د افغانستان انټرنشنل - پښتو خبریاله
نن د غبرګولي ۸مه (د مې ۲۹مه) د پښتو ژبې نړیواله ورځ ده. دغه ورځ له ۲۰۱۰ کال راهیسې، هر کال د غبرګولي پر اتمه نمانځل کېږي، خو په افغانستان کې د طالبانو تر واکمنېدو وروسته ددې ورځې نمانځلو ته توجه کمه شوې ده.
د پښتو نړیوالې ورځې نوښت په کابل کې د یوه نړیوال فرهنګي کنفرانس پر مهال شو، چې وروسته د لیکوالانو، ژبپوهانو او فرهنګي فعالانو له ملاتړ سره یې نړیوال اعتبار وموند.
د خپرو شویو شمېرو له مخې، اوس مهال شاوخوا ۸۰ میلیونه کسان په افغانستان، پښتونخوا، هند، کشمیر او د نړۍ په بېلابېلو برخو کې په پښتو ژبه خبرې کوي.
سره له دې، ژبپوهان ټینګار کوي چې پښتو ژبه لا هم زیات کار ته اړتیا لري، په ځانګړې توګه د علمي، تعلیمي او تخنیکي محتوا په تولید کې دغه اړتیا ورځ تر بلې ډیریږي.
په ایران کې د افغانستان پخواني سفیر، لیکوال او څېړونکي دوکتور عبدالغفور لېوال له افغاستان انټرنشنل سره په خبرو کې وویل، چې د پښتو ژبې رسمي پرمختګ له سراج الاخبار، د محمود طرزي له دورې پیلېږي.
هغه وویل: «په رسمي توګه په معارف او ژورنالیزم کې د پښتو ژبې شاملېدل د سراج الاخبار زمانې ته ورګرځي، د مشروطیت له دوران نه او اماني عصر څخه. د علامه محمود طرزي په پاملرنه. د لومړي ځل لپاره هغه سپارښتنه وکړه چې پښتو ته باید پاملرنه وشي. بیا له همغه وخته په سراج الاخبار کې پښتو شعرونه او لیکنو لپاره ځانګړی ځای ورکړل شو. وروسته له هغه نه کله چې په ۱۳۱۰ انجمن ادبي کابل جوړ شو په دې کې د پښتو برخه ځانګړې وه، وروسته له دې نه په کابل مجله او نورو اخبارونو او نشراتو کې پښتو ته پاملرنه وشوه.»
د لېوال په وینا، له دې وروسته بیا د پښتو ټولنه جوړه شوه، د افغانستان په راډیو کې د پښتو خپرونو برخې ورزیاتې شوې او د پښتو ژبې د زده کړې دولتي کورسونه هم جوړ شول.
هغه زیاته کړه: « په ورستیو کلونو کې یعنې د شلمې پېړۍ په جریان کې پښتو ژبې او ادبیاتو ته ځانګړې پاملرنه وشوه، پښتو ټولنې، اطلاعاتو او فرهنګ ریاست بیا وروسته وزارت، خپرندویه ټولنې، د افغانستان د لیکوالانو انجمن، علومو اکاډمۍ او نورو د پښتو ژبې لپاره ځانګړې پاملرنه کوله.»
خو نوموړي وویل، چې پښتو ژبه په تعلیمي نظام کې تر ډېره له پامه غورځېدلې وه، حتا په پښتنو سیمو کې هم مضامین په پښتو نه تدریسېدل، خو وروستیو کلونو کې یو څه پرمختګ شوی دی.
لېوال زیاتوي: «د فېسبوک، ټیک ټاک او نورو ټولنیزو رسنیو له برکته، پښتو ژبه اوس نه یوازې لوستل کېږي، بلکې اورېدل او لیکل هم پرې کېږي. دا ژبه اوس د فرهنګي پراختیا او ودې په چټک پړاو کې ده.»
لیکوال، شاعر او ژورنالیست سنګر نيازي په دې اړه افغانستان انټرنشنل ته وویل: «پښتو ژبه نه یوازې د افهام او تفهیم وسیله ده، بلکې د قانون حیثیت لري. د ژبې د پرمختګ لپاره باید پرې خبرې وشي، علمي اثار پرې ولیکل شي او نورو ژبو ته وژباړل شي.»
نوموړي د تاريخي حقايقو په يادولو سره وويل: «که څه هم پښتانه په افغانستان کې تر ډېره په واک کې پاتې شوي، خو د خپلې ژبې پراختيا ته يې هغومره پاملرنه نه ده کړې.»
نیازي په کوزې پښتونخوا کې د پښتو ژبې وضعيت ته په اشارې سره وويل، چې په پښتونخوا کې دغه ژبه تر اوسه د ښوونيز نصاب برخه نه ده، چې دا له يوه ستر قوم سره ښکاره جفا ده.
هغه د نېلسن منډیلا مشهور قول ته اشاره وکړه، چې وایي: « که له چا سره د هغه په مورنۍ ژبه خبرې وکړې، نو دا ستا خبره به د هغه زړه ته ورسېږي».
د پښتو ژبې ورځ په داسې حال کې نمانځل کیږي، چې د طالبانو تر واک ته رسېدو وروسته د دې ژبې او د افغانستان د نورو ژبو پر ګڼو کتابونو بندیزونه لګېدلي او د لیکوالان نه شي کولای چې په ازاد ډول لیکل وکړي او کتابونه خپاره کړي. دغه راز دې ډلې پر رسنیو هم خورا بندیزونه لګولي او په خپل واک کې رسنیو نه ډېری د تبلیغاتي وسایلو په توګه کار اخلي.
د پښتو ژبې نوموړي شاعر حمزه بابا د پښتو ددرنښت په دود ویلي، چې :
وايي اغیار چې ددوزخ ژبه ده
زه به جنت ته له پښتو سره ځم
وزیر خان ځدراڼ، یو افغان پناه غوښتونکی نږدې څلور کاله مخکې له خپلې کورنۍ سره هغه مهال کینټکي ته ورسېد، چې د امریکا پوځ له افغانستان نه ووت. اوس، هغه له دې امله چې واېستل شي د خپلو ماشومانو، په ځانګړي ډول د خپلو لوڼو د راتلونکي په اړه سخت اندېښمن دی.
د ټرمپ ادارې اعلان کړی چې د جولای په میاشت کې به افغانانو ته ورکړل شوی «موقتي خوندي وضعیت» پای ته ورسوي.
وزیر خان وویل، « دلته د ماشومانو راتلونکی روښانه دی. دوی زدهکړې کولای شي، ښه ژوند لرلی شي. خو که بېرته خپل وطن ته لاړ شو، هلته د دوی لپاره هېڅ نهشته، په ځانګړي ډول نجونو ته. نه ښوونځي ته تللی شي، نه پوهنتون ته. هیڅ نه شي کولای. زه هیله لرم چې د افغان کډوالو لپاره به یو څه وشي».
ځدراڼ شاوخوا شل کاله مخکې د طالبانو د سختدریځې حقاني شبکې پر ضد جنګېدلی و. امریکایانو هغه او کورنۍ یې په ۲۰۲۱ کال کې په هلیکوپتر کې پورته کړل او کابل هوایي ډګر ته یې ورسول او له هغه ځایه امریکا ته ولېږدول شول.
اوس یې مشره لور زلیخا راتلونکی کال پوهنتون ته چمتو کیږي، خو د دایمي قانوني حالت نه لرلو له امله د شړل کېدو خطر سره مخ ده. د دوی د پناه غوښتنې دوسیه لا هم د تصمیم نیولو په حال کې ده، نو تر هغې به په امریکا کې پاتې شي.
د موقتی خوندیتوب وضعیت هغو کسانو ته ورکول کیږي چې خپل هېواد ته د جګړو، طبیعي افتونو یا بېساري حالاتو له امله نشي ستنیدلی، خو ټرمپ د شاوخوا ۱۴،۶۰۰ افغانانو لپاره دا حالت ختم کړی.
زلیخا اوس پوهنتون ته ځي
ځدراڼ وايي، « زه له خپلو لوڼو سره خبرې کوم چې تاسې بختورې یئ، چې دلته یئ، ښوونځي ته ځئ او پوهنتون ته به لاړې شئ. خو که موږ افغانستان کې وای، دا حقونه به یې نه درلودل. د هغوی راتلونکی به تیاره وای».
طالبانو تر شپږم ټولګي پورته نجونې له زده کړو محرومې کړې، ښځې یې له پوهنتونونو ایستلې او له محرم پرته یې اوږده سفرونه پرې بند کړي. طالبان وايي چې د ښځو حقوق په خپل تعبیر له اسلامي شریعت سره سم مراعاتوي.
زلیخا، چې له لیسې فارغه شوې او پوهنتون ته په بورس روانه ده، وايي، « وروستیو کې مې اندېښنه زیاته شوې، خلک وايي څوک چې اسناد نه لري، شړل کېدلای شي. زه ویره لرم چې دا به زما راتلونکی تیاره کړي، خو بیا هم، زه پر خپلو لاسته راوړنو ویاړم او هیله منه یم چې ښه راتلونکی لرم».
د ټرمپ اداره وايي، افغانان لا هم کولای شي د پناه غوښتنه وکړي.
افغانان د پناه غوښتنه کولای شي
د امریکاد کورني امنیت وزارت یوې ویاندې ټریشیا مکلافلین رویترز ته وویل، « که څه هم TPS د قانون له مخې ختم شوی، خو هر افغان چې له ځورونې ویره لري، کولی شي د پناه غوښتنه وکړي». هغې زیاته کړه چې هغه کسان چې TPS یې لغو شي، کولای شي مالي مرسته وغواړي څو بل ځای ته کډه شي.
له ۷۰ زرو زیات افغانان د بایډن د حکومت د پرېکړې له لارې امریکا ته تللي دي. له هغوی څخه ۳۰۰ تنه بولینګ ګرین ښار کې میشت شوي، چې یو کرنیز او صنعتي ښار دی. دغه ښار له کلونو راهیسې د مختلفو هېوادونو کډوال منلي دي.
د ځینو نورو مهاجرو برعکس، افغان کورنۍ دلته خپل راتلونکی ویني. د «حبیبي» کورنۍ یو کور اخیستی، وحیده حبیبي انګلیسي روانه وايي، ځایي ملګري لري، په نانوایي کې له خپل میړه سره کار کوي او دوه کاله مخکې یې یو زوی زېږولی دی.
وزیر خان اوس په موټر پلورنځي کې کار کوي او هیله لري چې خپل کاروبار پیل کړي. یوازینی شکایت یې دا دی چې قانوني حالت یې تر اوسه نه دی تثبیت شوی.
شان وانډایور، چې د افغان تخلیې موسسې بنسټ اېښودونکی دی، وايي: « طالبان نه دي بدل شوي. ګواښونه هم همغسې دي. یوازینی څه چې بدل شوي، هغه د سپینې ماڼۍ مشر دی».
د کینټکي نړیوال مرکز مشر البرټ مبانفو، چې د کډوالو له بیا ځای پرځای کولو سره مرسته کوي، وايي: « کډوال، په ځانګړي ډول هغه افغانان چې دوه کاله وړاندې راغلي، ډېر اندېښمن دي. د کډوالۍ په اړه چې کوم حالات روان دي، ډېر وارخطا شوي دي».
بل افغان پناه غوښتونکی محمد عزیزي وايي، « موږ اندېښمن یو، ځکه اوس زموږ په هېواد کې وضعیت خورا خراب دی او موږ ویره لرو چې بېرته لاړ شو او له صفره ژوند بیا پیل کړو».