ټرمپ: ټول باید سمدستي له تهران څخه ووځي او ایران باید له اټومي وسلو بې‌برخې پاتې شي

د هرانا په وینا، په تېرو څلورو ورځو کې لږ تر لږه ۱۹ ولایتونه له بریدونو سره مخ شوي، چې پکې نظامي، غیرنظامي او استوګنیزې سیمې په نښه شوې دي.

د رسمي او سیمه ییزو سرچینو په وینا، یوازې نن لږ تر لږه ۱۶کسان وژل شوي. دا هم تایید شوې ده چې په تېرو ورځو کې د بریدونو په تړاو ۷۷نورو ته مرګژوبله اوښتې ده.

د غېر دولتي سرچینو په وینا، د دې شمېرو په ګډون په تېرو څلورو ورځو کې په ایران کې د ټپیانو او مړو ټولټال شمېر لږ تر لږه ۱۰۹۸تنو ته رسېدلی دی.

له یاد شمېر څخه کابو ۴۵۲ کسانو خپل ژوند له لاسه ورکړی دی.

د یادونې وړ ده، چې دا شمېرې د خپلواکو او ځایي سرچینو له خوا خپرې شوې دي او تر اوسه د ایران حکومت د تلفاتو دقیق شمېر نه دی تایید کړی.

نیویارک ټایمز په خپل څېړنیز راپور کې وايي، چې د جمعې په ورځ (د غبرګولي ۲۳مه) د ایران او اسراییل ترمنځ پیل شوې جګړه د تېر کال د لنډمهالو نښتو څخه توپیر لري. پخوا دغه ډول بریدونه په څو ساعتونو کې پای ته رسېدل، خو اوس جګړه څلورمې ورځ ته داخلېږي او هېڅ یو لوری نه شا ته کېږي.

د اسراییل هوایي بریدونو کې د ایران د سپاه پاسداران څو لوړپوړي قومندانان او یو شمېر د اټومي پروګرام ساینسپوهان وژل شوي دي. همدارنګه د ایران د انرژۍ ځینې بنسټونه زیانمن شوي، خو تهران هم په ځوابي بریدونو کې اسراییل ته تاوانونه اړولي دي.

د ایران اټومي پروګرام د جګړې اصلي هدف

د اسراییل اصلي هدف د ایران د یوارنیمو د غني کولو پروګرام بندول دي.

د پنتاګون پخواني چارواکي او د منځنۍختیځ چارو مسوول دانیل شاپېرو وړاندوینه کړې، چې دا جګړه ممکن څو اوونۍ دوام وکړي.

شاپیرو وایي، اسراییل به تر هغې بریدونه جاري وساتي چې ایران د غني‌ کولو توان ونه لري. هغه دا هم ویلي، چې که اسراییل ونه شي کولی د یورانیمو غني کولو بنسټونه له منځه یوسي، نو د نظامي عملیاتو کمپاین به ناکام شي.

اسراییل تر دې مهاله د نطنز د غني‌کولو تاسیسات په نښه کړي، خو د فردو زېرزمیني سایټ چې د د یوه غره په زړه کې دی، لا تر اوسه له منځه نه دی وړل شوی. د دې سایټ له منځه وړلو لپاره ځانګړې «سنګر ماتوونکي» بمونو ته اړتیا ده چې اسراییل یې نه لري.

نیویارک ټایمز وايي، اسراییل هڅه کوي چې د نورو اهدافو په برید او اقتصادي فشار سره، ایران دې ته مجبور کړي چې خپل اټومي فعالیتونه ودروي، خو تهران تر دې دمه د شا تګ کومه نښه نه ده ښکاره کړې.

ایران نه تسلیمېږي

د لندن د چټم هاوس د څېړنیز مرکز کارپوهه صنم وکیل وایي، چې ایران سره له دې چې درنې مرګژوبلې یې لیدلي، لا هم د هېواد د کنټرول لپاره د پام وړ توغندیزه زېرمه لري.

هغې وویل، چې د ایران حکومت د «بقا» لپاره جګړه کوي او هڅه کوي چې خپل دوښمن ته تاوان ورسوي او مقاومت وښيي. که څه هم اسراییل د ایران پر اسمان تر یوې اندازې واکمن دی، خو تهران لا هم د ځوابي بریدونو وړتیا لري، که څه هم تر اوسه یې د امریکا او متحدینو بریدونه نه دي کړي.

د امریکا د ولسمشر رول

د دې جګړې پایلې تر ټولو زیات د امریکا د ولسمشر ډونالډ ټرمپ پر پرېکړو پورې تړلي دي.

امریکا د اسراییل په پرتله هغه وسایل او الوتکې لري، چې د فردو سایټ له منځه یوسي.

ټرمپ مخکې له دې هڅې وکړې، چې ایران دې ته قانع کړي څو خپل اټومي پروګرام له جګړې پرته پای ته ورسوي، خو دا خبرې ناکامې شوې. اوس هغه هیله لري چې د اسراییل بریدونه تهران دې ته اړ کړي، چې د واشنګټن وړاندیزونه ومني.

یویل ګوزانسکي چې د اسراییل د ملي امنیت د مطالعاتو مرکز کې د ایران کارپوه دی، وايي چې جګړه هغه وخت پای ته رسېږي چې ټرمپ باور وکړي ایران د مصالحې لپاره چمتو شوی دی.

د ایران تاریخي تجربه

نیویارک ټایمز د ایران د تاریخ څخه یادونه کوي، چې رهبران یې په ځانګړو حالاتو کې خپل دریځ بدلولی شي. د بېلګې په توګه، د ۱۹۸۰ لسیزې پر مهال ایران د عراق سره د اته کلنې جګړې وروسته اوربند منلی و.

خو دا پایله د اوږدې مودې جګړې وروسته رامنځته شوه، چې ښيي که تهران هم مصالحې ته چمتو شي، دا به یوه اوږده پروسه وي.

د دغه وزارت مرستیال محمد اسماعیل غزنوي ویلي، د طالبانو د مشر "په شفقت" سره په قبایلي سیمو کې له ۳۰۰ ډېرې پروژې پیل شوې دي.

غزنوي په کابل کې د حکومت د رسنیو په مرکز کې یوې خبري غونډې ته په خبرو کې وویل: «دغه بودیجه له داخلي سرچینو تمویلېږي او هېڅ بهرنۍ مرسته پکې شامله نه ده، که یاده بودیجه اضافي شوه، نورو ولایتونو ته به هم ځانګړې شي.»

هغه زیاته کړه، د دې بودیجې د تطبیق مسوولیت د سرحدونو او قبایلو چارو وزارت ته سپارل شوی، تر څو دا پیسې د سړکونو جوړولو، کلینیکونو جوړولو، د اوبو رسولو او د مخابراتي شبکو پراختیا لپاره په قبایلي سیمو کې ولګوي.

د غزنوي په وینا، په یادو اوو سرحدي ولایتونو کې تر ۳۰۰ ډېرې پروژې منظورې شوې دي، چې ځیني یې اوس مهال عملي پيل شوې دي.

هغه دا روښانه نکړه، چې دا بودیجه یوازې د افغانستان په خاوره کې لګول کېږي که د پاکستان اړوند قبایلي سیمې هم پکې شاملې دي.

د افغانستان پخوانیو حکومتونو هم د پاکستان قبایلي سیمو لپاره پروژې لرلې، چې د سرحدونو، قومونو او قبایلو وزارت له لارې به تمویلېدلې.

د ډیورنډ کرښې په رسمیت نه پېژندل

غزنوي د خپلو خبرو په یوه برخه کې له پاکستان سره د سرحدي اختلافاتو یادونه وکړه. کله چې ترې وپوښتل شول چې ایا دا پروژې به له پاکستان سره شخړو ته زمینه برابره کړي؟ هغه وویل چې له پاکستان سره به کومه ستونزه نه وي.

نوموړي ټینګار وکړ: «خلک دې ډاډه اوسي، موږ د ډیورند کرښه نه منو. دا یوه خیالي کرښه ده چې د برېتانوي هند له خوا ترسیم شوې ده»

هغه زیاته کړه، چې طالبان د ایران، تاجکستان، ترکمنستان او ازبکستان پولې مني، خو د ډیورند کرښې د رسميت پېژندلو هېڅ پلان نه لري.

غزنوي د ډیورند کرښې پر اوږدو کې پاکستان سره د ستونزو په اړه وویل: «دا ستونزې جدي نه دي او له پاکستاني لوري سره امنیتي، سیاسي او دیپلوماتیک تماسونه روان دي.»

طالبان هم د پخوانیو حکومتونو په څېر د ډیورند کرښه نه مني او دوی څو ځلې له پاکستاني سرحدي ځواکونو سره په همدې تړاو نښتې هم کړې دي، چې ډېری یې د سرحدي پوستو د جوړولو له امله وې.

ګروسي له رسنیو سره په مرکه کې وویل، که څه هم هغه تالار چې دغه مرکز پکې ځای لري ښکاره نه دی په نښه شوی، خو د برېښنا ناڅاپي پرې کېدو له امله ډېر احتمال شته، چې سنټرفیوژونه یا ویجاړ شوي وي او یا یې د کار وړتیا له لاسه ورکړې وي.

نوموړي زیاته کړه، دا ډول ظریفې وسلې چې په خورا لوړ سرعت حرکت کوي، د برېښنا له پرې کېدو سره سمدلاسه له خطر سره مخ کېږي.

هغه پر اېکس خواله رسنۍ لیکلي، « د نتنیاهو له خوا پر ایران د جرمي برید موخه چې په کې سلګونه بې ګناه ملکي وګړي ووژل شول، د ایران او امریکا تر منځ د هغه تړون ماتول وو چې موږ یې د ترلاسه کولو لپاره په درست لوري روان وو.»

عراقچي زیاته کړې، « که چېرې د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ د ډیپلوماسۍ په اړه ریښتینی وي او د دې جګړې په بندولو کې لېوالتیا ولري، نو راتلونکي ګامونه به پایلې ولري.»

عراقچي وړاندې لیکي: «د نتنیاهو په څېر د یو چا د خولې بندولو لپاره د واشنګټن څخه یو ټلیفون ته اړتیا ده، دا ممکن ډیپلوماسۍ ته د بېرته راستنېدو لپاره لاره هواره کړي.»