په افغانستان کې پر ښځو د محدودیتونو دوام؛ له ټولنې سیستماتیک ایستل دوام لري

په افغانستان کې د ازادۍ جبهې د پنجشنبې په ورځ د (غويي ۱۱مه) په یوه خبرپاڼه کې د ملکي تلفاتو په اړه د یوناما د وروستي راپور تر نشر وروسته ویلي: «موږ په هېواد کې یوناما هڅې د بشري حقونو د وضعیت د مستند کولو لپاره د عدالت او حساب ورکولو په لور یو مهم ګام ګڼو.»

یوناما په خپل درې میاشتنی راپور کې ویلي، چې د جنوري او مارچ میاشتو ترمنځ د داعش، ازادۍ جبهې او نورو وسله والو ډلو په بریدونو کې یو شمیر ملکي وګړو ته تلفات اوښتي.

ازادۍ جبهې زياته کړې، چې د جنوري په ۱۸مه يې د بغلان په پلخمري کې په یوه لاسي بم بريد کې ملکي کسان نه بلکي ۴ طالبان وژلي او دوه نور يې ټپیان کړي دي.

دوی اندېښنه ښودلې، چې د یوناما د راپور دغه برخه یو اړخیزه او له رونتیا څخه ليرې ده.

په خبرپاڼه کې راغلي، چې د ملکي تلفاتو په اړه د جبهې تورنول له شواهدو، د دوی له نظر اخیستلو او دريځ ښودلو پرته حقیقت نه لري.

ازادۍ جبهې زياته کړې، چې دا ډول یو اړخیز راپورنه بې باوري رامنځ ته کوي: «دا ډول عمل د بشري حقونو د راپور ورکولو د نړیوالو اصولو، د څېړنو له میتودونو او د ملګرو ملتونو د بشري حقونو د شورا له پرېکړه لیک سره په ټکر کې دي»

دغه جبهې یوناما ته په خپلو ۸ وړاندیزونو کې ویلي، چې د داسې راپورنو په نشرولو سره باید واقعیتونه او د ښکېلو اړخونو نظرونه په پام کې ونیول شي او له تور لګولو څخه ډډه وشي.

دوی غوښتنه کړې، چې د داسې راپورنو په جوړولو کې باید له بېلابېلو اړخونو او سرچینو څخه ګټه واخیستل شي.

د افغانستان ازادۍ جبهې د یوناما له پلاوي هيله ښودلې، چې د دوی د اندېښنو په پام کې نیولو سره اوسني راپور کې تغير راولي او په معیارونو پوره راپور وړاندې کړي.

یوناما په خپل وروستي راپور کې په افغانستان کې د بریدونو له کبله ۴۲ تلفات ثبت کړي دي، چې څلور نجونې، ۳۰ هلکان او اته نارینه پکې شامل دي.

ویل کیږي، چې د دې قربانیانو ډیری یې ماشومان وو.

په بلخ کې د طالبانو والي دفتر د پنجشنبې په ورځ د (غويي ۱۱مه) په یوه خبرپاڼه کې ویلي، چې د دوی مرستیال والي نورالهادی ابو ادريس د اسیا او ارام سمندر لپاره د سره صلیب د نړۍوالې کمېټې له مشر ریجیس سويز سره په لیدنه کې ددغه ولایت په ولسواليو کې د ماینونو د خطرونو د پوهاوي په اړه هم خبري کړي.

په خبرپاڼه کې راغلي: «دواړو لورو د بشري وضعیت، د شمالي زون په کچه د بشري او بیړنیو مرستو، په ولسوالیو کې د ماینونو د خطرونو په اړه د پوهاوي ورکولو، د جګړو له قربانیانو سره د مرستو او د کډوالو او راستنېدونکو وضعیت په اړه نظرونه تبادله شو»

د طالبانو په خبره، د سره صلیب نړۍواله کمېټه له ۴۰ کلنو څخه زيات په افغانستان کې فعاله او په شمالي زون کې د فزیوتراپي، د زړه د سوریو کسانو د درملنې، روغتيايي مرکزونو ملاتړ، د اوبو رسولو شبکو جوړول او د کار په بدل کې د نغدو پيسو د پروګرامونو په برخه کې کار کوي.

د دغه کمېټې اسیاسي مشر ویلي، چې په شمال کې د ۱۶ روغتيايي مرکزونو مالي ملاتړ کوي، چې ۵ يې په بلخ ولایت کې دي.

نوموړي زياته کړې، چې افغان کډوالو ته پاملرنه یې لومړیتوب دی او د هغوی بېلابېلو ستونزو حل ته به رسېدنه کوي.
که څه هم طالبان په افغانستان کې کډوالو ته د امکاناتو د برابرېدو خبري کوي، خو ډېر ستانه شوي کډوال بیا وایي، چې د ژوند لومړنيو اسانتیاو ته لاس رسی هم نه لري.

د ملګرو ملتونو د بشري چارو د همغږۍ ادارې د پنجشنې په ورځ د (غويي ۱۱مه) په یوه خبر کې ویلي، چې دا تر ټولو لويه ګډه مالي مرسته ده، چې ۶.۶ میليونه ډالره له بېړني حالت د مرکزي صندوق او ۱۰ میلیونه ډالره د افغانستان د بشري مرستو له صندوق څخه برابري شوي دي.

د ملګرو ملتونو د بشري مرستو د چارو او بيړنيو مرستو همغږي کوونکي ټام فليچر افغانستان ته د خپل پنځه ورځني سفر پر مهال وویل: « کله چې موږ سم علم او دقیق معلومات ولرو، کولای شو چټک عمل وکړو، ډېر خلک خوندي کړو، او محدودې منابع تر ډېره وکاروو، په داسې وخت کې چې د مالي ملاتړ سخت کمښت د افغانستان بشري کړکېچ لا ژور کړی دی.»

د اوچا د معلوماتو له مخې، دغه مرستې تر ډېره د هغو څلور ولایتونو (فاریاب، تخار، سرپل او بدخشان) لپاره دي، چې اوچکالۍ سخت ځپلي دي.

اوچا د کروندګرو او عيني شاهدانو له قوله لیکلي، چې فاریاب له پنځو کلونو څخه تر ټولو بده وچکالي تجریبه کوي.

ملګرو ملتونو ډاډ وړاندې کړی، چې د خپلو شریکانو سره پر وخت بېلابېلې مرستې تر سره کوي.

د همدې ادارې په خبره، چې ملګري ملتونه د خپلو پنځو ادارو، له شپږو نړۍوالو غيري دولتي موسسو او لسو افغاني بنسټونو سره کار کوي تر څو په سیمه ييزه کچه دغه ستونزه حل کړي.

اوچا ويلي، له ۲۰۲۰ کال راهیسې، د بیړني غبرګون مرکزي صندوق او د هېواد پر بنسټ ګډ صندوقونو په ترتیب سره ۱۲۲ میلیونه او ۴۸ میلیونه ډالر ځانګړي کړي، تر څو په ټوله نړۍ کې وچکالیو، سېلابونو، طوفانونو او د ناروغیو خپرېدو ته د وړاندوینې پر بنسټ غبرګونونه مرسته وکړي.

د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت په یوه اعلامیه کې وویل، چې امیرخان متقي د حماس د رهبري شورا رییس اسماعیل درویش او نورو غړو ته د غزې د وژل شویو کسانو لپاره د دوعا په خاطر لاسونه پورته کړل او هغوی یې د اسراییل پر وړاندې د «ثبات او مبارزې»له امله وستایل.

د طالبانو بهرنیو چارو وزارت وايي، چې « په دې ناسته کې په غزه کې د اسراييل نسل‌وژنه او د ډله‌ييزې لوږې غير انساني چلند وغندل شو».

د طالبانو د بهرنيو چارو وزير په دې ناسته کې له خپله اړخه د فلسطينيانو د جګړې ملاتړی کړی او ویلي یې دي، چې « د فلسطیني ولس د مشروع مبارزې ملاتړ کوي او د بريا هيله ورته کوي».

طالبانو له دې وړاندې هم د حماس وسله والې ډلې له غړو سره لیده کاته کړي او ددې ډلې ملاتړ یې څرګند کړی.

سیګار په خپل تازه درې میاشتني راپور کې د افغانستان د اقتصادي، امنیتي، او بشري وضعیت څارلی دی.

دغه راپور د طالبانو د حکومتي ادارو وضعیت او د ترهګرو ډلو د فعالیتونو زیاتوالی په نښه کوي.

د طالبانو رژیم او ترهګرې ډلې

رپوټ وايي، که څه هم نړۍوالې ټولنې تر اوسه د طالبانو حکومت په رسمیت نه دی پیژندلی، خو دغه دله پر افغانستان بشپړ حاکمیت لري. د رپوټ له مخې، طالبانو د خپلو ادارو جوړښت د اسلامي قوانینو پراساس رامنځته کړی خو په عملي توګه، د دولت اداره کولو او پرمختګ پر وړاندې جدي ننګونې شته دي.

رپوت زیاتوي، « د طالبانو تر واکمنۍ لاندې، افغانستان کې نسبي امنیت شته، خو دا یوازې د سخت کنټرول او ځپل شویو ازادیو نتیجه ده، جګړه‌ییزو بریدونو کمښت موندلی، خو د مخالفو وسله‌والو ډلو فعالیتونه دوام لري».

د سیګار د راپور پر بنسټ، داعش خراسان لا هم ستر ګواښ دی او د ۲۰۲۴ کال په اوږدو کې یې بریدونه ۴۰ سلنه زیات شوي دي. د دې ډلې بریدونه ډېری وخت د طالبانو غړي، مذهبي لږه کي، او بهرني هدفونه په نښه کوي.

راپور زیاتوي، داعش خراسان غواړي ثابته کړي چې طالبان "ریښتینې اسلامي امارت" نه دي او له همدې امله دوی خپل تبلیغات زیات کړي.

بل خوا راپور کې راغلي چې طالبانو لا هم د القاعدې غړو ته پناه ورکړې. که څه هم طالبان په ښکاره ډول د القاعدې له شتون سره مخالفت کوي، خو راپورونه ښيي چې دوی د القاعدې غړو ته پناه ورکړې او د هغوی له فعالیتونو سره همکاري کوي.

 راپور زیاتوي چې تحریک طالبان پاکستان (TTP) ډله د پاکستان پر ضد بریدونه ترسره کوي او له طالبانو سره خپلې اړیکې ټینګې ساتي.

د رپوټ له مخې، بلخوا د طالبانو مخالفو ډلو د ازادۍ او مقاومت جبهې هم د دوی پر وړاندې بریدونه زیات کړي دي. دغو دواړو ډلو د ۲۰۲۴کال په اوږدو کې لږ تر لږه ۱۰۴بریدونه پر طالبانو کړي دي.

بریدونه زیاتره وخت د پنجشېر، بدخشان، او تخار ولایتونو کې ترسره شوي.د دغو ډلو فعالیتونه ښيي چې مسلح مقاومت لا هم شته، خو پراخ ملاتړ نه لري.

د طالبانو د ترهګرۍ ضد اقدامات

سیګار وايي، «طالبان ادعا کوي چې دوی د داعش او نورو ترهګریزو ډلو پر ضد عملیات کوي خو راپورونه ښيي چې زیات تمرکز یې پر مدني فعالانو او منتقدینو دی، نه پر ریښتینو وسله‌والو ګواښونو».

همداراز رپوټ وايي، د طالبانو عدلي سیستم د شک پر بنسټ خلک نیسي، شکنجه کوي او له محکمې پرته سزا ورکوي.

د سیګار په راپور کې راغلي، چې د طالبانو د سختو محدودیتونو له امله د ښځو او نجونو تعلیم، روغتیا او بشري مرستې سختې اغېزمنې شوې دي.​

د امریکا لخوا د مرستو بندېدل

په ۲۰۲۴کال کې، د امریکا متحده ایالاتو له خوا تقریباً ټولې مالي مرستې چې د افغانستان لپاره وې، ودرول شوې. یوازې دوه پروګرامونه دوام لري:د ښځو لپاره د لوړو زده کړو بورسونه او په افغانستان کې د امریکایي پوهنتون (AUAF) ملاتړ.

دسیګارڅېړنو ښودلې چې د امریکا د تطبیقوونکو ادارو له خوا لږ تر لږه ۱۰.۹میلیونه ډالر د مالیاتو، فیسونو او خدماتو په نوم طالبانو ته ورکړل شوي دي.

همداراز، د ملګرو ملتونو له لارې د نغدو ډالرو واردات د افغانستان اقتصاد ته یو څه ثبات راوړي او طالبانو ته یې هم ګټه رسولې ده.

رپوټ وايي، چې د( USAID) زیاتره پروژې، لکه د کرنې، روغتیا او حکومتدارۍ پروژې، یا خو درول شوې دي یا پرې بیاکتنه روانه ده.

اوسنی تمرکز یوازې په بشري مرستو، محدودو ښوونیزو پروګرامونو او د ښځو ملاتړ باندې دی.

سیګار وايي، د طالبانو تر واک لاندې اقتصادي فعالیت محدود دی، ځکه چې بهرني پانګوال نه راځي، نړۍوال بندیزونه شته. د طالبانو له خوا د نړۍوالو مرستو په بهیر کې لاسوهنې او اداري محدودیتونو سره سره، د بشري مرستو اړتیا لا هم په لوړه کچه ده.

د ملګرو ملتونو په راپورونو کې ویل شوي چې په افغانستان کې ۳۴میلیونه خلک بشري مرستو ته اړتیا لري.

بلخوا ملګري ملتونه هره اونۍ له قطر څخه ۴۰ تر ۸۰میلیون ډالر افغانستان ته انتقالوي، چې د بشري مرستو د تمویل لپاره کارېږي.

دا پیسې که څه هم مستقیم طالبانو ته نه ورکول کېږي، خو په غیر مستقیم ډول د طالبانو بانک‌دارۍ سیستم، اسعارو ته لاس‌رسی او د افغانۍ ارزښت ته ګټه رسوي.

د ښځو د محدودیتونو اقتصادي تاوان

د طالبانو تر واک لاندې ښځې له اساسي بشري حقونو، کار، زده کړو او رواغتیایي خدماتو بې برخې دي. ښځې یوازې د کور دننه فعالیتونه ترسره کوي او د طالبانو له خوا په رسمي ادارو کې پر کار کولو یې بندیز دی.

د سیګار راپور کې راغلي چې د طالبانو له خوا د ښځو له کار او زده کړو څخه منع کول اقتصادي پراختیا ته سخت زیان رسولی دی.

نړۍوالو موسسو راپور ورکړی چې دا بندیزونه افغانستان ته په کال کې له ۶۰۰میلیونه ډالرو څخه تر ۱میلیارد ډالرو پورې اقتصادي تاوان رسوي.

په رپوټ کې د روغتیايي خدماتو وضعیت کمزوری ښودل شوی، په ځانګړي توګه په هغو سیمو کې چې جګړې زیانمنې کړې دي.

سیګار په خپل راپور کې د افغان کډوالو وضعیت هم څېړلی. سیګار وايي، د پاکستان، ایران، او نورو ګاونډیو هېوادونو په کډوالو کمپونو کې افغانان له سختو شرایطو سره مخامخ دي او بشري مرستو او پناه‌ځایونو ته اړتیا لري.