د امریکا مرستیال ولسمشر جيډی ونس له پاکستان نه غوښتي، چې په خپله خاوره کې د ترهګرو پر ضد له هند سره لازمه همکاري وکړي. هغه دا څرګندونې له فاکس نیوز سره په یوې مرکه کې کړې دي.
جيډی ونس وویل: «که رښتیا ووایم، موږ تمه لرو چې پاکستان، هر څومره چې په دې موضوع کې مسوول وي، باید له هند سره همکاري وکړي ترڅو هغه ترهګر چې ځینې وخت د دوی په خاوره کې فعالیت کوي، له منځه یوسي.»
که څه هم ښاغلي ونس په ښکاره توګه پاکستان د پهلګام برید مسوول نه ګني، خو دا د یوه لوړپوړي امریکایي چارواکي لومړنۍ څرګندونې دي، چې په کې یې د هند د خاوري په اړه د پاکستان له اړخه د ترهګرۍ د امکان خبره کړې ده.
تېره اوونۍ په هندي کشمیر کې د وسله والو یوې ډلې ۲۵ تنه هندي سېلانیان ووژل او شل نور یې ټپیان کړل.
هند په سملاسي توګه پاکستان د دې برید مسوول وباله او د اوبو د تړون لغوه کیدو تر څنګ یې ورسره سفارتي اړیکې هم را کمې کړې.
پاکستان یې په غبرګون کې له اسلام اباده د هند سفارت پوځي اتشې وایستلې او د هند د الوتکو پر مخ یې خپل فضایي حریم هم وتاړه.
اوس مهال د دواړه هېوادونو ترمنځ کړکېچ مخ په زیاتیدوی دی او پاکستاني چارواکو خبرداری ورکړی چې هند پرې په نږدې راتلونکي کې د برید تابیا لري.
د ملګرو ملتونو د کډوالو چارو عالي کمېشنرۍ یونسیار په یوه تازه راپور کې ویلي، چې د روان زېږدیز کال په اپرېل میاشت کې «یو لک او ۴۴ زره افغانان» په جبري توګه له پاکستان نه اېستل شوي دي. یاد سازمان زیاتوي چې د دغو ستنو شویو له ډلې له نیمایي ډیرو یې قانوني اسناد نه لرل.
دغه راپور چې د پنجشنبې په ورځ خپور شوی، څرګندوي چې په اپرېل کې له پاکستان نه افغانستان ته د راستنېدونکو افغانانو شمېر له ۲۰۲۳ کال د سیپټمبر راهیسې تر ټولو لوړ و.
د یاد سازمان د معلوماتو له مخې، د دغو افغانانو له ډلې ۷۲ سلنه کسانو د استوګنې هېڅ ډول قانوني سندونه نه لرل، ۲۲ سلنه نورو بیا د افغان وګړو د تابعیت کارتونه (ACC) لرل او ۶سلنه نور بیا د ملګرو ملتونو ثبت شويو سندونو یا (POR) لرونکي وو.
پاکستانۍ ډان ورځپاڼې د یونسیار له قوله لیکلي، د اپرېل په میاشت کې تر ۲۴ زره او ۴۰۰ زیات افغانان د پاکستان امنیتي ځواکونو نیولي دي، چې دا شمېر د نورو میاشتو په پرتله څو چنده زیاتوالی ښيی.
د دغو کسانو ډېره برخه یې په پنجاب او بلوچستان ایالتونو کې نیول شوي دي.
د کډوالو نړۍوال سازمان (IOM) هم یو جلا راپور کې ویلي، چې د اپرېل له ۲۰مې تر ۲۶مې، له پاکستانه د هغو افغانانو د وتلو کچه لوړه شوې، چې قانوني اسناد نه لري.
د دغه سازمان د مرکو پر بنسټ، شاوخوا ۶۵ سلنه راستنېدونکي هېڅ سند نه لري.
یاد سازمان همداراز ویلي، چې د اپرېل په همدې موده کې شاوخوا ۱۴،۹۰۹ نارینه د ایران له ابونصر فراهي او میلَک سرحدي دروازو څخه بېرته هیواد ته ستانه کړای شوي دي، چې د ټولو راستنېدونکو ۹۱ سلنه جوړوي.
برعکس، یوازې ۱،۴۸۷ ښځې بېرته هېواد ته راستنې شوي دي، چې ۹ سلنه جوړوي.
د ملګرو ملتونو د کډوالۍ عالي کمېشنرۍ راپور همدا راز کاږي، چې افغانستان اوس مهال د شاوخوا ۳.۲۲ میلیونه داخلي بېځایه شویو، ۱.۶۵ میلیونه راستنېدونکو او نږدې ۲۰،۹۰۰ ثبت شويو کډوالو کوربه دی، چې بیړنیو بشري مرستو ته اړتیا لري.
د هند او پاکستان د کړکېچ په لړ کې د پاکستان د پوځ لوی درستیز جنرال عاصم منیر هندوستان ته خبرداری ورکړی، چې پر دغه هېواد به یې هر ډول پوځي تېري ته به «چټک او پرېکنده» ځواب ورکړي.
نوموړي دغه څرګندونې وروسته له هغې وکړې چې د هند لومړي وزیر نریندرا مودي د پهلګام ترهګریزې پېښې اړوند خپلو وسله والو ځواکونو ته سپارښتنه وکړه چې د پېښې په غبرګون کې «د ځواب ویلو ډول، هدف او وخت» لپاره دې اقدام وکړي.
پاکستانۍ اېکسپرېس ټربیون ورځپانې لیکلي، چې جنرال عاصم منیر په پنجاب کې د یوه پوځي مانور پر مهال خپله وینا کې څو څو واره هندوستان مخاطب کړی دی.
هغه ویلي، پوځ یې د هېواد ځمنکنۍ بشپړتیا څخه د دفاع لپاره چمتو دی.
جنرال منير وويل: «پاکستان د سيمې سولې ته ژمن دی، خو د خپلو ملي ګټو د دفاع لپاره زموږ چمتووالی او مطلقه اراده موجوده ده.»
تېره اوونۍ وسله والو د هندي کشمیر په پهلګام کې ۲۵هندي سېلانیان ووژل او شل نور یې ټپیان کړل.
تر دې پېښې وروسته هند اسلام اباد ته ګوته ونیوله او په ترهګرۍ یې تورن کړ.
نوي ډیلي له پاکستان نه سره ټولې ټرانزیټي لارې وتړلې، د اوبو تړون یې لغوه کړ او ډېپلوماټيکې اړیکې یې هم راکمې کړې.
اسلام اباد هم ورته غبرګون وښود او د هندوستان د دغو پرېکړو په غبرګون کې یې خپلو ډېپلوماټیک فشارونه ډېر کړل.
پاکستاني او هندي رسنۍ اوسمهال په احتمالي توګه د هند له لوري د پاکستان پر ځینو ښارونو د بریدونو د چمتووالي خبرونه خپروي. ان په کشمیر کې پولې ته نږدې بیا څو څو ځله په تېرو څو ورځو کې د دواړو لوریو ځواکونو پر یو بل ډزې هم کړي دي.
د دغو دوه اټومي وسلو لرونکو ګاونډيانو ترمنځ روان کړکېچ نړۍواله ټولنه هم اندېښمنه کړې ده.
امریکايي چارواکو له هند او پاکستان وغوښتل چې د تاوتريخوالي د راکمولو لپاره همکاري وکړي. همدا راز پاکستان غوښتنه کړې چې د پېښې په تړاو دې بې پرې څېړنې وشي.
پاکستانۍ ډان ورځپاڼې خبر ورکړی، چې د یاد هېواد پولیسو د پنجشنبې په ورځ د تورخم له لارې د افغانانو د ایستلو په روانه لړۍ کې ۱۶۹۹ کډوال په زور افغانستان ته ستانه کړي دي.
د راپور له مخې د (غوایي ۱۱مه) په دغو کسانو کې ۶۳۳ تنه یې د افغان وګړو کارت لرونکي (ACC) درلودونکي وو او ۱۰۶۶ نورو بیا د مېشتیدو هېڅ ډول قانوني اسناد نه لرل.
همدا راز د پاکستان حکومت د ملګرو ملتونو سره ثبت افغان کډوالو ته هم د روان زېږدیز کال د جون تر پایه وخت ورکړی، څو په خپله خوښه له دغه هېواده ووځي.
د یاد هېواد د کورنیو چارو وزارت خبرداری ورکړی چې تر یادې نېټې وروسته به د پي او ار (POR) کارت لرونکو په وړاندې جدي اقدامات وکړي او د پولیسو له لوري به په زوره خپل هېواد ته وایستل شي.
چارواکو خبرداری ورکړی، چې دا ځل د افغانانو د ایستلو لپاره په ټاکل شوې موده کې هېڅ ډول بدلون نه راځي.
د بشري حقونو او کډوالو ملاتړ سازمانونو له پاکستان نه غوښتي، چې په زور د افغانانو د ایستلو لړۍ ودروي، خو ښکاري چې اسلام اباد دا ځل دغو غوښتنو ته چندان پام نه دی کړی. پاکستان داسې مهال د افغان کډوالو ایستلو دغه لړۍ پیل کړې، چې په کور دننه بشري ناورین او فقر په اوج کې دی.
د طالبانو له واکمنۍ راهیسې لوږه ډېره شوې او د بې روزګارۍ کړکېچ هم ورځ تر بلې ډېریدونکی دی.
پاکستان کې تر دوه میلیونه ډېر افغان کډوال مېشت دي او باورونه دا دی که د ستنیدونکو دغه څپه همداسې دوام ولري، نو په هېواد کې به ورسره روان ناورین لا پراخ شي.
د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍ لا له وړاندې اندېښنه ښودلې، چې افغانستان ته بېرته ستنیدونکي کسان په ځانګړې توګه نجونې او ښخې له ناڅرګنده راتلونکي سره مخ دي. دغه سازمان ویلي، چې د زده کړو تر څنګ به دغه بېرته ستنیدونکې نجونې د طالبانو له نورو محدودیتونو سره مخې شي.
همدا راز له ایران څخه هم د افغان کډوالو د ایستل کیدو بهیر روان دی او ښايي په نږدې راتلونکي کې د افغانستان دغه ګاونډي هم دا لړۍ ګړندۍ کړې.
نیوکې دا دي، چې طالبان د سرپناوو، بشري مرستو، خوراکي توکو، روزګار او بېلابېلو برخو کې تازه ستنیدونکو ته اسانتیاوو چمتو کولو کې پاتې راغلي دي.
طالبانو له نړۍوالو سازمانونو او مرستندویه ادارو څخه غوښتي، چې د بېرته ستنیدونکو افغانانو لپاره دې ورسره لازمې بشري او مالي مرستې وکړي.
د پاکستان او افغانستان په دروازو کې د نیویارک ټایمز ورځپاڼې نوی چمتوشوی راپور ښیي چې زرګونه افغانې کورنۍ د بشرپاله شرایطو په پام کې نیولو پرته له پاکستانه ایستل شوې دي. په پاکستان کې د افغان کډوالو حضور د څو لسیزو له تېرېدو سربېره، د هغوی د ایستلو بهیر په ډېرې چټکۍ سره دوام لري.
د نوموړې امریکايي ورځپاڼې د راپور لهمخې، پاکستاني چارواکو په خپله خوښه د کډوالو د دویم پړاو پليکول پیل کړي، خو شواهد ښیي چې ډېرۍ افغانې کورنۍ په جبري ډول او له مخکینۍ خبرتیا پرته ایستل شوي او دا بهیر لا هم دوام لري.
که څه هم پاکستاني چارواکي ادعا کوي چې د دې اقداماتو موخه د کډوالۍ قوانینو پلي کول دي، خو د بشري حقونو څارونکي او نړۍوال بنسټونه بیا وايي، په دغه بهیر کې د بشري حقونو له بنسټیزو اصولو پراخه سرغړونه شوې ده.
نیویارک ټایمز د ایستلشویو کډوالو په تړاو په سرحدي سیمو کې ناوړه بشري وضعیت ته اشاره کړې ده. هغه کورنۍ چې له نسلونو راهیسې یې په پاکستان کې ژوند کړی، اوس په افغانستان کې له ناڅرګند راتلونکي سره مخ دي. «هغه هېواد چې لاهم د بېوزلۍ، بېکارۍ، او پراخو ټولنیزو او سیاسي محدودیتونو» تر سرې کرښې لاندې دی.
راپور همداراز څرګندوي چې د کډوالو د ایستلو دا بهیر د ټولنې او کورنيو د پاشلکېدو لامل شوی او ګڼ شمېر خلک له ملاتړکوونکو سرچینو او روغتیايي پاملرنې څخه بېبرخې شوي دي. ځینو مرکهکوونکو نیویارک ټایمز ته ویلي چې د پولیسو د عملیاتو پرمهال ورسره ناوړه چلند شوی او پرته له دې چې د خپلو شخصي توکو د ټولولو وخت ورکړل شي، له سیمو په جبري ډول ایستل شوي دي.
په داسې حال کې چې ګڼو نړۍوالو بنسټونو له پاکستانه غوښتي چې د افغان کډوالو ناوړه او جبري ایستل ودروي، دغه هېواد ورځ تر بلې د افغانانو د ایستلو بهیر ته زور ورکوي.
څه موده مخکې د بښنې نړۍوال سازمان یو وار بیا د پاکستان پر حکومت غږ کړی و چې د افغان کډوالو د اېستلو له پرېکړې سملاسي تېر شي او د نړۍوالو انساني حقونو له قانون سره سم اصلاحي ګامونه پورته کړي. دغه سازمان ویلي و، پاکستان د ناقانونه بهرنیانو په نوم د اته لکو ډېرو افغانانو اېستلو دویم پړاو پیل کړی، چې افغانستان ته په ستنېدو له ګواښ سره مخ کېږي.
د یادونې ده چې د کډوالو په چارو کې د ملګرو ملتونو عالي کمېشنري ویلي، د اپرېل میاشتې له پیله تر اوسه پورې ۱۲۰ زره افغان کډوال له پاکستانه ایستل شوي دي.
سياېناېن د لوېديځو او امریکايي استخباراتي سرچینو په حواله راپور ورکړی چې ښايي د روسیې ولسمشر ولادیمیر پوتین د لنډمهالې جګړې موخې بدلې او په اوکراین کې د نیولشویو سیمو پر خونديتوب او د روسیې د کورني اقتصاد په پیاوړتیا تمرکز ته مخه کړي.
د امریکايي او اروپايي استخباراتي چارواکو د نویو ارزونو پر بنسټ، که څه هم روسي ځواکونو د جبهې په ځینو برخو کې کوچني پرمختګونه کړي، خو داسې هېڅ نښه نشته چې مسکو په نږدې راتلونکي کې د اوکراین د خاورې د پراخو برخو د نیولو وس ولري.
سياېناېن د یوه لوړپوړي امریکایي چارواکي په حواله زیاته کړې، روسیه اوس هڅه کوي د اوکراین حکومت کمزوری کړي او ورسره جوخت د اشغال شوې سیمې ډېره برخه په رسمیت وپېژني.
په همدې تړاو د روسیې د بهرنیو چارو وزیر، سرګي لاوروف ټینګار کړی چې د کریمیا په ګډون دونېتسک، لوهانسک، زاپوریژیا او خرسون ولایتونه د روسیې د حاکمیت په توګه رسمي پېژندل د سولې مذاکراتو د دوام اساسي شرط دی.
نوموړی روسي چارواکی دا څرګندونې داسې مهال کوي چې له دې وړاندې د اوکراین ولسمشر ولادیمیر زیلینسکي په وار-وار ټینګار کړی چې دی به هېڅکله د خپلې خاورې اشغال ونه مني.
ورته مهال، داسې راپورونه شته چې د امریکا متحدهایالات ښايي په رسمي ډول پر کریمیا او نورو نیول شویو سیمو د روسیې کنټرول په رسمیت وپېژني، خو له دې سیمو څخه د اوکرایني ځواکونو د شاتګ موضوع یې رد کړې ده.
دې سره جوخت، پخلاینې د ظاهري سیاست پر خلاف، روسیې د اوکراین پر ښارونو خپل هوایي بریدونه دوام لري. همدا پرون پر زاپوریژیا ښار د روسیې د بېپیلوټه الوتکې د برید په ترڅ کې یو ۶۱ کلن سړی وژل شوی او ۱۴ نور کسان ژوبل شوي دي.
د کیف انډیپنډېنټ د راپور پر بنسټ، دغه برید لږترلږه د ۱۰ بېپیلوټه الوتکو په وسیله ترسره شوی او د استوګنې سیمې، لوړ پوړیزې ودانۍ، ښوونیز مرکزونه او مهمې زیربناوې یې په نښه کړي دي.
همداراز د دغه برید ۹ نور ټپیان روغتون ته لېږدول شوي دي. ورته مهال، د اوکراین د بیړنیو خدمتونو ادارې ویلي چې له بریدونو وروسته لویه اورلګېدنه هم رامنځته شوې ده.
دې پېښې یو ځل بیا په اوکراین کې د ملکي سیمو پر وړاندې د ګواښونو لوړه کچه روښانه کړې او د سولې په مذاکراتو کې یې د مسکو د صداقت په تړاو ډېرې پوښتنې راپورته کړې دي.