چین د منځنۍ اسیا هېوادونو سره همکاري زیاتوي

د چین له لوري په سوداګریزو تعرفو کې نرمښت دا په ډاګه کوي، چې د نړۍ دوه ستر اقتصادي ځواکونه د هغې سوداکریزې جګړې چې د دوی تر منځ یې ډیره سوداګري کنګل کړې او ویره شته چې د نړیوال اقتصاد کساد رامنځته کړي، د پای ته رسېدو لپاره چمتو دي.

سوداګریزې ډلې وایي، چې هیله لري د بیجینګ له لوري ورکړل شوي معافیتونه لا ډیرو صنعتونو ته پراخ شي، دا به د امریکایي ډالر په ارزښت کې لوړوالی راوړي، چې له دې سره به د چاپان او هانګ کانګ د ونډو بازارونه پورته لاړ شي.

د چاینا سنټر د بورډ یو جګپوړی سلاکار د چین له‌خوا پر ځینو امریکایي وارداتو د تعرفې معاف کولو ته په اشارې سره ویلي: «د یو اړخیز ډول حرکت په توګه، دا کولی شي د کړکیچ د کمولو لپاره یوه احتمالي لاره برابره کړي.»

الفریډو مونټوفر هیلو زیاتوي: «دا لا روښانه نه ده، له دواړو هېوادونو یو هم نه غواړي چې د یوې معاملې لپاره لومړې اقدام ترسره کړي.»

چین لا تر دې دمه د دغه معافیت په اړه په رسمي توګه څه نه دي ویلي.

بلخوا د متحده ایالاتو ولسمشر ډونالډ ټرمپ له ټایمز مجلې سره په مرکه کې وویل، چې د چین ولسمشر ورته تلیفون کړی او د سوداګریزو تعرفو په اړه د متحده ایالاتو او چین خبرې روانې دي.

د یادولو وړ ده، چې چین د ولسمشر ټرمپ او د دغه هېواد د ولسمشر شي جین پینګ د خبرو موضوع رد کړې ده.

د مرکزي اسیا د ټایمز د راپور له مخې، د روسیې د ترانسپورت وزارت ویلي دي چې دواړه هیوادونه به په ګډه په ۲۰۲۵ کال کې د دې پروژې د امکاناتو څیړنه وکړي چې تمرکز به یې د بار وړونکو توکو د ټرافیک او د پروژې د اقتصادي ګټې په اندازه وي.

راپور د پروژې پیل کولو لپاره دوه احتمالي لارې وړاندیز کوي:

لومړۍ لاره: مزارشریف – هرات – دلارام – کندهار – چمن

دویمه لاره، ترمز (ازبکستان) – نایاب آباد – لوګر (افغانستان) – کرلاچي

په پام کې ده چې د مې په ۱۵ او ۱۶ د روسیې په کازان ښار کې د روسیې-اسلامي نړیوالې غونډې لپاره د پاکستان ریل پټلۍ او د طالبانو له پلاوي سره نورې خبرې هم وشي.

تاشکند د ۲۰۲۵ کال په جنورۍ کې په افغانستان کې د طالبانو له حکومت سره خپل تړون وغځوه چې له حيرتان څخه تر مزارشريف پورې د اورګاډي پټلۍ، چې د چين-قرغزستان-ازبکستان-افغانستان دهليز يوه مهمه برخه ده، فعاليت او ساتنه وکړي.

تمه کیږي چې د چین، قرغزستان، ازبکستان د اورګاډي پټلۍ په بشپړیدو سره د دې دهلیز اهمیت نور هم زیات شي. اوس مهال چين ته د منځنۍ اسيا د اورګاډي پټلۍ د قزاقستان له لارې محدودې دي.

په همدې حال کې د پاکستان د صدراعظم مرستیال او د بهرنیو چارو وزیر اسحاق ډار د پنجشنبې په ورځ د ازبکستان د بهرنیو چارو له وزیر بختیار سیدوف سره په ټیلیفوني خبرو کې د افغانستان د ټرانس-افغان اورګاډي د پروژې په اړه خبرې وکړې.

د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت د پنجشنبې په ورځ په یوه بیان کې وویل چې اسحاق ډار هیله څرګنده کړې چې درې واړه هېوادونه به ژر د دې مهمې سیمه ییزې پروژې د چوکاټ تړون لاسلیک کړي.

دا خبرې کابل ته د پاکستان د بهرنیو چارو د وزیر له وروستي سفر وروسته شوې.

افغانستان، ازبکستان او پاکستان د ۲۰۲۱ کال د فبرورۍ په میاشت کې د افغانستان له لارې د ۵۷۳ کیلومترو په اوږدوالي د اورګاډي د جوړولو تړون لاسلیک کړ چې له مخې به یې منځنۍ اسیا د پاکستان له بندرونو سره ونښلول شي. د دې پروژې اټکل شوی لګښت ۴،۸ میلیارده ډالره دی او موخه یې د سیمه ییزو اقتصادي اړیکو پیاوړتیا ده.

هند له ۲۰۱۹کال راهیسې له پاکستان سره سوداګري بند کړې ده، خو له افغانستان سره د اتاري-واګه له لارې سوداګري دوام درلود.

اوس د دواړو هېوادونو د تازه اعلان له مخې، پوله تړل شوې بلل شوې، او دا نه ده روښانه چې ایا دا بندیز یوازې د مسافرو پر تګ راتګ دی، که سوداګري هم پکې راځي.

یوه نړیوال سوداګر، چې نه غواړي نوم یې خپور شي، انډین اېکسپرېس ته وویل، « موږ لا هم نه پوهېږو چې له افغانستان سره سوداګري به دوام ومومي او که نه. تر اوسه دا نه ده واضحه، منتظر یو چې وضاحت راشي».

د اتاري ـ واګه سرحد له لارې د هند او افغانستان تر منځ سوداګري او د خلکو تګ راتګ په تېرو اوو کلونو کې له ګڼو بدلونونو سره مخ شوي.

دا مسیر، چې د هند او پاکستان تر منځ یوازیني فعاله ځمکنۍ لاره ده، د سوداګرۍ او سیاست دواړو تر فشار لاندې ده.

د اتاري-واګه کوریډور د کلونو په اوږدو کې د سوداګرۍ او مسافرینو د تګ راتګ په برخه کې متغیرې شمېرې لیدلې دي.

اتاري ځمکنی بندر د هند او پاکستان ترمنځ د سوداګرۍ مهمه لاره ده، چې مختلف توکي اداره کوي. د هند له لوري صادراتو کې سویا، چرګانو لپاره خوراک، سبزيجات، سره مرچ، پلاستیکي مواد او پلاستیکي تېږې شاملې دي. په مقابل کې له پاکستان او نورو سیمو څخه واردات عمدتاً وچې مېوې، خواږه، ګچ، سیمنټ، ښیښې، ډبرینه مالګه او مختلف بوټي دي.

ددې لارې په تړل کېدو د افغانستان واردات او صادرات چې ډیری د پاکستان له لارې تېرېږي، ممکن له لوژستیکي ستونزو سره مخ شي.

د ازبکستان او روسیې د ترانسپورت وزارتونو د روسیې له ریل پټلۍ او د ازبکستان د ملي ریل پټلۍ شرکت سره په ګډه د پروژې د پراختیایي پړاو د پیل رسمي اسناد لاسلیک کړي دي.

د روسیې د ترانسپورت وزارت ویلي، چې دواړه هیوادونه په ګډه په ۲۰۲۵ کال کې د بار وړلو ټرافیک وړاندوینې او اقتصادي بقا ارزونه او مطالعه کوي.

تر اوسه د یادې پروژې د مسیر لپاره دوه احتمالي لارې وړاندیز شوې دي.

د دغې پروژې لپاره لومړی مسیر مزار شریف ـ هرات ـ دلارام ـ کندهار ـ او بیا د بلوچستان چمن ښار او دویم مسیر د ازبکستان ـ ترمز ـ د افغانستان نایب اباد ـ لوګرـ خرلاڅي ارزول کیږي.

د راپورونو له مخې، د پاکستان د ریل پټلۍ چارواکي او طالب پلاوی د یادې پروژې په تړاو نورې خبرې د راتلونکې مئ میاشتې په ۱۵ مه باندې د روسیې په کازان ښار کې ترسره کوي.

ازبکستان چې له وړاندې له افغانستان سره مستقیمه ریل پټلۍ لري، ځان یې د روسیې، منځنۍ اسیا، سویلي اسیا او نورو سیمو ترمنځ د لوژستیک مرکز په توګه وړاندې کړی دی. دغه هېواد د ۲۰۲۵ کال په جنوري کې له طالبانو سره له حیرتان څخه تر مزار شریف پورې د ریل پټلۍ د تګ راتګ د تنظیم او ساتنې لپاره قرارداد وغځاوه، چې د چین-قرغیزستان-ازبکستان-افغانستان د پراخ دهلیز یوه مهمه برخه ده.

تمه کیږي چې د چین - قرغیزستان - ازبکستان د اورګاډي پټلۍ په بشپړیدو سره به د دې دهلیز اهمیت نور هم زیات شي.

د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت له‌خوا په خپرې شوې خبرپاڼه کې راغلي، چې ښاغلي ډار په دغه ټیلفوني خبرو کې کابل ته د خپل وروستي سفر په لړ کې له طالب چارواکو سره په دې اړه وروستي جزییات شریک کړي؛ خو په خبرپاڼه کې بیا دغه جزییات نه دي راغلي.
نوموړي هیله څرګنده کړې، چې د افغانستان په ګډون به دغه درې هېوادونه ډېر ژر د دغه پروژې له لارې سره ونښلول شي.
د خبرپاڼې په وروستۍ کرښه کې راغلي، چې دواړه مشرانو د دوه اړخیزو اړیکو پیاوړتیا، د اقتصادي او سوداګریزو اتصالاتو د زیاتوالي، د خلکو ترمنځ د اړیکو د پراختیا او د اوسنیو سیمه‌ییزو او نړۍوالو مسلو په اړه خبرې کړې دي.
له بل پلوه د قزاقستان د لومړي وزیر مرستیال سیریک جومانګارین هم د دوشنبې په ورځ کابل ته د خپل سفر پرمهال ویلي و، چې د افغان ټرانس اوسپنې پټلۍ په اړه بحثونه د هغو موضوعاتو څخه دي چې د طالب چارواکو سره به یې د لیدنې پر مهال پرې خبرې وکړي.
د افغان ټرانس پټلۍ پروژه د افغانستان، پاکستان او ازبکستان تر منځ یوه درې اړخیزه پروژه ده، چې د ازبکستان د اورګاډي شبکه د افغانستان له لارې د پاکستان د اورګاډي له شبکې سره نښلوي.
په افغانستان کې د اورګاډي دغه لار چې ۶۴۷ کیلومټره اوږدوالی لري، له مزارشریف څخه پیلېږي له سمنګان، بغلان، بامیان، میدان وردګ، لوګر او پکتیا ولایتونو څخه تېرېږي او په ډنډپټان ولسوالۍ کې د پاکستان له پټلۍ سره یوځای کېږي.

د دغې پروژې په اړه په ۲۰۱۸ زېږدیز کال کې د درې واړه هېوادونو ترمنځ هوکړه وشوه او د جوړېدو لګښت یې پنځه مېلیارده ډالر اتکل شوی و، چې په کال کې به ۲۰ مېلیون ټنه توکي له دغې لارې لېږدول کېږي.

داسې هم ویل کېږي، چې د دغې لارې په جوړېدو سره به ټول سوداګریز توکي چې دا مهال د یوې میاشتې په زیاته موده کې لېږدول کېږي؛ دغه موده به پنځو ورځو ته رالنډه شي او په ټرانسپورټي لګښتونو کې به هم نیم په نیمه کموالی راشي.