د سيبياېس شبکې د امریکایي چارواکو په حواله راپور ورکړی، چې د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ یو فرمان لاسلیک کړی، چې له مخې یې د افغانستان په ګډون له ۱۲ هېوادونو امریکا ته سفر منع شوی دی.
د راپور له مخې، افغانستان، میانمار، چاد، کانګو، استوایي ګینه، اریتره، هایټي، ایران، لیبیا، سومالیا، سوډان او یمن هغه هېوادونه دي، چې د دغه فرمان له مخې امریکا ته د وګړو د ورتګ مخه یې په بشپړه توګه نیسي.
دا په داسې حال کې ده، چې سپینې ماڼۍ بیا اعلان کړی چې د افغانانو لپاره ځانګړې مهاجرتي ویزې له دغه فرمان څخه مستثنا شوې دي.
سپینې ماڼۍ همداراز زیاته کړې، چې دغه فرمان د غبرګولي له ۱۹مې اجرا کېږي.
په راپورونو کې د ټرمپ له قوله لیکل شوي: «د هغو هېوادونو نوملړ چې د سفر بندیز پرې لګېدلی، د بیاکتنې وړ دی او کېدای شي نوي هېوادونه هم دې نوملړ ته ور زیات شي، ځکه چې ګواښونه په ټوله نړۍ کې د زیاتېدو په حال کې دي.»
په کندهار کې د طالبانو ښاروالۍ په ښار او بازارونو کې پر دېوالونو د دغه ډلې د مشر هبت الله اخوندزاده د ویناوو او پیغامونو د لیکلو چارې پيل کړې. طالب ښاروال عبدالله روحاني وايي، دا هڅه د ښاري ښکلا او د عامه پوهاوي د پياوړتيا په موخه تر سره کېږي.
نوموړي د چهارشنبې په ورځ (د غبرګولي ۱۴مه) ویلي، چې ښار او بازارونو کې يې پر دېوالونو د هبت الله اخوندزاده د ویناوو او پیغامونو د لیکلو چارې پيل کړې دي.
طالبانو پر لویو امنیتي خښتو د دغه پیغامونو ځینې برخې لیکلي دي، چې په دې لیکنو کې قراني ایتونه او حدیثونه هم شامل دي.
افغانستان انټرنشنل ته په لېږل شويو انځورونو کې ښکاري، چې طالبانو پر یوه دېوال لیکلي: «دا نظام د ټولو افغانانو او مسلمانانو دی، ساتنه یې پر ټولو مسلمانانو لازمه ده، لاسونه سره یو کړئ او له اختلافاتو ځانونه او نور مسلمانان وساتئ.»
یادې ډلې بل ځای لیکلي: «په خپل منځ کې امربالمعروف او نهی عن المنکر فریضه مه پرېږدئ، لمونځونه په جماعت کې سره اداء کړئ.»
که څه هم طالبانو د دې لیکونو موخه ښکلا او د عامه پوهاوي پياوړتيا یاده کړې؛ خو د ښاریانو له سختو نیوکو سره مخ شوې او پر دېوالونو د ایتونو لیکل ناسم کار ګڼي.
د کندهار ښار اوسېدونکي وايي، چې طالبانو تر دې وړاندې له ځينو سیمو څخه پر دېوالونو لیکلي پخوانۍ ویناوې، اشعار او ایتونه پاک کړي؛ خو بل لورې یې بیا خپله لیکلي دي.
د ښاروالۍ د ټولنیزو او کلتوري چارو امر وايي، چې دغه پیغامونه د اسلامي ارزښتونو د ساتنې او د خلکو د دیني پوهاوي لپاره ډېر مهم دي او په دې برخه کې به د ښاروالۍ ټول اړوند ریاستونه په ګډه کار وکړي.
طالبانو له خلکو غوښتي: « ټول هېوادوال دې د هبت الله اخوندزاده له لارښوونو څخه پوهاوی ترلاسه کړي او هغه دې د خپل ورځني ژوند برخه وګرځوي.»
د یادونې وړ ده، چې په دغو فرمانونو کې د شریعت د بشپړ تطبیق، د اسلامي حجاب مراعات، د ښځو د محرم پرته سفر نه کول، د اسلامي اخلاقو پياوړتیا او د شرعي مجازاتو تطبیق په اړه ځانګړی ټینګار شوی دی.
په هالنډ کې د افغانستان سفیر اصف رحیمي د پخواني حکومت له هغو ډیپلوماتانو څخه دی، چې له طالبانو سره یې بیعت کړی دی. سرچینې وايي، طالبان د رحیمي په مشرۍ سفارت ته په میاشت کې لږترلږه ۲۰ زره یورو ورکوي.
اصف رحيمي همداراز کابل ته سفر کړی او له طالب چارواکو سره یې د همکارۍ او تعامل څرنګوالي په اړه خبرې کړې دي.
نوموړي په دې اوونۍ کې د سفارت له وېب پاڼې لوګو او د ټولنیزو رسنیو له پاڼو څخه د افغانستان د اسلامي جمهوریت نوم او ملي بیرغ لرې کړی او په دې ټوګه یې یو بل ګام اخیستی، څو د طالبانو له خوا د افغانستان پر سفارت د واک مشروعیت پياوړی کړي.
د جمهوریت له ړنګیدو وروسته د افغانستان ډیپلوماټیکې ادارې له سختو شرایطو سره مخ شول.
ځینو سفارتونو د مالي سرچینو د کمښت او د لګښتونو د نه تمويل له امله خپل فعالیتونه ودرول.
نور سفارتونه بیا د سیاسي دلایلو او د کوربه هېوادونو لکه په امریکا او انګلستان کې د افغانستان سفارتونو د فشار له امله تړلو ته اړ شول.
له دې سره، ځینو نورو سفارتونو بیا د طالبانو له فشار سره - سره هڅه وکړه، چې په بهر کې افغانانو ته خدمات وړاندې کړي؛ خو ځينو سفارتونو له ځنډ پرته د طالبانو بیرغ پورته کړ.
د جمهوري نظام ډیپلوماتان په درېیو ډلو وېشل شوي دي
یوه ډله تر پایه پورې د جمهوري نظام ارزښتونو او قوانینو ته ژمن پاتې شول او په هر ډول شرایطو کې یې له طالبانو سره له همکارۍ څخه انکار وکړ.
دا کسان چې د کوربه هېوادونو او کابل کې د طالبانو د رژیم له زیاتېدونکو فشارونو سره مخ وو، استعفا یې له طالبانو سره پر همکارۍ غوره وبلله.
دویمه ډله هغه کسان دي چې سیاسي پرمختګونه رامنځته شول، خپل شخصي ژوند ته یې لومړیتوب ورکړ او له ډیپلوماتیکې صحنې څخه ووتل.
درېیمه ډله هغه کسان دي، چې د افغانستان سیاسي بدلون یې یو فرصت وګاڼه تر څو له حالاتو ګټه پورته کړي.
ځینو دغو اشخاصو په ډیپلوماتیکو ادارو کې د ګډوډۍ او د مرکزي واک نشتوالي څخه ناسمه ګټه پورته کړه او عامه شتمنۍ یې لوټ کړې.
یو شمېر نورو د خپلې څوکۍ، عاید او مالي سرچینو د ساتلو لپاره او یا هم د قومي یا سیاسي لاملونو له امله له طالبانو سره یو ځای شول.
په هالنډ کې د افغانستان سفیر اصف رحیمي د همدې درېیمې ډلې له کسانو څخه دی.
هغه د جمهوري نظام له لومړنیو سفیرانو څخه و، چې له طالبانو سره یې بیعت وکړ، د هاګ په سفارت کې یې د افغانستان د اسلامي جمهوریت بیرغ ښکته کړ او د جمهوریت نښان او سمبول یې د طالبانو لوګو سره بدل کړ.
اصف رحیمي څوک دی؟
اصف رحیمي د افغانستان په اسلامي جمهوریت کې په مهمو پوستونو کې دنده ترسره کړې.
هغه په پیل کې د ملي پیوستون پروګرام مشر و، بیا د کلیو او پراختیا مرستیال وزیر، د کرنې، اوبو لګولو او مالدارۍ وزیر او د هرات ولایت چې یو ستراتیژیک ولایت و، د والي په توګه دندې تر سره کړي.
د ۲۰۱۹ کال د ټاکنو وروسته پخواني ولسمشر اشرف غني هغه په هالنډ کې د افغانستان سفیر وټاکه.
رحیمي د حزب اسلامي ګوند پخوانی غړی و؛ خو د ۲۰۰۱ کال له تحولاتو وروسته هغه له ګوند څخه ځان لرې کړ او د یوه لوېدیځ پلوه تکنوکرات او بیوروکرات په توګه راڅرګند شو.
د باخبره سرچینو د څرګندونو له مخې، اصف رحیمي له طالبانو سره هېڅ ایدیولوژیک، قومي یا سیاسي تړاو نه درلود او په تېر وخت کې له دې ډلې سره د همکارۍ سابقه هم نه لري.
په هالنډ کې د افغانستان سفارت محدودې اسانتیاوې او مالي سرچینې درلودې او د جمهوري دورې په جریان کې د سفارت د لګښتونو لویه برخه له کابل څخه تمویل کېده.
عموما د سفارتونو عواید له خدماتو لکه د اسنادو تصدیق، د پاسپورټونو صادرول او د واده او زېږون د ثبت له لارې برابرېږي؛ خو د هالنډ سفارت د پاسپورټ د چاپولو توان نه درلود.
په اروپا کې د افغانستان د پاسپورټونو چاپ یوازې د جرمني په بُن کې د قونسلګرۍ له خوا ترسره کېده، چې له همدې امله د هالنډ سفارت عواید ډېر محدود و او د خپلو لګښتونو پوره کولو ته یې وس نه رسېده.
د سرچينو په وینا، د سفارت مياشتني لګښتونه شاوخوا ۳۰ زره یورو دي.
د بهرنیو چارو وزارت یوه پخواني چارواکي ویلي، په بهر کې د افغان سفارتونو او ډیپلوماتیکو ماموریتونو ټول لګښتونه په کال کې د ۵۰ او ۶۰ مېلیون ډالرو ترمنځ وو؛ مګر د دې ادارو عاید یوازې شاوخوا ۱۵ مېلیون ډالر و، يعنې د بوديجې لویه برخه د کابل د مرکزي حکومت له خوا تمویل کېده.
د هالنډ په څېر هېواد کې د سفیر شخصي لګښتونه په اوسط ډول د ۷ تر ۸ زره یورو ترمنځ دي او د یو ډیپلومات لپاره بیا شاوخوا ۵ زره یورو دي.
د سفارت د ودانۍ کرایه هم په میاشت کې شاوخوا ۶ زره یورو وه.
د کابل تر سقوط وروسته د هالنډ سفارت د دې لګښتونو د پوره کولو توان نه درلود.
له همدې امله اصف رحیمي یوازې د اقتصادي دلیلونو له کبله له طالبانو سره بیعت وکړ او سفارت یې دې ډلې ته وسپاره.
د یو تکنوکرات په توګه هغه د افغانستان د واکمنې ډلې سره هېڅ سیاسي یا ایډیالوژیکي تړاو نه درلود، مګر د هغه فرصت طلبانه چلند هغه اړ کړ، چې اساسي قانون او د جمهوري نظام ارزښتونه پرېږدي او له طالبانو سره یوځای شي.
رحیمي څه ترلاسه کړل؟
د باوري سرچینو په وینا، وروسته له هغه چې اصف رحیمي له طالبانو سره بیعت وکړ، دې ډلې په هره میاشت کې له ۲۰ تر ۳۰ زره یورو د هالنډ سفارت د لګښتونو د پوره کولو په ځانګړې توګه د رحیمي د معاش لپاره ورکوي.
د طالبانو سره د همکارۍ له اعلان وروسته رحیمي کابل ته سفر وکړ او د همکارۍ او تعامل د طریقې په اړه یې د طالبانو له چارواکو سره ولیدل.
د دې سفر په جریان کې هغه وتوانېد، چې خپلې شخصي شتمنۍ او ملکیتونه بېرته ترلاسه کړي. په حقیقت کې رحیمي یوازې د شخصي دلایلو لپاره او پرته له کومې سیاسي اجنډا څخه له طالبانو سره یوځای شو.
هالنډ د طالبانو حکومت په رسميت نه پېژني او په دغه هېواد کې د افغانستان سفارت لا هم د اسلامي جمهوریت اړوند ګڼل کېږي، چې د اشرف غني له تلو وروسته یې یوازې نوم پاتې دی.
طالبان هڅه کوي، چې د سفارتونو د واک له لارې په غیر مستقيم ډول د افغانستان د دولت پر پاتې شونو ادارو واک تر لاسه کړي.
دغه ډله کولای شي، چې په راتلونکې کې له خپلو مستقیمو یا غیر مستقیمو اجیرانو له لارې په سفارتونو کې د کوربه هېوادونو له حکومتونو سره لابي یا د فشار د واردولو هڅې وکړي.
په راتلونکي کې دا ډله کولی شي، په دې سفارتونو کې د خپلو مستقیمو او غیر مستقیمو اجنټانو سره کوربه حکومت ته لابي وکړي.
رحیمي د اشرف غني په حکومت کې د یو شمیر نورو لوړپوړو چارواکو په څېر، طالبان د خپلو سیاسي او مالي ګټو لپاره د یوې وسیلې په توګه ګوري.
دا ډول کسان تر هغه وخته د هر سیاسي نظام تابع وي، چې شخصي ګټې یې تامین او دوی ته څوکۍ یا مقام ورکړي.
دا کړنه د پخواني حکومت د سقوط له اصلي لاملونو څخه وه، ځکه چې سیاسي او نظامي کسان د دې پر ځای چې دفاع وکړي له طالبانو سره د وتلو او جوړجاړي لاره غوره کړه.
د دوی لپاره څوکۍ او اقتصادي ګټې مهمې وې، که دا ګټې د لوېدیځ له ملاتړه برخمن حکومت کې وي یا د هیبت الله اخوندزاده تر مشرۍ لاندې رژيم کې.
د اصف رحیمي په څېر خلکو لپاره د اشرف غني او هبت الله حکومتونو سیاسي او مالي جذابیت (کشش) یو شان دی.
رحیمي ویلي، چې د سفارت اړیکې له طالبانو د دې لپاره تنظیم شوي چې د خدماتو ورکړه روانه پاتې شي او د سفارت فعالیت بند نه شي.
خو طالبانو اعلان کړی، چې پرته له څو محدودو استازولیو لکه د افغانستان سفارت په لاهې (هالنډ) کې د نورو استازولیو اسناد او تصدیقونه نه مني.
له دې سره، ډېرو نورو سفارتونو د فعالیتونو د ځنډولو پر ځای له طالبانو سره د نه همکارۍ لاره غوره کړې.
یو دلیل دا دی، چې له طالبانو سره د سفارتونو همکاري نه یوازې دا چې د طالبانو حکومت ته د مشروعیت بڼه ورکوي، بلکې دغې ډلې ته دا زمینه برابروي چې له کوربه هېوادونو سره لابي وکړي او د هغوی ذهنیت بدل کړي.
اوسمهال هېڅ هېواد طالبان په رسميت نه پېژني؛ ځکه چې دا ډله د هېواد د نیمایي نفوس اساسي بشري حقونه تر پښو لاندې کوي او له ترهګرو ډلو سره یې اړیکې نه دي پرې کړي.
د نړۍ د ذهنیت د بدلولو لپاره د طالبانو هڅو کومه پایله نه ده ورکړې.
حقیقت دا دی، چې د یو لړ اساسي حقونو په اړه د افغانستان د تعلیم یافته خلکو مقاومت او ټینګار په طالبانو فشار ساتي او د نړۍ هېوادونه د طالبانو سره د اړیکو د عادي کولو لپاره بهانه نه مومي.
د فلسطین د روغتیا وزارت وايي، چې په تېرو ۲۴ ساعتونو کې د غزې په تړانګه کې د اسراییل د بریدونو په ترڅ کې۹۷ کسان وژل شوي او ۴۴۰ نور ټپيان دي.
د ترکیې دولتي خبري اژانس اناډولو د چهارشنبې په ورځ ( د جون ۴مه) په یوه راپور کې زیاته کړې، چې په دې سره د حماس لهخوا پر اسراییل د اکټوبر ۷مې تر برید وروسته په فلسطین کې د ټولو وژل شویو کسانو شمېر ۵۴ زره او ۶۰۷ او د ټپیانو شمېر بیا ۱۲۵زره او ۳۴۱ ته رسېدلی دی.
که څه هم سږ کال د جنورۍ پر ۱۹نېټه دواړو خواوو اوربند اعلان کړی و، خو د مارچ پر ۱۸مه نېټه اسراییل یو وار بیا پر غزې خپلو بریدونو ته زور ورکړی دی.
دا په داسې حال کې ده، چې ملګرو ملتونو یو وار بیا د غزې د وروستیو پېښو په تړاو د سملاسي او خپلواکو څېړنو غوښتنه کړې او ټینګار یې کړی، چې د دې بریدونو عاملان باید ځواب ورکولو ته اړ کړای شي.
د ملګرو ملتونو ویاند د فلسطینیانو د وژل کېدو په غبرګون وویل: «دا د منلو وړ نه ده چې ولسي وګړي یوازې د خواړو د ترلاسه کولو لپاره په غزه کې خپل ژوند له ګواښ سره مخ کړي یا یې له لاسه ورکړي.»
له دې پېښې وروسته، د امریکا په ملاتړ د غزې د بشرپاله مرستو بنسټ ویلي و، چې د چهارشنبې په ورځ به په غزه کې هېڅ ډول مرستې و نه وېشل شي.
د دغه بنسټ ویاند زیاته کړې وه، چې دوی دا مهال له اسرایيلي پوځ سره د خپل فعالیت له سیمې بهر د امنیتي تدابیرو د پیاوړتیا په اړه خبرې کوي.
د روسیې ولسمشر ولادیمیر پوتین د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ ته ویلي، چې هېواد یې باید د اوکراین د وروستیو بریدونو ځواب ورکړي. دا خبرې د اوکراین د بېپیلوټه الوتکو لهخوا د روسیې پر څلورو اټومي پوځي اډو تر برید وروسته شوې دي.
د رویټرز خبري اژانس د راپور لهمخې، ټرمپ په یوې۷۵ دقیقې تلیفوني اړیکه کې له پوتین سره د دې بریدونو او همداراز د ایران اړوندو موضوعاتو په اړه خبرې کړې دي.
د ټرمپ په وینا، له پوتین سره خبرې «ښې» وې، خو دا بسنه نه کوي چې سملاسي دې سوله تأمین شي.
همداراز، پوتین له خپلو لوړپوړو چارواکو سره په یوې غونډه کې ویلي، چې د ده په اند د اوکراین ولسمشر سولې ته لېوالتیا نهلري.
هغه همداراز پر پلونو بریدونه، پر ملکيانو برید وباله او زیاتوي چې دا د یوه «ترهګریز سازمان» لهخوا ترسره شوي چې د ځینو هېوادونو له خوا ملاتړ ورسره دی.
بلخوا، ټرمپ وايي چې پوتین ورته ورته ویلي چې روسیه باید د اوکراین بریدونو ته ځواب ورکړي. هغه همداراز هیلهمندي ښودلې، چې پوتین کولای شي له ایران سره د دغه هېواد د اټومي پروګرام په اړه د امریکا په خبرواترو کې رغنده رول ولوبوي.
روسیه او امریکا د نړۍ تر ټولو لوی اټومي ځواکونه دي، چې دواړه هېوادونه پرمختللي اټومي بریدګر سېسټمونه لري او د دې سېسټمونو هر ډول ګواښ یا برید کولای شي د کییف او مسکو کړکېچ نور هم خطرناک کړي.
کرملین وايي، ټرمپ په ټلیفوني خبرو کې پوتین ته ډاډ ورکړی چې متحدهایالات د اوکراین د بریدونو په تړاو هېڅ وار دمخه معلومات نهدرلودل.
که څه هم د واشنګټن رسمي دریځ لا روښانه نه دی، خو ځینو امریکايي چارواکو خبرداری ورکړی چې ښايي جګړه نوي پړاو ته دننه شي.
د خوړو نړۍوال پروګرام وايي، چې د خوړو خوندیتوب وضعیت د نسبي ښهوالي سربېره، په افغانستان کې تر ۹.۵ مېلیونو ډېر خلک لاهم د خوړو له جدي کمښت سره مخ دي.
د دغه سازمان د وروستۍ ارزونې پر بنسټ، د ۲۰۲۵ کال له مې تر اکټوبر پورې د افغانستان شاوخوا ۲۱ سلنه نفوس چې ۹.۵ مېلیونه وګړي کېږي، په بحراني یا ډېر ناوړه وضعیت کې دي. له دې جملې نه ۱.۶ مېلیونه خلک په بېړني وضعیت کې او نږدې ۸ مېلیونه نور بیا ډېر ناوړه وضعیت کې دي.
دا په داسې حال کې ده، چې د روان کال په مارچ او اپرېل کې د هغو خلکو شمېر چې بېړنیو خوراکي مرستو ته یې اړتیا لرله، شاوخوا ۱۲.۶ مېلیون ته رسېده.
د خوړو د نړۍوال پروګرام په وینا، د دې پرمختګ اصلي لاملونه د شخړو کمېدل، اقتصادي وده او دوامداره بشري او کرنیزې مرستې دي.
ورته مهال، د خوړو نړۍوال پروګرام خبرداری ورکوي، چې د اقلیم د بدلون، اقتصادي او ټولنیزو ستونزو او د خوړو د خوندیتوب لپاره د بشري مرستو په برخه کې د ۴۰ سلنه کمښت له امله ستونزې کولای شي لاستهراوړنې له ګواښ سره مخ او زیانمنې کورنۍ بېرته ناورین ته اړ کړي.
نوموړي سازمان پر نړۍوالې ټولنې غږ کړی، چې په افغانستان کې د خوړو خوندیتوب د ډاډمنتیا لپاره په دوامداره او سېستماتیک ډول د هڅو ملاتړ وکړي.
د یادونې ده، چې له افغانستان سره د امریکا د مالي مرستو تر کمېدو وروسته، دغه هېواد اوس مهال له یوه پراخ، ژور او دوامداره بشري ناورین سره مخ دی او هېوادوال سملاسي مرستو ته اړتیا لري.
دا په داسې حال کې ده، چې تېره ورځ د ملګرو ملتونو د بشرپاله مرستو د همغږۍ ادارې یا اوچا خبرداری ورکړی و، چې د امریکا متحدهایالاتونو د مالي ملاتړ له دوام پرته به مېلیونونه افغانان له بشرپاله مرستو بېبرخې پاتې شي.