د هند په لوېدیځ ښار احمداباد کې د ایر انډیا یوه الوتکه له پورته کېدو سره هممهاله لویدلې ده، چې ویل کیږي ۲۴۲ مساپر پکې سپاره وو. هندي رسنۍ وايي، دغه الوتکه د برمینګهم پر لور روانه وه. تر اوسه په پېښه کې د مرګ ژوبلې په تړاو څه نه دي ویل شوي.
راپورونه وایي چې الوتکې د الوت پر مهال هوايي ډګر ته څېرمه میګهانینګر سیمه کې سقوط کړی. خپاره شوي انځورونه ښیي چې الوتکې اور اخیستی او له هوایي ډګر سره نږدې ځایه تور لوګي پورته کیږي.
د هند د ملکي هوايي چلند د عمومي ریس په وینا، الوتکه له پورته کېدو وروسته بېرته له ځمکې سره لګېدلې ده.
د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍ (UNHCR) د نړۍوالو تګلارو تازه راپور له مخې؛ په نړۍ کې د تاوتریخوالي، جګړو او ځورونو له کبله د خلکو بې ځایه کېدو پېښې یوې ټکان ورکوونکې کچې ته رسېدلې دي.
د پنجشنبې په ورځ د (غبرګولي ۲۲مه) په دې تازه خپاره شوي راپور کې راغلي، د ۲۰۲۵کال د اپرېل تر پایه نږدې ۱۲۲.۱ مېلیونه انسانان اړ شوي چې خپل کورونه پرېږدي. دغه شمېر د تېر زېږدیز کال پرتله پراخ زیاتوالی ښیي.
په راپور کې راغلي، چې افغانستان له «۱۰.۳ مېلیونه کډوالو او کورنیو بې ځایه شويو کسانو» درېیم، سوریه د «۱۳.۵مېلیونه بې ځایه شویو» په لرلو سره دویم او سوډان بیا د «۱۴.۳مېلیونه کسانو» د لرلو له امله د نوملړ په سر کې دی.
دا په داسې حال کې ده، چې د طالبانو د واکمنۍ راهیسې له هېواد څخه د طالبانو د ګواښونو، بې روزګارۍ او اقتصادي ستونزو له کبله د خلکو کډوالي او تګ په بې سارې توګه ډېر شوی دی.
همدا راز په ۲۰۲۴کال کې د پاکستان او ایران له لوري بیا سلګونه زره افغان کډوال په جبري توګه بېرته خپل هېواد ته اېستل شوي دي.
د یونسیار عالي کمېشنر فیلیپو ګرانډي د دغه راپور د پایلو په اړه ویلي:« موږ دا مهال په نړۍوالو اړیکو کې د سختې بېثباتۍ دورې تجربه کوو. عصري جګړې د انسانانو د رنځ لامل شوې دي. د سولې د موندلو او د بې ځایه شویو وګړو لپاره د تلپاتې حل لپاره باید خپلې هڅې دوه برابره کړو».
راپور زیاتوي، چې له له یاد شمېر کسانو څخه شاوخوا ۷۳.۵ مېلیونه کسان دننه په خپلو هېوادونو کې بې ځایه شوي او نږدې ۴۲.۷ مېلیونه نور بیا د خپلو هېوادونو پرېښودو ته اړ شوي او د کډوالو په توګه ژوند کوي.
په راپور کې یوه بله مهمه خبره دا ده چې، د بډایه هېوادونو له عامو انګېرنو سره برعکس ۶۷ سلنه کډوال خپلو ګاونډیو هېوادونو کې پاتې کېږي او ۷۳سلنه هغو هېوادونو کې مېشت دي، چې یا کم عاید یا منځني اقتصادي وضعیت لري.
سره له دې چې د کډوالو شمېر په بې سارې توګه زیات شوی؛ خو د UNHCR لپاره مالي مرسته لا هم د ۲۰۱۵ کال په کچه پاتې ده.
دا په داسې حال کې ده، چې پر کوربه هېوادونو فشار زیات شوی او پناهغوښتونکي نور هم زیانمن شوي دي.
فیلیپو ګراندي همداراز د ځینو کډوالو د بېرته ستنېدو یادونه کړې. هغه وايي: «د تېرو شپږو میاشتو په ترڅ کې د ټولو خنډونو سره، سره نږدې دوه مېلیونه سوریايي وګړي بېرته خپل هېواد ته ستانه شوي دي. که څه هم سوریه لا تر اوسه یو زیانمن هېواد دی؛ خو دغه ستنېدنه د هیلو نښه ده».
په ټوله کې په ۲۰۲۴ کال کې نږدې ۹.۸ مېلیونه بې ځایه شوي کسان بېرته خپلو مېنو ته ستانه شوي، چې په کې ۱.۶ مېلیونه کډوال او ۸.۲ مېلیونه داخلي بې ځایه شوي کسان شامل دي.
د یاد راپور په پای کې ټینګار شوی، چې یونسیار د کډوالو، بې ځایه شویو کسانو او کوربه ټولنو لپاره دوامداره مالي ملاتړ ته اړتیا لري.
سره له دې چې د امریکا د ولسمشر لهخوا د "ځواک" کارونې ګواښ شوی؛ خو د چهارشنبې په ورځ د ډونالډ ټرمپ د کډوالۍ سیاستونو پر ضد اعتراضونه د امریکا نورو ښارونو ته هم وغځېدل.
په لاس انجلس کې د تېرې جمعې ورځې ناکراریو راهیسې د دغه ښار په مرکز کې د شپې لهخوا ګرځبندیز اعلان شو او په درنو وسلو سمبال امنیتي ځواکونو دولتي ودانیو ته څېرمه ګزمې کولې.
د لاس انجلس کاونټي ولسوالۍ څارنوال وايي، اټکلونه ښیي چې تر ۴۰۰ پورې لاریونوال په فزیکي شخړو، ویجاړۍ یا نورو ناقانونه کړنو کې ښکېل وو.
هغه ټینګار وکړ، چې د سرغړونکو د پېژندلو او محاکمه کولو لپاره څېړنې روانې دي.
د ایران د بهرنیو چارو وزیر عباس عراقچي او د ناروې د بهرنیو چارو وزیر اسپن بارت ایدي د اوسلو د ۲۲م نړۍوال کنفرانس په څنډه کې د افغانستان د تحولاتو په غږېدلي دي.
د ايران د بهرنيو چارو وزارت په یوه بیان کې ويلي، چې د دواړو هېوادونو د بهرنيو چارو وزيرانو په دې ليدنه کې د دوهاړخيزو اړيکو، سيمهييزو تحولاتو او نړۍوالو موضوعاتو په اړه نظرونه تبادله کړي دي.
د بیان پر بنسټ، د ايران او امريکا ترمنځ د خبرو اترو وروستی وضعیت او همداراز د افغانستان تحولات د دواړو خواوو د بحث مهم موضوعات بلل شوي دي.
په بیان کې د افغانستان په اړه د دواړو لوړپوړو چارواکو د خبرو اترو جزئیات نه دي خپره کړي.
ناروې یو له هغو لوېدیځو هېوادونو څخه دی، چې له طالبانو سره نږدې اړیکې لري.
تېرکال یې د اوسلو کنفرانس ته طالبان هم بللي و، خو سږکال یې د طالبانو ډېپلوماتانو ته د غونډې بلنه رد کړې ده.
د روان کال په پیل کې ناروې د طالبانو یو ډیپلومات هم ومانه او دغه طالب ډیپلوماټ نجیب الله شېرخان په ناروې کې د افغانستان د سفارت د لومړي سکرتر په توګه وټاکل شو.
د ناروې دا اقدام په اروپا کې د مدني ټولنې فعالانو او ښځینه لاریونکوونکو له پراخو غبرګونونو سره مخ شو.
ناروې لومړنی اروپايي هېواد و، چې په ۲۰۱۴ کال کې یې په اوسلو کې د امیر خان متقي په مشرۍ د طالبانو د لوړپوړي پلاوي کوربهتوب وکړ.
تر دې وروسته د ناروې د بهرنیو چارو وزارت وویل، چې د ښځو د دوامداره ځپلو له امله به له طالبانو سره خپلې اړیکې کمې کړې.
رويټرز د چهارشنبې په ورځ راپور ورکړی، چې امریکا هڅه کوي ځيني هېوادونه د اسراييل او فلسطين د مسلې لپاره د دوو دولتونو د حل لارې د ارزونې په موخه د ملګرو ملتونو په غونډه کې له ګډون څخه منع کړي.
د امریکا د بهرنیو چارو وزارت د محرم سند له مخې چې هېوادونو ته لېږل شوی، امریکا دغو هېوادونو ته خبرداری ورکړی، چې د اسراییل او فلسطین د شخړې په اړه د ملګرو ملتونو په غونډه کې ګډون ونه کړي.
واشنګټن په دې یادښت کې ویلي، چې دوی د فلسطین د دولت د پېژندلو لپاره د هر ډول یو اړخیز اقدام مخالفت کوي او ویلي یې دي، چې دا ډول اقدامات د اسراییل امنیت زیانمنوي او د امریکا د بهرني سیاست ګټو سره په ټکر کې دي.
د امریکا د بهرنیو چارو وزارت خبرداری ورکړی، هغه هېوادونه چې د اسراییل پر ضد ګام پورته کړي، ښایي د واشنګټن له لوري له دیپلوماتیکو عواقبو سره مخ شي.
د رویټرز د راپور له مخې، د امریکا له لورې په استول شوي پيغام کې لیکل شوي: ««موږ له حکومتونو غواړو، چې په دې په دې کنفرانس کې برخه وانخلي ځکه چې موږ دا په غزه کې د جګړې پای ته رسولو او د یرغمل شویو کسانو د خوشې کولو لپاره د حیاتي او روانو هڅو په وړاندې یو خنډ ګڼو.»
ټاکل شوې ده، چې د «دوو دولتونو حل لارې» کنفرانس د جون له ۱۷څخه تر ۲۰ پورې په نیویارک کې د ملګرو ملتونو په مرکزي دفتر کې د فرانسې او سعودي عربستان په کوربه توب ترسره شي.
د غونډې موخه د فلسطین دولت د جوړولو لپاره د چوکاټ طرح کول او له بلې خوا د اسراییل امنیت ته تضمین ورکول دي.
د فرانسې ولسمشر امانویل مکرون د وري میاشتې په ۲۵مه هیله څرګنده کړه، چې د فلسطین د دولت د رسمیت پېژندلو لپاره د خپل هېواد پرېکړه به نور هېوادونه هم ورته اقدام ته وهڅوي.
مکرون مخکې اعلان کړی و، چې ښايي فرانسه د ملګرو ملتونو د یادې غونډې په ترڅ کې د فلسطین دولت په رسمیت وپېژني.
مکرون د فلسطین د خپلواکې ادارې د مشر محمود عباس څخه غوښتي، چې حماس ګوښه کړي او په خپل حکومت کې اصلاحات پیل کړي.
خو اسراییل د دې کنفرانس له امله سخت اعتراض کړی او ویلي یې دي، چې دا غونډه د حماس لپاره یو ډول انعام ورکول دي او له فرانسې یې غوښتي، چې فلسطین دې په رسمیت نه پېژني.
د امریکا د دفاع وزیر پېټ هېګسټ د دغه هېوادپه مشرانو جرګه کې د یوې رسمي غونډې پرمهال د افغانستان په جګړه کې د ناټو غړو هېوادونو پر رول نیوکه کړې او وايي، چې د دې جګړې ډېر بار د امریکايي ځواکونو پر غاړه و.
نوموړي د چهارشنبې په ورځ مشرانو جرګې ته د افغان جګړې په اړه د خپلې وینا په یوې برخه کې زیاته کړې، چې په افغانستان کې د ناټو ځینو غړو هېوادونو یوازې په نوم حضور درلود، خو په عمل کې یې ډېر ځواک او جنګي وړتیا نهلرله.
د برېتانیا ایندپېنډنټ د راپور پر بنسټ، د متحدهایالتونو د دفاع وزیر ټینګار وکړ: «یو واقعي اېتلاف هغه وخت معنا لري کله چې واقعي دفاعي ظرفیت موجود وي.»
د هغه دې څرګندونو د امریکا د ډیموکراټ ګوند سناتور کریس کونز غبرګون را پاراولی او په وینا یې، د واشنګټن متحدینو هم لویې قربانۍ ورکړي او ځینې هېوادونه، لکه ډنمارک ته د خپل لږ نفوس پرتله ډېر تلفات واوښتل. کونز زیاته کړه: «دا باید روښانه شي چې زموږ متحدینو په افغانستان کې هم خدمت کړی او هم یې قرباني ورکړې ده.»
هېګسټ وايي، چې دی د افغانستان په جګړه کې د بهرنیو ځواکونو قربانۍ له پامه نهغورځوي، خو ټینګار یې کړی، چې د جګړې ډېر مسوولیت او لګښت د متحدهایالاتو پر غاړه و.
د یادونې ده، چې د افغانستان په ۲۰ کلنه جګړه کې د ناټو ۳۲غړو هېوادونو او نورو متحدینو له امریکا سره ملتیا کوله. په دې موده کې ۲ زره او ۴۶۱ امریکایي او ۴۵۷ هم برېتانوي سرتېري وژل شوي دي. د افغانستان په جګړه کې برېتانیا تر امریکا وروسته دویم هېواد دی چې د سرتېرو ډېر تلفات لري.
دا په داسې حال کې ده، چې د ۲۰۲۱ کال د اګست په ۱۵مه پر افغانستان د طالبانو تر واکمنېدو وروسته د امریکا په مشرۍ ناټو هېوادونه له افغانستان ووتل او هلته یې خپل ماموریت پای ته ورساوه.