د ایران د کورنیو چارو وزیر وایي، چې د بهرنیو وګړو اېستل د دغه هېواد د خلکو له مهمو غوښتنو څخه دي. د نوموړي په وینا، په ایران کې د کډوالو حضور له خلکو کاري فرصتونه اخیستې دي. اسکندر مومني زیاته کړې، تېر کال له یو مېلیون او ۲۰۰ زرو څخه ډېر ناقانونه بهرني وګړي بېرته استول شوي دي.
یاد ایراني چارواکي زیاته کړه، د کډوالۍ د ملي سازمان لایحه تر هغه وروسته چې د حکومت لهخوا تصویب شوه، ولسي جرګې ته وړاندې شوې ده.
مومني هیله وښوده، چې د دې لایحې تصویب به وکولای شي د ناقانونه بهرنیو وګړو د تنظیم او مدیریت په برخه کې اغېزمن تمام شي.
همدا ډول د تهران د ښوونې او روزنې ریاست رسما اعلان کړی، هغه افغان زدهکوونکي چې د سرشمېرنې د ثبت اسناد یا "افغانستان ته د ستنېدو" اسناد لري، نور به د ۱۴۰۴ ښوونیز کال لپاره په ایراني ښوونځیو کې د داخله اخیستو اجازه ونه لري.
دغه ریاست ویلي، چې ځانګړي اسناد لرونکي افغان زدهکوونکي به له رسمي زدهکړو محروم وي.
د تهران د ولسوالیو د ښوونې او روزنې عمومي رییس یوسف بهارلو ښوونځیو ته سختې لارښوونې کړي دي، چې هېڅ یو زدهکوونکی چې یاد اسناد لري، داخله یې و نه شي.
نوموړي دا هم ویلي، چې د دغو زدهکوونکو والدین دې مرکزي ښوونې دفترونو ته د مرستې لپاره نه استول کېږي.
اوسمهال اټکل کېږي، چې شاوخوا دوه مېلیونه افغان کډوال په ایران کې د سرشمېرنې د ثبت اسناد لري.
د ایران د کورنیو چارو وزارت مرستیال او د بهرنیو وګړو او کډوالو د چارو د مرکز مشر نادر یاراحمدي پخلی کړی، چې له ۶۱۰ زرو زیات کډوال زدهکوونکي دا مهال په ایراني ښوونځیو کې زدهکړه کوي، خو دا یې نه دي ویلي چې څومره یې له ممنوعه ډلې سره تړاو لري.
سره له دې چې کره شمېر نه دی ورکړل شوی، خو راپورونه ښيي چې ګڼو افغان زدهکوونکو ته لا له وړاندې د داخلې اجازه نه ده ورکړل شوې.
دا پرېکړه د افغان کورنیو لپاره ژوره اندېښنه پیدا کړې، ځکه ډېری دا کورنۍ له افغانستانه ایران ته د خپلو ماشومانو د ښه تعلیمي فرصتونو لپاره تللي دي.
په ایران کې مېشتې افغان کورنۍ په داسې حال کې د خپلو اولادونو د زده کړو په اړه اندېښمن شوي، چې په افغانستان کې د طالبانو له خوا له شپږم ټولګي څخه پورته د نجونو پر ښوونځیو د بندیز له لګولو څه باندې۱۳۰۰ ورځې تېرې شوې دي.
سربېره پر دې، طالبانو نجونې له پوهنتونونو او ان د طبي زدهکړو له حق څخه هم محرومې کړې دي.
د ملګرو ملتونو ځانګړي رپورټر ریچارډ بېنیټ د جګړې له امله د چاپیریال ویجاړتیا د بشري حقونو بحران وباله او د جګړې له امله د اوښتو زیانونو حساب ورکولو او جبران کولو غوښتنه یې وکړه.
هغه ټینګار وکړ، چې دغه بحران باید د نړیوال لومړیتوب په توګه حل شي.
د اوبو، هوا او خاورې ککړتیا په ځانګړې توګه په جګړه ځپلو سیمو کې د ښځو او ماشومانو ژوند د نورو ډلو په پرتله له خطر سره مخ کړی دی.
ماشومان په هغو کروندو کې لوبې کوي چې د جګړې له پاتې شونو ککړې دي او بزګران په ناپوهۍ سره په ککړه خاوره کې کرنه او کار کوي.
په ۲۰۱۷ کې په ننګرهار کې د متحده ایالاتو د اردو لخوا د "بمونو مور" په څیر د وسلو کارولو د خاورې ککړتیا او د حیاتي تنوع د ضایع کیدو په اړه اندیښنې راپورته کړې.
د زیربناوو ویجاړول لکه پلونه، سړکونه او د اوبو لګولو کانالونو هم په داسې یو هیواد کې د خوړو د خوندیتوب بحران لا پسې زیات کړی چې له ۷۰ سلنې زیاتو وګړو یې پر کرنه تکیه کوله.
په همدې ۲۰۱۷ کې ځینو راپورونو ښودلې وه، چې افغان وګړي زهري ککړتیا د طالبانو په پرتله لوی ګواښ ګڼي.
هارون رحیمي، په سویډن کې د راول والنبرګ انسټیټیوټ کې افغان څېړونکی، ریچارډ بېنیټ او مارکوس اوریلانا، د بشري حقونو او زهرجنو موادو په اړه د ملګرو ملتونو ځانګړي راپور سره یوځای یو راپور چمتو کوي، چې په افغانستان کې د نظامي مداخلو د چاپیریالي اغېزو په اړه د ملګرو ملتونو عمومي غونډې ته وړاندې شي.
د افغانستان د چاپېریال د بحران ریښې په ۱۹۷۹ کال کې د شوروي تر یرغل مخکې زمانې ته رسېږي او د استعماري مداخلو او د سړې جګړې پر مهال دغه هېواد ته زیانونه اوښتي دي.
د ۱۹۸۰ لسیزې په لومړیو کې شاوخوا ۴.۳ میلیونه افغانان د جګړې له امله پاکستان او ایران ته کډه شول، کلي او حاصلخیزې ځمکې یې پرېښودې. دا پراخه بې ځایه کیدل د ځمکې کارولو نمونې ګډوډې کړې او د کوربه سیمو سرچینو باندې یې لوی فشار راوړی دی.
د شوروي ځواکونو له وتلو وروسته د مجاهدینو تر منځ داخلي شخړو په ځانګړې توګه په کابل کې ښاري زیربناوې ویجاړې کړې او په شاوخوا ولایتونو کې ځنګلونه د سونګ توکو د برابرولو لپاره په پراخه کچه پرې شول. د اوبولګولو سیسټمونه هم د نه جبرانېدونکي زیان سره مخ شول.
د افغانستان ځنګلونه د تېرو څو لسیزو د جګړو بل قرباني دي.
په ۱۹۷۰ کلونو کې، افغانستان پراخ ځنګلونه درلودل، مګر نن ورځ یوازې دوه سلنه ځنګلونه پاتې دي. د سونګ توکو اړتیا او پرله پسې جنګونه د دې لامل شوي چې د ځایی ټولنو لخوا بې توپیره شوي.
په ټولیز ډول، په افغانستان کې جګړه او د چاپېریال ویجاړتیا اوس داسې یوې مرحلې ته رسېدلې ده، چې د راتلونکو نسلونو بقا او بشري امنیت په جدي توګه ګواښي.
دا بحران د نړیوالې ټولنې سمدستي پاملرنې او د ویجاړونکو اغېزو د کمولو لپاره جدي ګامونو ته اړتیا لري.
په افغانستان کې د اوبو بحران یوازې د اوبو د سرچینو په کموالي پورې محدود نه دی، بلکې د اوبو پراخه ککړتیا هم یو جدي بحران ګرځېدلی دی.
بمباریو او په صنعتي پیمانه نظامي عملیاتو کې خطرناک کیمیاوي مواد په سیندونو او د ځمکې لاندې اوبو سرچینو سره یوځای شوي دي.
نوي راپورونه ښیي چې طالبانو په خپلو ځانمرګو بریدونو کې زهرجن کیمیاوي مواد کارولي، چې د اوبو او خاورې ککړتیا یې لا پسې زیاته کړې ده.
په ښاري سیمو کې، د حفظ الصحې سیسټمونو سقوط، اوبو د ککړتیا او له اوبو د ناروغیو د خپریدو لامل شوی.
د هوا ککړتیا هم په یو بل بحران بدله شوې چې جګړې پکې مستقیم رول لوبولی دی.
د متحده ایالاتو د نظامي ځواکونو د شتون په جریان کې د کثافاتو د سوځولو کندې پراخه کارول زهرجن ګازونه هوا ته خپروي چې د تنفسي ناروغیو او د سرطان کچه لوړوي.
ښځې او ماشومان د نورو ډلو په پرتله له دې ګواښونو سره مخ دي.
د یونیسف د راپور له مخې، د تېر کال په لومړیو کې په افغانستان کې د تنفسي ناروغیو څه باندې ۱۶۰ زره پېښې ثبت شوې وې، چې ډېری یې د هوا ککړتیا له امله وې او دې کې له ۶۲ سلنه یې له پنځو کلونو کم عمره ماشومانو کې وې.
د جګړې تر ټولو خطرناکو چاپیریالي پایلو کې د خاورې پراخه ککړتیا ده.
د بېلګې په توګه، د بلوچستان په سیمه کې، چې د هلمند او کندهار ولایتونو ته څېرمه موقعیت لري، د پاکستان اټومي ازموینې د خاورې د سخت ککړتیا او له افغان پولې سره نژدې سیمو کې د سرطان د پېښو د زیاتوالي لامل شوي دي.
همدارنګه، په توغندیزو بریدونو کې د تخریب شوي یورانیم کارول د راډیو اکټیو کثافاتو څخه پاتې دي، چې د خاورې او اوبو سرچینو ته رسیدلي دي.
کروندګر په ناپوهۍ سره په ککړه خاوره کې کښت کوي، او ماشومان په هغو سیمو کې لوبې کوي چې د تیرو جګړو په زهرجنو پاتې شونو ککړې دي.
سربیره پردې، ځمکني ماینونه او له جګړې د پاتې نورو چاودیدونکو توکو لږ تر لږه ۷۲۴ میلیونه مربع متره افغان خاوره ککړه کړې ده.
د بشري حقونو د څار سازمان وايي، په افغانستان کې یوازې دوه ښارونه په بشپړه توګه له ماینونو پاک شوي دي.