته بشپړ چمتو یو."

هغه زیاته کړه: "موږ له پاکستاني چارواکو سره په دې اړه ناستې کړي او لا هم ورسره په تماس کې یو. زموږ غوښتنه دا ده چې دوی (افغان کډوال) باید په زوره ونه باسي، ځکه چې اخراج نه یوازې د نړۍوالو قوانینو خلاف دی، بلکې د اسلامي ارزښتونو خلاف او د ښه ګاونډیتوب د اصولو خلاف عمل دی."

نوموړي زیاته کړه، چې پاکستان غواړي افغانان د زور له لارې بېرته ستانه کړي او ایران غواړي چې له افغانستان سره د تفاهم له لارې یو ګډ میکانیزم جوړ کړي.

د ننګرهار ولايت د اطلاعاتو او فرهنګ رييس صديق الله قريشي د باختر اژانس ته چې اوس د طالبانو تر چتر لاندې فعالیت کوي، وويل چې د جمعې په ورځ د تورخم له لارې ټولټال ٣٢٥ تنه کډوال رارسېدلي.

د خیبر په ولسوالۍ کې چارواکو د یکشنبې په ورځ وویل، چې د لنډي کوتل په کمپ او تورخم کې د ټولټال ۸۵۰ افغانانو دوسیې د بېرته ستنېدو لپاره پروسس شوي دي.

دا په داسې حال کې ده، چې د شنبې په ورځ بیا ټولټال ۷۷۷ افغانان د تورخم له لارې اېستل شوي دي.

د خیبر په ولسوالۍ کې یوه جګپوړي چارواکي پاکستانۍ رسنۍ ډان ته ویلي، چې د اپرېل له لومړۍ نېټې راهیسې ۱۱۲۷۲ افغانان بېرته راستانه شوي دي.

پاکستاني چارواکو د افغان طالبانو د مشرانو غوښتنې نه دي منلي او د نوامبر له لومړۍ نیټې یې د یوه پخواني اعلان له مخې د افغان کډوالو جبري بېرته ستنولو لړۍ پیل کړې ده.

د کډوالو لپاره د ملګرو ملتونو د عالي کمیشنرۍ (UNHCR) د پاکستان استازې فلیپا کینډلر په وینا، پاکستان د ۱.۵۲ میلیون راجستر شويو افغان کډوالو او پناه غوښتونکو کوربه توب کوي.

د اټکل مخې، اته لکه افغانان د ACC کارتونه لري او نور په دې هېواد کې پرته له رسمي پېژندګلوۍ ژوند کوي.