د ایران د کورنیو چارو وزیر وایي، چې د بهرنیو وګړو اېستل د دغه هېواد د خلکو له مهمو غوښتنو څخه دي. د نوموړي په وینا، په ایران کې د کډوالو حضور له خلکو کاري فرصتونه اخیستې دي. اسکندر مومني زیاته کړې، تېر کال له یو مېلیون او ۲۰۰ زرو څخه ډېر ناقانونه بهرني وګړي بېرته استول شوي دي.
یاد ایراني چارواکي زیاته کړه، د کډوالۍ د ملي سازمان لایحه تر هغه وروسته چې د حکومت لهخوا تصویب شوه، ولسي جرګې ته وړاندې شوې ده.
مومني هیله وښوده، چې د دې لایحې تصویب به وکولای شي د ناقانونه بهرنیو وګړو د تنظیم او مدیریت په برخه کې اغېزمن تمام شي.
همدا ډول د تهران د ښوونې او روزنې ریاست رسما اعلان کړی، هغه افغان زدهکوونکي چې د سرشمېرنې د ثبت اسناد یا "افغانستان ته د ستنېدو" اسناد لري، نور به د ۱۴۰۴ ښوونیز کال لپاره په ایراني ښوونځیو کې د داخله اخیستو اجازه ونه لري.
دغه ریاست ویلي، چې ځانګړي اسناد لرونکي افغان زدهکوونکي به له رسمي زدهکړو محروم وي.
د تهران د ولسوالیو د ښوونې او روزنې عمومي رییس یوسف بهارلو ښوونځیو ته سختې لارښوونې کړي دي، چې هېڅ یو زدهکوونکی چې یاد اسناد لري، داخله یې و نه شي.
نوموړي دا هم ویلي، چې د دغو زدهکوونکو والدین دې مرکزي ښوونې دفترونو ته د مرستې لپاره نه استول کېږي.
اوسمهال اټکل کېږي، چې شاوخوا دوه مېلیونه افغان کډوال په ایران کې د سرشمېرنې د ثبت اسناد لري.
د ایران د کورنیو چارو وزارت مرستیال او د بهرنیو وګړو او کډوالو د چارو د مرکز مشر نادر یاراحمدي پخلی کړی، چې له ۶۱۰ زرو زیات کډوال زدهکوونکي دا مهال په ایراني ښوونځیو کې زدهکړه کوي، خو دا یې نه دي ویلي چې څومره یې له ممنوعه ډلې سره تړاو لري.
سره له دې چې کره شمېر نه دی ورکړل شوی، خو راپورونه ښيي چې ګڼو افغان زدهکوونکو ته لا له وړاندې د داخلې اجازه نه ده ورکړل شوې.
دا پرېکړه د افغان کورنیو لپاره ژوره اندېښنه پیدا کړې، ځکه ډېری دا کورنۍ له افغانستانه ایران ته د خپلو ماشومانو د ښه تعلیمي فرصتونو لپاره تللي دي.
په ایران کې مېشتې افغان کورنۍ په داسې حال کې د خپلو اولادونو د زده کړو په اړه اندېښمن شوي، چې په افغانستان کې د طالبانو له خوا له شپږم ټولګي څخه پورته د نجونو پر ښوونځیو د بندیز له لګولو څه باندې۱۳۰۰ ورځې تېرې شوې دي.
سربېره پر دې، طالبانو نجونې له پوهنتونونو او ان د طبي زدهکړو له حق څخه هم محرومې کړې دي.
د امریکا متحدهایالاتونو د پوځ پخواني جنرال او د پوځي چارو شنونکي جېک کېن د مقاومت په نوم د طالبانو له مخالفې جبهې سره د همکارۍ غوښتنه کړې او په وینا یې، د سپټمبر تر ۱۱مې وروسته دا همکاري د طالبانو رژیم د پرځېدو لامل شوې وه.
دغه پخواني امریکايي جنرال د دوشنبې په ورځ (د غويي لومړۍ نېټه) په افغانستان کې له پولې بهر د ترهګرۍ د زیاتېدونکي ګواښ په تړاو خبرداری ورکړی او دا یې«بېساری او ډېر جدي» بللی دی.
هغه د امریکا هډسن انسټېټیوټ ته په خپلې وینا کې زیاته کړې، چې پر افغانستان د طالبانو واکمنېدل د ترهګرو ډلو د بیا راپورتهکېدو لامل شوی او د دغه هېواد امنیتي وضعیت ډېر ناوړه شوی دی.
جنرال کېن ټینګار کړی، چې له افغانستانه د امریکایي ځواکونو چټک او بشپړ وتل نه یوازې د القاعدې او داعش غوندې وسلهوالو ډلو د بیا راپورتهکېدو لامل شوی، بلکې د متحدهایالاتو څېره یې په نړۍواله کچه د یوه کمزوري ځواک په توګه انځور کړې ده.
هغه وویل: «د پوځ قوماندانان د بایډن ادارې له پرېکړې سره مخالف وو چې له افغانستانه دې بشپړ ووځي، ځکه دوی باور لرلو چې دا کار به القاعده او داعش وسلهوالو ډلو ته د بیا ځواکمنېدو زمینه برابره کړي.»
نوموړي متقاعد جنرال په سوریه او افریقا کې د داعش پر خلاف د امریکایي ځواکونو اوسني حضور ته په اشارې زیاته کړې، چې په افغانستان کې د داعش د ګواښ کچې ته په کتو د دغه هېواد پرېښودل یوه غېرمنطقي پرېکړه وه.
جنرال کېن همداراز د افغانستان د مقاومت په نوم د طالبانو مخالفه جبهه یوه «پیاوړې جبهه» بللې او زیاتوي، چې پخوا یې د سپټمبر ۱۱مې تر بریدونو وروسته له امریکا سره د القاعده پر خلاف جګړه کې همکاري کړې وه.
ده وویل: «امریکا په تېرو لسیزو کې هم د پخواني شوروي اتحاد پر خلاف جګړه کې د افغان مجاهدینو تر څنګ ولاړه وه.»
د پاکستان د بهرنیو چارو وزیر اسحاق ډار د کابل وروستی سفر د دواړو هېوادونو ترمنځ د سوداګرۍ او نورو سیاسي مسایلو په برخه کې یو مهم پرمختګ ګڼلی، خو افغان سرچینې وايي چې د امنیت اړوند مسایل لا هم اوږدمهالې ژمنتیا ته اړتیا لري، چې دا ستونزه حل شي.
سرچینو اېکسپرېس ټریبیون ته ویلي، چې د شنبې په ورځ د ډار سفر د ډیپلوماتیکو ترینګلتیاوو کمښت، د سوداګرۍ پراخېدل، د کډوالو بېرته ستنېدل او د تحریک طالبان پاکستان (ټيټيپي) د غړو د تګراتګ موضوعاتو په ګډون څو اړخیزې موخې لرلې.
پاکستان او افغانستان اړیکو ته یوې نږدې سرچینې وویل: «د بهرنیو چارو وزیر ډار پهخپله ومنله چې د دوو وروڼو هېوادونو ترمنځ اړیکې خړېپړې دي. بېباوري، سوداګري کسر، د افغان کډوالو ستنېدل او پر پولې بریدونو کابل ته خپګان رامنځته کړی.»
یو شمېر شنونکي باور لري، چې ډار په ډیپلوماتیک ډګر کې بریالی و، ځکه د دواړو هېوادونو ترمنځ د لوړپوړو لیدنو له لارې کنګل شوې فضا ماته شوه.
یوه شنونکي وویل: «په اقتصاد کې چې د ډار خپله قوي ساحه ده، هغه پوهېده څنګه بریا ترلاسه کړي. خپله وړتیا یې وښوده او ښه لوبه یې وکړه.»
په اقتصادي برخه کې د افغانستان د سوداګرۍ وزارت یوه چارواکي اېکسپرېس ټریبیون ته ویلي، چې پاکستان به د ټرانزیتي افغان مالونو لپاره ۱۴ تر ۱۶ کټګوریو پورې اضافي تعرفې ختمې کړي.
نوموړي زیاته کړه: «دا به پر ۸۶۷ ډول مالونو باندې ۱۰سلنه مالیې له منځه یوسي او افغان ټرانزیتي مالونه به یو ځل بیا پخوانیو معافیتونو څخه ګټه پورته کړي.»
همداراز د خېبرپښتونخوا حکومت لهخوا د کانټینر کراس سټفینګ (سياېساېس) په نوم پر افغان کانټینرونو لګېدلې ۲ سلنه مالیه به یو سلنې ته راکښته شي.
نور امتیازات:
د کراچۍ په بندر کې د افغان مالونو لپاره اسانتیا رامنځته کېدل.
د بارولو او تخلیې لپاره اسانتیاوې.
د کانټینرونو د تبادلې امتیازات
او اضافي محصولاتو څخه معافیت، دا ټول افغان خوا ته د هڅونې نښې ګڼل شوې دي.
د سرچینو په وینا، د افغانستان-پاکستان د ترانزیت تړون (اېپيټياې) به د جون تر ۳۰مې پورې نهایي او پلي شي.
دواړو خواوو هوکړه کړې، چې د سیاسي او سوداګریزو موضوعاتو لپاره به دوه کمېټې جوړوي چې وخت پر وخت به غونډې کوي.
په خبرو اترو کې د افغان خوا د کډوالو د ستنېدو پر بهیر خپلې اندېښنې شریکې کړې دي.
د افغان چارواکو له مخې، دوی د کډوالو د نیولو او «ناسم چلند» له امله خواشیني وو.
ورته مهال، اسلاماباد ډاډ ورکړی چې هېڅ افغان کډوال به له خپل مال او ملکیت څخه پرته نه شړل کېږي او خپل قیمتي توکي له ځان سره وړلای شي.
همداراز، پاکستان دا هم روښانه کړې چې ځیني شرخوښونکي دې د دغه نرموالي څخه د قاچاق لپاره استفاده نه کوي، نو یو منظم د څار او توازن سېسټم به د وتونکو کډوالو د څار لپاره وي.
د افغان خوا اندېښنه دا وه چې «شرخوښونکي» ښايي د بېرته ستنېدونکو کډوالو په بڼه افغانستان ته دننه شي.
په دې اړه د پاکستاني پلاوي ډاډ ورکړ، چې د کابل اندېښنې به په جدي ډول واورېدل شي.
ډار ډاډ ورکړ، چې اسلاماباد به هېڅکله خپله خاوره د افغانستان پر ضد کارېدو ته پرې نه ږدي.
د تحریک طالبان پاکستان (ټيټيپي) او امنیتي مسایلو په اړه د امنیتي شنونکو او کارپوهانو په وینا، اوږدمهاله ژمنتیا نه لیدل کېږي، ځکه د حقاني شبکې مشر سراجالدین حقاني د پاکستاني پلاوي سره په هېڅ غونډه کې ګډون ونه کړ.
سرچینو ویلي، تر څو چې سراجالدین حقاني ژمنتیا ونه ښيي، پاکستان به نه په خېبرپښتونخوا او نه هم په بلوچستان کې سوله وویني.
یوه سرچینه وايي، چې پاکستان او افغانستان له مخکې د ګډې همغږۍ کمېټه (جېسيسي) جوړه کړې او تېرې میاشتې پهکې د ټيټيپي او نورو امنیتي مسایلو راپور وړاندې شوی و، خو جدي پایله به هغه وخت رامنځته شي چې حقاني هم د پرېکړو برخه وي.
دواړه لوري دا څرګندوي چې د ډار سفر په سوداګرۍ، دیپلوماتیکو او اقتصادي برخو کې بریالی و او هیله لري، چې مثبت اغېز به یې تر جون میاشتې ښکاره شي.
خو لا هم کابل د کډوالو مسله د اړیکو خنډ بولي او اسلاماباد ته د ټيټيټي او نورو امنیتي مسایلو حل ډېر ستونزمن ښکاري.
یوې افغان سرچینې اېکسېریس ټریبیون ته ویلي: «که اسلام اباد د امنیت له اړخه کوم بدلون احساس نه کړي، نو دا وېره شته چې له ډيورنډ کرښې د پاکستان احتمالي برید به ټولې هڅې له منځه یوسي.»
د بهرنیو چارو وزیر اسحاق ډار دا کنګل ماتوونکی سفر شاوخوا دوه میاشتې وروسته ترسره کړ، وروسته له هغه چې دواړه هېوادونه د تورخم بندر پر سر د نښتو له امله د احتمالي پراخې جګړې تر څنډې رسېدلی وو.
پاکستان د افغانستان له خوا د یوې نوې پوستې جوړول د خپل حاکمیت خلاف وګڼلو.
تر اوږدو خبرو وروسته چې د دودیزې جرګې له خوا منځګړیتوب وشو او تورخم دروازه بېرته خلاصه شوه.
د تورخم له بیا پرانېستلو وروسته دواړو خواوو پټې خبرې پیل کړې، څو د تکراري بندښتونو مخه ونیسي او د اړیکو خنډونه لرې کړي.
اصلي خنډ دا دی، چې له افغان خاورې څخه د ټيټيپي او نورو ډلو لهخوا د پاکستان پر ضد کار اخیستل کېږي.
دا مسله ځکه نوره هم پېچلې شوې، چې ټيټيپي اوس زیات شمېر افغانان د بریدونو لپاره ګوماري.
ځینې افغانان چې د بریدونو ښکېل ګڼل کېږي، د افغان طالبانو له مشرانو سره نېږدې خپلوان دي.
پاکستان افغان لوري ته ویلي، چې د ټيټيپي د ستونزې تر حل پرته، د همکارۍ ځای نه شته.
د پردې تر شاه د خبرو پر مهال، د طالبانو حکومت ومنله چې ټيټيپي یوه ستونزه ده او له پاکستانه یې وخت غوښتی، څو اندېښنې یې حل کړي.
اسلاماباد خپله یو څه نرمي وښوده او طالبانو ته یې وویل، چې لږ تر لږه دا یقیني کړي چې ټيټيپي له افغانستانه برید ونه کړي.
پخوا پاکستان له طالبانو د ټيټيپي پر ضد عملیات او د مشرانو نیول غوښتل، خو اوس اسلاماباد طالبانو ته ویلي، چې پرته له زور او نیولو دې داسې ګامونه واخلي چې ټيټيپي نور له افغان خاورې کار وانخلي.
یوه چارواکي ویلي، طالبانو ومنله او د ګډې همغږۍ کمېټې (جېسيسي) په غونډه کې یې پاکستاني اړخ ته د خپلو اقداماتو تفصیل ورکړ.
یوه چارواکي دا هم افشا کړه، چې د طالبان څو افغانان د دغه شک له مخې نیولي چې ښايي په پاکستان کې په ترهګریزو فعالیتونو کې ښکېل وي.
یوه چارواکي وویل، باور لري چې طالبان هم غواړي د ټيټيپي موضوع حل کړي.
د اسحاق ډار د شنبې د سفر پر مهال د طالبانو رییسالوزرا ملا حسن اخوندزاده نوموړي ته ډاډ ورکړ، چې افغانستان به د پاکستان په ګډون خپله خاوره د هېڅ ګاونډي هېواد پر ضد ونه کاروي.
ډار چې له خپل یوه ورځني سفر بېرته را ستون شوی، دا سفر یې د پاکستان او افغانستان ترمنځ د «نوي څپرکي» پیل وباله.
یو لوړپوړی پاکستانی چارواکی چې د دې پرمختګونو شاهد و، وویل :«یقیناً دا یو ښه پیل دی. دوه میاشتې مخکې د جګړې خبرې روانې وې، خو اوس دغه وېره د نوې هیلې ځای نیولی دی.»
د طالبانو د کډوالو او راستنېدونکو چارو وزیر مولوي عبدالکبير په جبري ډول له پاکستانه د افغان کډوالو پر اېستلو نیوکه کړې او وایي، چې له کډوالو سره د پاکستاني پولیسو چلند له زغم څخه لرې دی او د دواړو ملتونو تر منځ د کرکې پیدا کېدو لامل کېږي.
د طالبانو تر کنټرول لاندې باختر خبري اژانس راپور ورکړی، چې یاد طالب چارواکي دغه خبرې د ملګرو ملتونو د سیاسي استازولۍ (یوناما) په یوه تخنیکي غونډه کې کړي دي.
د راپور له مخې، دا غونډه د هغو افغانانو د وضعیت ارزونې لپاره جوړه شوې چې یا له پاکستانه راستانه شوي او یا هم دننه په هېواد کې له خپلو مېنو او کورونو بېځایه شوي دي.
په راپور کې راغلي، د کډوالو چارو وزیر مولوي عبدالکبیر د غونډې ګډونوالو ته ویلي چې د تېرو څو لسیزو جګړو مېلیونونه افغانان بېځایه کړي او یا یې بهر ته د کډوالۍ لامل شوي دي.
په راپور کې دغه راز زیاته شوې، عبدالکبیر ټینګار کړی چې نړۍوالې مرستې باید د افغانستان دننه راستانه شويو او داخلي بېځایه شويو کورنیو ته متمرکزې شي او همداراز یې د کډوالو د ادغام، سرپناه برابرولو او خدماتو ته د لاسرسي لپاره د نړۍوالو بنسټونو پر رول ټینګار کړی دی.
ورته مهال، په افغانستان کې د یوناما مرستیالې ویلي چې له ۲۰۲۳ کال راهیسې تر دې دمه شاوخوا ۸۰۰ زره افغان کډوال له پاکستانه راستانه شوي دي.
نوموړې زیاته کړې، چې تېر کال ملګرو ملتونو او اړوندو ادارو ۱۸۳ مېلیونه ډالر د بشري مرستو لپاره ځانګړي کړي دي.
د باختر اژانس د راپور له مخې، په غونډه کې د ملګرو ملتونو ترڅنګ یو شمېر نورو نړۍوالو بشرپاله بنسټونو هم خپل فعالیتونه او پلانونه له ګډونوالو سره شریک کړي دي.
دغهراز، د طالبانو د بېلابېلو وزارتونو او ادارو استازو د خپلو ترسره شویو خدمتونو او راتلونکو همکاریو په تړاو معلومات ورکړي دي.
دا غونډه داسې مهال کېږي، چې پاکستان په دې وروستیو کې د افغان کډوالو جبري ستنېدو ته زور ورکړی او د روانې اپرېل میاشتې له پيله تر اوسه زرګونه کډوال د تورخم، سپینبولدک او نورو لارو افغانستان ته اوښتي دي.
د تېرې اوونۍ په پای کې د خېبرپښتونخوا حکومت ویلي و، چې د افغان کډوالو د جبري بېرته ستنولو دویم پړاو په ترڅ کې یې تر دې دمه له تورخم لارې ۴۲ زره او ۴۸ افغانان جبري افغانستان ته ستانه کړي دي.
پاکستان له ۲۰۲۳ کال راهیسې ۹۷۹ زره او ۴۸۶ افغان کډوال په زوره بېرته افغانستان ته استولي دي. پاکستاني چارواکو ویلي، چې د افغان کډوالو پروسه با وقاره ترسره شوې، خو افغان کډوالو د پولیسو له ناوړه چلند څخه شکایت کوي.
اسلاماباد دا کمپاین د ۲۰۲۳ کال د نومبر په میاشت کې پیل کړ او له ټولو بهرنيانو چې قانوني اسناد نه لري، غوښتنه وکړه چې له دې هېواده ووځي.
دغه هېواد سږکال د دویم ځل لپاره د افغان کډوالو د جبري ستنولو بهیر پیل کړ او دا ځل هغه افغانان باسي چې د افغان تابعیت کارټونه (ACC) لري.
دا کارټونه له ۲۰۱۷ کال راهيسې افغانانو ته د لنډمهاله قانوني مېشتېدنې په موخه ورکړل شوي وو.
د ملګرو ملتونو د معلوماتو له مخې، پاکستان له ۲.۸ مېليونه زياتو افغانانو ته پناه ورکړې، چې د خپل هېواد له اوږدمهاله جګړو او بېثباتۍ څخه د تښتېدلو په موخه له ډيورنډ کرښې اوښتي.
د راپورونو له مخې، شاوخوا ۱.۳ مېليونه افغانان په رسمي ډول د کډوالو په توګه ثبت شوي او د د (PoR) کارټونه لري، چې هغوی ته قانوني خونديتوب ورکوي.
په راپورونو کې دغه راز زیاته شوې، چې پاتې نور اته لکه کسان ACC کارټونه لري، چې یو جلا پېژندل شوی سند دی چې د پاکستان حکومت له لوري ورکړل شوی.
د پاکستان دولتي راډیو په یوه راپور کې لیکلي: "له پاکستانه د ناقانونه افغان وګړو د وتلو شمېر ۹۷۹٬۴۸۶ ته رسېدلی دی. یوازې پرون یکشنبه، ۳،۳۸۷ ناقانونه افغان وګړي خپل هېواد ته ستانه شوي دي."
د پاکستان حکومت د یکشنبې په ورځ یوه څلرویشت ساعته مرکزي کنټرول خونه جوړه کړه، څو د افغان وګړو سره مرسته وکړي او د ستنېدو پر مهال د ځورونې شکایتونو ته ځواب ورکړي.
دا پرېکړه یوه ورځ وروسته له هغه وشوه، چې د پاکستان د لومړي وزیر مرستيال او د بهرنیو چارو وزیر اسحاق ډار کابل ته سفر وکړ او له افغان طالبانو سره یې د افغان وګړو د ډلهييز بېرته ستنولو په تړاو خبرې وکړې.
یو شمېر طالب چارواکو تېره اوونۍ پاکستان ته د خپل سفر پر مهال وړاندیز وکړ، چې په لوړه کچه دې یوه ګډه کمېټه جوړه شي، ترڅو د پاکستان، افغانستان او اړوندو نړۍوالو سازمانونو چارواکي پکې شامل وي، چې د "کډوالو اړوند مسایل په همغږۍ سره حل شي".
افغانستان له پاکستانه غوښتي، چې د کډوالو بېرته ستنول دې په سولهييز او همغږي بڼه ترسره شي، په داسې حال کې چې راپورونه وايي چې په پاکستان کې د ډلهييز بېرته ستنولو پروګرام پر مهال خلک نیول شوي او ځورول شوي.
اسلاماباد دا تورونه رد کړي او له کابل څخه يې غوښتي، چې د خپلو وګړو د بېرته ستنېدو لپاره اسانتياوې برابرې کړي.
پاکستان د ۲۰۲۳ کال د افغان کډوالو د جبري بېرته ستنولو پاليسي وروسته له هغه اعلان کړه، چې د افغانستان سره په ډيورنډ کرښه خېبرپښتونخوا کې د وسلهوالو بريدونو شمېر زيات شو.
اسلاماباد پخوا هم پر افغان وګړو د ترهګریزو بریدونو او نورو جرمونو تورونه لګولي.
د پاکستان حکومت وايي، وسلهوال په ځانګړې توګه د پاکستاني طالبانو غړي (چې د تحريک طالبان پاکستان TTP په نوم پېژندل کېږي) په افغانستان کې خوندي پټنځایونه لري او له هغو افغانانو سره چې په پاکستان کې مېشت دي اړیکې لري، څو په پاکستان کې بریدونه ترسره کړي.
خو په کابل کې واکمنو طالب چارواکو بیا دا تورونه رد کړي دي.
له څلورو لسیزو زیاتې جګړې، تاوتریخوالي او د چاپېریال مسلو ته په پراخه کچه نه پاملرنې افغانستان په یوه ککړه، وچه او د نه اوسېدو ځمکه بدل کړی دی.
د ملګرو ملتونو ځانګړي رپورټر ریچارډ بېنیټ د جګړې له امله د چاپیریال ویجاړتیا د بشري حقونو بحران وباله او د جګړې له امله د اوښتو زیانونو حساب ورکولو او جبران کولو غوښتنه یې وکړه.
هغه ټینګار وکړ، چې دغه بحران باید د نړیوال لومړیتوب په توګه حل شي.
د اوبو، هوا او خاورې ککړتیا په ځانګړې توګه په جګړه ځپلو سیمو کې د ښځو او ماشومانو ژوند د نورو ډلو په پرتله له خطر سره مخ کړی دی.
ماشومان په هغو کروندو کې لوبې کوي چې د جګړې له پاتې شونو ککړې دي او بزګران په ناپوهۍ سره په ککړه خاوره کې کرنه او کار کوي.
په ۲۰۱۷ کې په ننګرهار کې د متحده ایالاتو د اردو لخوا د "بمونو مور" په څیر د وسلو کارولو د خاورې ککړتیا او د حیاتي تنوع د ضایع کیدو په اړه اندیښنې راپورته کړې.
د زیربناوو ویجاړول لکه پلونه، سړکونه او د اوبو لګولو کانالونو هم په داسې یو هیواد کې د خوړو د خوندیتوب بحران لا پسې زیات کړی چې له ۷۰ سلنې زیاتو وګړو یې پر کرنه تکیه کوله.
په همدې ۲۰۱۷ کې ځینو راپورونو ښودلې وه، چې افغان وګړي زهري ککړتیا د طالبانو په پرتله لوی ګواښ ګڼي.
هارون رحیمي، په سویډن کې د راول والنبرګ انسټیټیوټ کې افغان څېړونکی، ریچارډ بېنیټ او مارکوس اوریلانا، د بشري حقونو او زهرجنو موادو په اړه د ملګرو ملتونو ځانګړي راپور سره یوځای یو راپور چمتو کوي، چې په افغانستان کې د نظامي مداخلو د چاپیریالي اغېزو په اړه د ملګرو ملتونو عمومي غونډې ته وړاندې شي.
د افغانستان د چاپېریال د بحران ریښې په ۱۹۷۹ کال کې د شوروي تر یرغل مخکې زمانې ته رسېږي او د استعماري مداخلو او د سړې جګړې پر مهال دغه هېواد ته زیانونه اوښتي دي.
د ۱۹۸۰ لسیزې په لومړیو کې شاوخوا ۴.۳ میلیونه افغانان د جګړې له امله پاکستان او ایران ته کډه شول، کلي او حاصلخیزې ځمکې یې پرېښودې. دا پراخه بې ځایه کیدل د ځمکې کارولو نمونې ګډوډې کړې او د کوربه سیمو سرچینو باندې یې لوی فشار راوړی دی.
د شوروي ځواکونو له وتلو وروسته د مجاهدینو تر منځ داخلي شخړو په ځانګړې توګه په کابل کې ښاري زیربناوې ویجاړې کړې او په شاوخوا ولایتونو کې ځنګلونه د سونګ توکو د برابرولو لپاره په پراخه کچه پرې شول. د اوبولګولو سیسټمونه هم د نه جبرانېدونکي زیان سره مخ شول.
د افغانستان ځنګلونه د تېرو څو لسیزو د جګړو بل قرباني دي.
په ۱۹۷۰ کلونو کې، افغانستان پراخ ځنګلونه درلودل، مګر نن ورځ یوازې دوه سلنه ځنګلونه پاتې دي. د سونګ توکو اړتیا او پرله پسې جنګونه د دې لامل شوي چې د ځایی ټولنو لخوا بې توپیره شوي.
په ټولیز ډول، په افغانستان کې جګړه او د چاپېریال ویجاړتیا اوس داسې یوې مرحلې ته رسېدلې ده، چې د راتلونکو نسلونو بقا او بشري امنیت په جدي توګه ګواښي.
دا بحران د نړیوالې ټولنې سمدستي پاملرنې او د ویجاړونکو اغېزو د کمولو لپاره جدي ګامونو ته اړتیا لري.
په افغانستان کې د اوبو بحران یوازې د اوبو د سرچینو په کموالي پورې محدود نه دی، بلکې د اوبو پراخه ککړتیا هم یو جدي بحران ګرځېدلی دی.
بمباریو او په صنعتي پیمانه نظامي عملیاتو کې خطرناک کیمیاوي مواد په سیندونو او د ځمکې لاندې اوبو سرچینو سره یوځای شوي دي.
نوي راپورونه ښیي چې طالبانو په خپلو ځانمرګو بریدونو کې زهرجن کیمیاوي مواد کارولي، چې د اوبو او خاورې ککړتیا یې لا پسې زیاته کړې ده.
په ښاري سیمو کې، د حفظ الصحې سیسټمونو سقوط، اوبو د ککړتیا او له اوبو د ناروغیو د خپریدو لامل شوی.
د هوا ککړتیا هم په یو بل بحران بدله شوې چې جګړې پکې مستقیم رول لوبولی دی.
د متحده ایالاتو د نظامي ځواکونو د شتون په جریان کې د کثافاتو د سوځولو کندې پراخه کارول زهرجن ګازونه هوا ته خپروي چې د تنفسي ناروغیو او د سرطان کچه لوړوي.
ښځې او ماشومان د نورو ډلو په پرتله له دې ګواښونو سره مخ دي.
د یونیسف د راپور له مخې، د تېر کال په لومړیو کې په افغانستان کې د تنفسي ناروغیو څه باندې ۱۶۰ زره پېښې ثبت شوې وې، چې ډېری یې د هوا ککړتیا له امله وې او دې کې له ۶۲ سلنه یې له پنځو کلونو کم عمره ماشومانو کې وې.
د جګړې تر ټولو خطرناکو چاپیریالي پایلو کې د خاورې پراخه ککړتیا ده.
د بېلګې په توګه، د بلوچستان په سیمه کې، چې د هلمند او کندهار ولایتونو ته څېرمه موقعیت لري، د پاکستان اټومي ازموینې د خاورې د سخت ککړتیا او له افغان پولې سره نژدې سیمو کې د سرطان د پېښو د زیاتوالي لامل شوي دي.
همدارنګه، په توغندیزو بریدونو کې د تخریب شوي یورانیم کارول د راډیو اکټیو کثافاتو څخه پاتې دي، چې د خاورې او اوبو سرچینو ته رسیدلي دي.
کروندګر په ناپوهۍ سره په ککړه خاوره کې کښت کوي، او ماشومان په هغو سیمو کې لوبې کوي چې د تیرو جګړو په زهرجنو پاتې شونو ککړې دي.
سربیره پردې، ځمکني ماینونه او له جګړې د پاتې نورو چاودیدونکو توکو لږ تر لږه ۷۲۴ میلیونه مربع متره افغان خاوره ککړه کړې ده.
د بشري حقونو د څار سازمان وايي، په افغانستان کې یوازې دوه ښارونه په بشپړه توګه له ماینونو پاک شوي دي.