ایران وايي چې په دغه هېواد کې دوه مېلیونه افغانان غیر قانوني اوسېږي

د ایران د بهرنیو چارو وزارت ویاند اسماعیل بقایي په یوه خبري ناسته کې وویل، چې کابل ته د محمد رضا بهرامي سفر د ایران او افغانستان پر دوه اړخیزو مسایلو متمرکز و.

نوموړي زیاته کړه، « د کډوالو، اوبو او امنیت په څېر بحثونه په دې خبرو اترو کې مطرح شول».

بقايي وايي، چې افغان کډوال په ایران کې د مېلمنو په توګه له ټولو خدماتو برخمن شوي دي. نوموړی وايي، «د کډوالو په برخه کې مهم ټکی ددوی قانوني بهیر دی او ایران هڅه کوي چې د قانوني تګ او راتګ لارې چارې اسانه کړي».

د ایران د بهرنیو چارو وزارت ویاند د یوې پوښتنې په ځواب کې، چې ایران په افغانستان کې د نوې کونسلګرۍ د پرانېستلو هوډلري، وویل، « موږ له هیڅ رسمي مرجع نه داسې کوم وړاندیز نه دی ترلاسه کړی، په مختلفو هېوادونو کې د استازولیو جوړول د مشخصو ضوابطو تابع دي او په دې برخه کې هیڅ پلان نه لرو».

نوموړي له ګاونډیو هېوادونو سره د اړیکو په اړه وویل، چې د هغوی او سیمې امنیت د ایران د ملي امنیت یوه نه بېلېدونکې برخه ده او تهران هیڅ وخت د ګاونډیو هېوادونو خلاف بریدونو کې د چا د ایتلاف برخه نه دی ګرځېدلی او تل یې د ښه ګاونډیتوب پر سیاست ټینګار کړی.

رویټرز تېره ورځ د یوه ایراني چارواکي له قوله خبر ورکړی و، چې تهران د سیمې هېوادونو ته د امریکا له احتمالي برید سره د همکارۍ په صورت کې د بدو پایلو خبرداری ورکړی.

بقايي دغه راز وویل، چې ګاونډیان هم دې ته ځیر دي چې «تفرقې» یې له ایران سره د اړیکو د ترینګلتیا لامل ونه ګرځي.

د دغه سازمان په وینا، د نورو وګړو ترڅنګ دغې چارې ښځې، ماشومان او معلولیت لرونکي خلک اغېزمن کړي دي.

په خبرپاڼه کې راغلي، چې ښځې او نجونې په افغانستان کې زده‌کړو، کار او عامه ژوند ته د لاسرسي په برخه کې له محدودیت سره مخ دي او دوی یې له سختو ګواښونو سره مخ کړي دي.

په خبرپاڼه کې راغلي، چې دغه سازمان له خپلو روغتیایي ټیمونو څخه د راستانه شویو کډوالو د روغتیایي حالت په اړه د اندېښنې وړ راپورونه ترلاسه کړي دي.

بل خوا څو ورځې وړاندې د روغتیا نړۍوال سازمان خبردارې ورکړی، چې د افغانستان د روغتیايي سېسټم وضعیت ورځ تر بلې مخ په خرابېدو دی که بېړنۍ مرستې برابرې نشي؛ نو تر جون میاشتې پورې به ۸۰سلنه هغه روغتیایي خدمتونه چې د دغه سازمان په مالي ملاتړ چمتو کېږي په ټپه ودرېږي.

یاد سازمان اندېښنه څرګنده کړې، چې دغه حالت به مېلیونونه افغانان له بسنټیزو روغتیايي خدمتونو بې ‌برخې کړي.

دا اندېښنې په داسې حال کې راپورته کېږي، چې پاکستان د ۲۰۲۳کال له اکتوبر میاشتې راهیسې له دغه هېواده څه باندې ۸۰۰زره کډوال په جبري توګه افغانستان ته ستانه کړي دي.

د دغه سازمان د راپور له مخې؛ ملخان اوس د « زېږېدو» په پړاو کې دي او ښایي، چې په کندوز، بغلان، تخار، سمنګان او بلخ ولایتونو کې کروندو ته زیان ورسوي.

د کرنې او حیواني درملو متخصص ډاکټر لاجبر مومند افغانستان انټرنشنل – پښتو ته وویل:« موږ په عامه اصطلاح کې دغو ملخانو ته د قحطۍ ملخان وایو. اوږدې پښې او پیاوړی بدن لري، چې تر ډېره ژېړ او یا شین رنګي وي. د دوی د نفوس کچه ډېره ژر لوړېږي، چې د بېلابېلو بوټو، د غنمو او نورو کښتونو له پاڼو خپل خواړه برابروي.»

ډاکټر لاجبر زیاتوي:« کله چې د دغه ملخانو شمېر زیات شي؛ نو د دوی په ټولنیز سلوک کې هم بدلون راځي، چې بیا په ډله‌ییزه توګه حرکت کوي او کروندې له منځه وړي.»

هغه وویل:« دغه ملخان د کرنې لپاره د یوه جدي ګواښ په توګه ګڼل کېږي؛ ځکه چې دوی د کښتونو پراخې سیمې په څو ورځو کې له منځه وړي، د دوی د یرغل موخه په ځانګړې توګه غنم، جوار او نور اړین کرنیز محصولات وي.»

ډاکټر لاجبر د قحطۍ ملخانو د ډېرېدو د مخنیوي په اړه وایي، چې د حشرو ضد درمل، د مرغانو ډېرښت او د کښتونو په مدریت کې بدلون کولای شي د مراکشي ملخانو د یرغل مخه ونیسي.

په همدې حال کې د خوړو او کرنې نړۍوالې ادارې ویلي، چې د بېړنيو تدابيرو په پلي کولو سره هڅه کوي د دغه افت د خپرېدو مخه ونيسي؛ ترڅو د څړځايونو او د کليوالو د خوراکي توکو امنيت خوندي کړي.

دغه سازمان له ښاریانو او کروندګرو هم غوښتي، چې په سیمه‌ییزه کچه د مخنیوي تدابیر ونیسي او د مشکوکو پېښو د لیدلو په صورت کې دې اړونده مسوولو ادارو ته خبر ورکړي.

د افغانستان لپاره د خوړو نړۍوال پروګرام سرپرستې موټېنټه چېموکا وایي:« اوس‌مهال موږ په افغانستان کې د دغه هېواد په تاریخ کې د ماشومانو د خوارځواکۍ ترټولو سخت ناورین سره مخ یو.»
د خوړو نړۍوال پروګرام د نوموړې یو ویډیویي پیغام خپور کړی چې په کې وایي، په افغانستان کې ۳.۵ مېلیونه ماشومان له خوارځواکۍ سره مخ دي او دا پدې مانا ده چې په هرو لسو ثانیو کې به یو ماشوم په خوارځواکۍ اخته شي.
هغې زیاته کړې، هغه مېندې چې راتلونکی نسل تغذیه کوي؛ په خپله له خوارځواکۍ سره مخ دي.
هغه وړاندې وایي:« موږ د خوارځواکۍ څخه مخنیوی تر دې وړاندې د کافي بودجې سره کړی دی. که موږ ته بودجه راکړل شي؛ نو موږ به وکولای شو د مېندو د خوارځواکۍ درملنه وکړو؛ ترڅو هغوی خپل ماشومان ښه تغذیه کړي.»

له بل پلوه د روغتیا نړۍوال سازمان هم خبرداری ورکړی، که بېړنۍ مرستې برابرې نشي؛ نو تر جون میاشتې پورې به ۸۰سلنه هغه روغتیایي خدمتونه چې د دغه سازمان په مالي ملاتړ چمتو کېږي په ټپه ودرېږي.

تر دې وړاندې هم د ملګرو ملتونو سازمان اندېښنه څرګنده کړې وه، چې له درې نیم مېلیونو څخه زیات ماشومان د خوارځواکۍ له سختې څپې سره مخ دي.

په کابل کې د ایران سفارت د یکشنبې په ورځ پر اېکس پاڼه خبر ورکړی، چې د ایران سفیر علي رضا بېکدلي په تهران کې له وزیر اتابک سره لیدلي او د دواړو هېوادونو تر منځ یې د سوداګریزې راکړې ورکړې په اړه خبرې اترې کړې دي.

د دغه سفارت په وینا؛ د صنعت او سوداګرۍ وزیر سید محمد اتابک له افغانستان سره د همکاریو په دوام ټینګار کړی او زیاته کړې یې ده، چې ډېر ژر به د یوه پلاوي په مشرۍ کابل ته سفر وکړي.

تر دې مخکې د ایران د بهرنیو چارو وزیر عباس عراقچي هم د یوه پلاوي په مشرۍ کابل ته سفر کړی و.

د عراقجي له سفر وروسته د ایران د دولت ویاندې فاطمه مهاجراني په یوې خبري غونډه کې د هلمند سیند د حقابې په تړاو د یوې پوښتنې په ځواب کې وویل:« په طبیعي ډول هېوادونه د خپلو سرچینو اړوند موضوعاتو په برخه کې له یوه او بل سره خبرې اترې لري. کابل ته د بهرنیو چارو وزیر سفر د دې لامل شو، چې زموږ د هېواد پر لور اوبه را خلاصې شي.»

بل خوا بیا طالبانو ویلي دي، چې د دغو سفرونو موخه له افغانستان سره د سوداګریزو اړیکو پراخول دي.

طالب چارواکو بهرنیو پانګه‌والو ته بلنه ورکړې، چې د افغانستان د کانونو، تېلو او ګازو په برخو کې پانګونه وکړي.