د طالبانو د خوست والي: زندانونه اوس د اصلاح او زده کړې مرکزونه دي

د بښنې نړیوال سازمان د یکشنبې په ورځ «د غبرګولي په ۱۸ مه» لیکلي چې د بلوچستان پوهنتون یوه محصله ماه جبین بلوچ د مې له ۲۹مې راهیسې لادرکه ده.

دغه سازمان زیاته کړې، چې د دغې محصلې ورور هم د می په ۲۴مه د امنیتي ځواکونو له خوا نیول شوی او بیا لادرکه شوی دی.

د بشري حقونو دغه سازمان ویلي چې پاکستاني چارواکو په کوټه کې له لاریونونو وروسته د بلوڅ فعالانو د ځپلو او نیولو لړۍ ګړندۍ کړې ده.

د بښنې نړیوال سازمان ویلي، چې د بلوڅو د پیوستون د غورځنګ مشره ماهرنګ بلوچ او د بلوڅو د ټولنې یو شمېر نور فعالان اوس هم په زندان کې دي.

د بښنې نړیوال سازمان په وینا، د کراچۍ پوهنتون محصل جاوید مسافر بلوچ او بلوڅ محصل ګوهر اسحاق د اپریل په ۲۳مه او ۲۴مه نېټه د پاکستان د ترهګرۍ ضد څانګې د ځواکونو له خوا نیول شوي او له هغه وخت راهیسې لادرکه دي.

په پاکستان کې مسوولو ادارو د دغو بلوڅ فعالانو د نیولو په اړه څه نه دي ویلي.

په همدې حال کې د بښنې نړیوال سازمان پر پاکستاني چارواکو غږ کړی، چې د بلوڅ فعالانو د جبري ورکېدو په اړه "چټک، بشپړې او اغېزناکې پلټنې" وکړي.

د بشري حقونو نړیوال سازمان ټینګار کړی چې پاکستاني چارواکي باید سمدلاسه د بلوڅ زده کونکو ځایونه افشا کړي او هغوی خوشې کړي.

د بښنې نړیوال سازمان له پاکستاني حکومته غوښتي چې د بلوڅ فعالانو د ورکېدو مسوول کسان وپېژني او عدالت ته یې وسپاري.

یاد سازمان یادونه کړې چې د بلوڅ وګړو جبري بې درکه کول د پاکستان د بشري حقونو د نړیوالو مکلفیتونو څخه سرغړونه ده.

دا په داسې حال کې ده، چې بلوڅ لاریون کوونکو د لیندۍ په ۱۹مه د بلوڅ نسل وژنې، جبري ورکېدو او د دې قومي اقلیت د هدفي وژنو پر ضد له ۲۷ ورځو پرلت وروسته یو لوی لاریون وکړ.

د پاکستان امنیتي چارواکو له هغه راهیسې یو زیات شمیر بلوڅ فعالان نیولي دي.

د ایرو اېشیا خبري وېب پاڼې د راپور پر بنسټ، دا څرګندونې پزشکیان په تهران کې د قزاقستان د بهرنیو چارو له وزیر مرات نورتلیو سره په یوه ګډه غونډه کې کړي دي.

مسعود پزشکیان د ایران او امریکا ترمنځ د اپرېل میاشتې راهیسې غېر مستقیمو خبرو اترو ته په اشارې سره ویلي، مقابل اړخ په داسې حال کې د بهانو په لټه کې دی چې تهران د سوله ییز اټومي پروګرام ژمنې ثابتې کړي دي.

هغه زیاته کړه، د ملګرو ملتونو د اټومي ادارې د اعتراف سره سم د ایران اټومي پروګرام شفاف دی، د پزشکیان په خبره: «موږ به هیڅ هېواد د پوهې، ساینسي ټیکنالوژیو او لاسته راوړنو څخه محروم نه کړو».

د ایران ولسمشر ټینګار کړی، چې ایران تل د منطقي او پر ځای خبرو اوریدو ته چمتو دی، مګر هیڅکله ځورونو ته غاړه نه ږدي.

دغه اړیکې به له ازبکستان سره مرسته وکړي، تر څو نویو بازارونو ته لاسرسی او د سیمې په ثبات کې لازمې همکارۍ رامنځته کړي. د ایرو اېشیا وېب پاڼې د شننې پر بنسټ، د ازبکستان په تاشکند کې د مرکزي اسیا لپاره د نړیوال څېړنیز انسټیټیوټ سفیر جاولون واخابوف دا هڅه «د اتصال له لارې ثبات» ګڼي.

همدا راز ویل شوي،‌ ازبکستان د طالبانو د منزوي کولو پرتله عملي چلند او داسې تګلارې غوره کړې چې بشري ملاتړ او د سیمه ایز امنیت انډول وساتي.

ایرو اېشیا زیاتوي، د ازبکستان او طالبانو ترمنځ اړیکې د بهرنیو ځواکونو له وتلو څخه د مخه پیل شوې وې.

په ۱۹۹۷ زېږدیز کال کې، د ازبکستان پخواني ولسمشر اسلام کریموف د افغانستان لپاره د «شپږ او دوه» ډلې وړاندیز کړی و، چې موخه یې د خبرو اترو او سیاسي هوکړو له لارې د سولې راوړل وو.

په ۲۰۱۸ کې، ازبکستان د تاشکند کنفرانس کوربه و، چې د طالبانو او د افغانستان مخکني اسلامي جمهوریت تر منځ د بې شرطه سولې خبرو اترو غوښتنه یې کړې وه، خو طالبانو بیا هلته دریځ ونیوه، چې یوازې د امریکا سره خبرې کوي. هم مهاله یادې ډلې د بهرنیو ځواکونو د وتلو غوښتنه هم کړې وه.

ایرو اېشیا زیاتوي، په ۲۰۲۲کال کې، تاشکند د افغانستان په اړه د ۳۰ هیوادونو استازو سره د یوه ګډ کنفرانس کوربتوب وکړ. دغه غونډه د نړیوالې ټولنې لپاره د طالب چارواکو سره د خبرو اترو یوه موقعه ګڼل شوې، څو په افغانستان کې د پانګونې تر څنګ د امریکا په ګډون د لوېدیځو هېوادونو لخوا د کنګل شویو افغان شتمنیو د خوشې کولو د غوښتنې فرصت برابر کړي.

ازبکستان د طالبانو حکومت لا په رسمیت نه دی پېژندلی، خو د اوبو او سرحدي سرچینو په تړون کې د دواړو هیوادونو اړیکې لا بنسټیزې کیږي.

په دغه شننه کې راغلي، تاشکند د اوبو د سرچینو په اړه خپلو ګټو ته لومړیتوب ورکوي او د ۲۰۲۵ کال په اپریل کې یې له افغانستان سره د اوبو شراکت لپاره یوه ګډه هوکړه هم لاسلیک کړې. همدا راز ازبکستان په افغان خاوره کې د شته ترهګرو ډلو د ګواښ پر وړاندې مبارزه هم کوي.

ایرو اېشیا وایي، چې ازبکستان د اقتصادي فرصتونو د زیاتولو او د ترهګرۍ د مخنیوي سربېره هڅه کوي چې د اوبو د شراکت په برخه کې د افغانستان سره همکاري وکړي.

ازبکستان په راتلونکي کې د افغانستان د کليدي کانونو په پراختیا کې هم مهم رول لري.

د یادونې وړ ده، چې د طالبانو سره د تاشکند د تجارت حجم په ۲۰۲۴ کال کې ۱.۱ میلیارد ډالر ته ورسید، چې تر ډیره یې ازبکستاني صادرات و.

ازبکستان نه یوازې د سوداګرۍ لپاره بلکې افغانستان د سیمه ایز پله په توګه کارول غواړي.

د ایرانۍ دیدبان وېب پاڼې د د نوموړي له قوله لیکلي، چې له دغه هېواده د یو میلیون افغان کډوالو اېستل به په ټولیزه توګه احساس نه شي، ځکه دغه کډوال پر قانوني پاسپورټونو یا هم په ناقانونه لارو بېرته ایران ته ورشي.

علي اصغر نخايي راد دا هم وویل، چې د ایران حکومت د ملي کډوالۍ سازمان اړوند قانون یې د ایران پارلمان ته وړاندې کړی دی. د هغه په ​​وينا، د دې لايحې له مخې، په ايران کې د اوسنيو افغان کډوالو نيمايي برخه بايد له یاد هېود واېستل شي.

نوموړي زیاته کړې، هغه افغان کډوالو ته چې اسناد لري د کار کولو جوازونه به هم ورکړل شي، خو که دوی قناعت ونه کړي، نو بیا به واېستل شي.

نخايي راد په خبره: «د قانون له مخې، افغانان حق نه لري چې په ډېری دندو کار وکړي، دوی یوازې د کارګرانو په توګه د کار جوازونه ترلاسه کولی شي».

د ایران حکومت ویاندې فاطمه مهاجراني له دې تر مخه اعلان کړی و، چې اسناد لرونکي کډوال په ایران کې د اوسېدو اجازه لري، خو هغه کسان چې د استوګنې قانوني اسناد نه لري له دې هېواد به یې وباسي.

مهاجراني ویلي و، حکومت به حتمي د هغو افغانانو مساله چې اسناد لري له هغو نورو جلا کړي چې هېڅ ډول اسناد نه لري.

د کډوالۍ نړیوال سازمان تېره ورځ اعلان کړی و چې یوازې د روان کال په مې میاشت کې «۱۵۶۷۵افغان کورنۍ» په زور له ایران څخه افغانستان ته ستنې کړای شوي چې د اپرېل پرتله نږدې دوه برابره دا شمېر زیات دی.

د رسمي شمېرو له مخې په ایران کې شاوخوا اته میلیونه افغان کډوالو اوسېږي چې له ډلې یې څلور میلیونه د استوګنې قانوني اسناد نه لري او یا یې هم موده پای ته رسېدلې ده.

د مرستو د سپارلو په دې مراسمو کې د افغانستان لپاره د ازبکستان ځانګړي استازي عصمت الله اله اېرګاشیف او د یاد هېواد د یو شمېر نورو چارواکو تر څنګ په بلخ کې د طالبانو د والي مرستیال نور الهادي هم ګډون درلود.

په ترمز ښار کې د ازبکستان سرحدي چارواکو رسنیو ته وویل، چې دا مرستې یې د ولسمشر شوکت میرضیاییف په لارښوونه بلخ ته استولي دي. په دې بشري مرستو کې اوړه، وریجې، بوره، پاستا، غوړي، لوبیا او یوشمیر نور خواږه شامل دي.

تر دې پخوا ازبکستان د تېر کوچني اختر او نوروز په مناسبتونو کې هم له افغانستان سره د شاوخوا دوه سوه ټنه خوراکي موادو مرستې کړې وې.