د ملګرو ملتونو عمومي اسمبله د افغانستان د وضعیت په اړه ځانګړې غونډه کوي

د طالبانو په وینا، یاد شرکت غواړي چې د بلخ په ګډون د هېواد په یو شمېر ولایتونو کې په بنسټیزو برخو کې پراخه پانګونه وکړي.

د شنبې په ورځ د یاد شرکت درې تنه لوړپوړي مسوولین وینکتون، یازونګ او رین سن لین د طالبانو د بلخ له والي ملا محمد یوسف وفا سره د لیدنې پر مهال د پانګونې دا تفصیلي پلانونه شریک کړل.

په بلخ کې د طالبانو د والي دفتر د یکشنبې په په ورځ په یوې خپره شوې خبرپاڼه کې ویلي: «د دې لیدنې پر مهال د اقتصادي پراختیا، تولید، معادن، سړک جوړونې، رېل پټلۍ، زراعت، او تجارتي ښارونو جوړونې په برخو کې پراخ بحثونه وشول.»

د واخان له لارې د ګډ بازار جوړېدل

په خبرپاڼه کې راغلي، د چیني شرکت مسوولینو څرګنده کړې چې پلان لري د واخان له لارې د افغانستان او چین ترمنځ یو ګډ سوداګریز بازار جوړ کړي، چې په کې به د دواړو هېوادونو تولیدات وړاندې کېږي.

دوی باور لري، چې دا بازار به د دواړو لوریو لپاره د سوداګرۍ مهمه دروازه شي.

خبرپاڼه کې دغه راز زیاته شوې، دا بازار به افغانانو ته دا فرصت برابر کړي چې چینایي تولیداتو ته مستقیم لاس‌رسی ولري او همداراز افغاني تولیدات هم د صادراتو لپاره نوي بازارونه ومومي.

په بلخ ولایت کې د صنعتي پراختیا تمرکز

د طالبانو خبرپاڼه کې راغلي، یاد خصوصي شرکت اعلان کړی چې غواړي د بلخ ولایت په حیرتان ښارګوټي کې یو صنعتي پارک جوړ کړي.

د دوی په وینا، دا پارک به له لسو تر سلو پورې فابریکې ولري، چې په مستقیمه توګه به د هېواد تولید لوړ کړي او سلګونه کاري فرصتونه به رامنځته کړي.

د خبرپاڼې له مخې، د شرکت مسوولینو همداراز وویل چې دوی غواړي د بلخ د "کود او برق" فابریکې ماشینونه تقویه کړي، ترڅو سیمه‌ییز تولید لا زیات شي.

د معادن، رېل پټلۍ او نورو برخو پراخ پلانونه

د بلخ ولایت په دغه خبرپاڼه کې راغلي: «د شرکت د پلان له مخې، بامیان کې به د ډبرو سکرو د استخراج په بدل کې د برېښنا تولیدي فابریکه جوړېږي. همداراز له کندهار څخه تر هرات پورې د رېل پټلۍ جوړولو، د تخریب شويو سړکونو معیاري ترمیم، د کانالونو جوړول او د درهء صوف د ډبرو سکرو د معیاري استخراج لپاره هم پراخ پلانونه لري. د دوی د معلوماتو له مخې، یاد سکاره به پر ۱۵۰ کیلومتره اوږد مسیر په یوه ساعت کې تر ۷۰۰۰ ټنه پورې استخراج شي.»

دوی زیاته کړې، چې د جبل‌السراج د سیمې د سمنټو فابریکې د ماشینونو ترمیم، د نفتو د استخراج او د کندهار په ولایت کې د اوښانو د یو ستر فارم او د شېدو د تولید فابریکې جوړول هم د دوی د کارونو برخه ده.

په خبرپاڼه کې راغلي: «محمد یوسف وفا د دې پانګه وال شرکت له هڅو هرکلی کوي او ډاډ ورکوي چې اسلامي امارت به د پانګه والو د هر مثبت ګام ملاتړ کوي.»

د وفا په خبره: «د افغانستان دروازې د مشروع، شفاف او ولس‌پالو پانګونو لپاره پرانیستې دي او موږ چمتو یو چې لازمې اسانتیاوې برابرې کړو.»

د طالبانو او چین نږدې کېدونکې اړیکې

په دې وروستیو کې د طالبانو او د چین ترمنځ اړیکې په چټکۍ سره نږدې شوي دي.

چین نه‌ یوازې په کابل کې د طالبانو د سفیر اسناد ته ضمني رسمیت ورکړی، بلکې د اقتصادي، امنیتي او سیاسي همکاریو لپاره یې مستقیمې اړیکې هم پراخې کړې دي.

په ۲۰۲۳ او ۲۰۲۴ کلونو کې چین د افغانستان په معادن، ټرانسپورټ او زېربناوو کې د پانګونې هوکړې لاسلیک کړې، چې یوه مهمه بېلګه‌یې د چینايي شرکت له لوري د نفتو د استخراج پروژه ده.

همداراز، چین د افغانستان د اقتصادي انزوا د ماتولو لپاره د "واخان دهلېز" ارزښت ته سترګې پر لار دی، څو د سیمې له هېوادونو سره د افغانستان وصلول اسانه کړي.

چین د "یو کمربند – یوه لار" (BRI) نوښت په چوکاټ کې هڅه کوي د افغانستان له جغرافیوي موقعیت څخه د ټرانزیټ او سوداګرۍ لپاره ګټه پورته کړي، په داسې حال کې چې طالبان هم دا اړیکې د نړۍوالو پانګه والو د جذب لپاره یو فرصت بولي.

دې نیوز په خپل راپور کې لیکلي، روسیه د پنجشنبې په ورځ لومړنی هېواد شو چې د طالبانو چارواکي یې په رسمي توګه وپېژندل. دا پرېکړه وروسته له هغې وشوه چې مسکو په تدریجي ډول له طالبانو سره اړیکې پراخې کړې، د ترهګرې ډلې نوم‌ یې له یادې ډلې لرې کړ او په وروستیو میاشتو کې یې د طالبانو استازی (سفیر) هم ومانه.

افغانستان د نړۍ له تر ټولو بېوزلو هېوادونو څخه دی او لا هم له څلوېښت کلن کړکېچ وروسته د بیارغونې له نازکو پړاوونو تېرېږي.

دې نیوز په خپل راپور کې د کابل د یوه اوسېدونکي ۵۸ کلن ګل محمد له قوله لیکلي: «د افغانستان اوسنی وضعیت له ستونزو ډک دی، ټول خلک اندېښمن دي. که نړۍ افغانستان په رسمیت وپېژني، موږ به ډېر خوښ شو، ځکه اوس مهال هر کوچنی ګام اهمیت لري.»

سره له دې چې نوموړی د ۱۹۷۹ کال د شوروي یرغل ترخې خاطرې لري، هغه وخت چې "هر څه یې له لاسه ورکړي و" او پاکستان ته کډوال شوی و، خو وایي: «اوسمهال لومړیتوبونه بدل شوي دي.»

۶۷ کلن متقاعد پیلوټ جمال الدین سیار بیا وړاندوینه کوي، چې «سوداګري او اقتصادي پرمختګ به اوس غوړېږي.»

هغه له نورو لوېدیځو او ختیځو هېوادونو غوښتنه وکړه، چې د طالبانو حکومت دې په رسمیت وپېژني او «د اسلامي امارت پر ضد دې تبلیغات بند کړي.»

روسي او افغان چارواکو دا اقدام وستایه او ویې ویل، چې دا به د ژورو همکاریو په ځانګړي ډول په اقتصادي او امنیتي برخو کې لاره هواره کړي.

امنیتي اندېښنې د طالبانو د چارواکو او نړۍوالې ټولنې ترمنځ د همکارۍ مهم محور بلل کېږي، ځکه اندېښنه دا ده چې افغانستان به د سخت دریځو فعالیتونو لپاره یو ځل بیا خوندي ځای شي.

طالب چارواکو امنیت ته لومړیتوب ورکړی او بیا بیا یې ډاډ ورکړی، چې د افغانستان خاوره به د نورو هېوادونو پر ضد د بریدونو لپاره د کومې ډلې له خوا ونه‌کارول شي.

خو له طالبانو سره د پاکستان اړیکې له هغه وروسته ترینګلې شوې، چې د طالبانو له واکمنېدو وروسته په دغه هېواد کې د وسله‌والو بریدونو لړۍ زیاته شوې.

تېر کال د داعش خراسان څانګې له خوا په مسکو کې یو کنسرت کې ترهګریز برید وشو، چې ۱۳۷ تنه پکې ووژل شول.

په داسې هېواد کې چې مخالفت او اعتراض تر کلکې څارنې لاندې دي، په کابل کې ځینې خلک له دې وېرې پر طالبان چارواکو نیوکې نه کوي.

عاطف (اصلي نوم یې نه دی) قانع نه و، چې د افغانستان او روسیې ترمنځ ښې اړیکې به د عامو خلکو ژوند ښه کړي. دا ۲۵ کلن ځوان چې دمګړی له وزګارۍ سره لاس او ګرېوان دی، وايي: «زما په اند افغانستان به بیا د روسانو په جال کې بند شي، ستونزې او ننګونې به ډېرې شي او دا پېژندنه به عامو خلکو ته هېڅ ګټه ونه‌کړي.»

نوموړی زیاتوي: «خلک له ستونزو سره لاس او ګرېوان دي او که حکومت په رسمیت وپېژندل شي یا نه، دوی به لا هم له هماغو ستونزو سره مخ وي.»

د افغان مېرمنو د حقونو فعالان، په ځانګړي ډول هغه څوک چې د طالبانو د حکومت د منزوي کولو ملاتړ کوي، دا پېژندنه شاتګ بولي او وايي چې دا ډول پرېکړې د ښځو پر ضد بندیزونه "قانوني کوي".

طالب چارواکو چې له ۱۹۹۶ څخه تر ۲۰۰۱ کاله پورې یې هم واک درلود، یو ځل بیا پر ښځو سخت محدودیتونه لګولي دي.

په ناروې کې مېشته د ښځو د حقونو افغان فعاله هُدا خموش د روسیې له دې پرېکړې سره کلک مخالفت څرګند کړ.

هغې وویل: «د بشري حقونو سازمانونه اوس هڅه کوي چې د جنسیتي اپارتاید پېژندنه وکړي، ځکه طالبان د ښځو پر ضد یو ظالم نظام دی.»

نوموړې وایي: «دا ډول رسمیت پېژندنې به هېڅ مثبت بدلون رانه ولي.»

د مې میاشتې په پای کې ایران اعلان وکړ، هغه افغانان چې اسناد نه لري باید د جولای تر شپږمې نېټې پورې له دې هېواده ووځي.

دا پرېکړه ښایي د هغو کسانو ژوند اغېزمن کړي، چې د ایران د حکومت په وینا اسناد نه لري.

د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍ (UNHCR) د جمعې په ورځ وویل، چې له جون میاشتې راهیسې د سرحدي تګ‌ و راتګ کچه لوړه شوې او یوازې د جولای په لومړۍ نېټه له ایران څخه د افغانستان د هرات ولایت اسلام کلا بندر له لارې تر ۴۳ زرو ډېر کسان راغلي دي.

د کډوالۍ نړۍوال سازمان (IOM) ویلي، چې یوازې د جون په میاشت کې له ایران څخه تر ۲۵۰ زرو ډېر افغانان بېرته هېواد ته را ستانه شوي دي.

د ملګرو ملتونو د ماشومانو ادارې (یونېسف) استازی تاج الدین اویواله وایي، چې دا یوه بېړنی وضعیت دی، په داسې حال کې چې افغانستان لا له وړاندې له یوه "نامعلوم وضعیت" سره مخ دی، ځکه چې سږ کال یوازې له ایران او پاکستانه ۱.۴میلیونه افغانان بېرته هېواد ته ستانه شوي دي.

هغه زیاته کړه: «د اندېښنې وړ خبره دا ده چې ۲۵سلنه بېرته راستانه شوي کسان ماشومان دي، ځکه اوسنی بدلون دا دی چې یوازې کسان نه، بلکې بشپړې کورنۍ له لږو شیانو او نغدو پیسو سره له پولې اوړي.»

یاده دې وي، چې له ایران او پاکستانه د افغان کډوالو جبري اېستل په ۲۰۲۳ او ۲۰۲۴ کلونو کې یو ستر بشري بحران ته لاره هواره کړه، چې تراوسه پورې له دواړو هېوادونو شاوخوا ۱.۲میلیونه افغانان بېرته افغانستان ته ستانه شوي دي.

ایران د جولای ۶مه وروستۍ نېټه ټاکلې، چې له مخې یې باید بې‌اسناده افغانان ووځي او پاکستان د “ناقانونه کډوالو” د اېستلو د کمپاین له لارې زرګونه کسان شړلي دي.

دواړه هېوادونه دا اقدام د امنیتي ګواښونو او اقتصادي فشار له امله توجیه کوي، خو ملګري ملتونه وایي چې دا به د یو له مخکې ناورین ځپلي افغانستان پر شته وضعیت نور هم فشار زیات کړي.

د طالبانو د اوبو او انرژۍ وزارت د یوې خبرپانې په خپرولو سره ویلي، چې د بنګله دېش د بي پي ټي ایل په نوم شرکت مسوولینو د اوبو او انرژۍ وزارت د پانګونې د جلب او جذب رییس رحمت ولي رحماني سره په کته کې د لمریزې برېښنا تولید ته لیوالتیا ښودلې.

طالبانو د بنګله دېشي شرکت د رییس محمد اسحاق ابوالخیر له قوله ویلي:« لیواله دي چې په افغانستان کې د ۱۰۰۰ تر ۱۰۰۰ مېګاواټه لمریزې برېښنا انرژي د تولید په پروژو کې پانګونه وکړي.»

طالبانو د یاد بنګله دېشي شرکت مسوولینو ته په افغانستان کې د لمریزې برېښنا د تولید په پروژو کې د پانګونې په برخه کې ډاډ ورکړی، خو د لمریزې برېښنا د تولید پروژو د پانګونې په اړه یې نور جزییات نه دي ورکړي.

د طالبانو له واکمنېدو وروسته دې ډلې د ځینو هېوادونو خصوصي شرکتونو ته په کانونو، برېښنا او نورو برخو کې پروژې ورکړې دي، خو ډیری کسان په دا ډول پروژو کې طالبان په مالي فساد، غیر مسلکي عمل او د شفافیت نشتوالي تورنوي.

محسن داوړ په یوه مقاله کې چې په فرایډې ټایمز کې خپره شوې، لیکلي، چې دا سیمه پخپله د پاکستان د ناکامې افغان پالیسۍ تر ټولو لویه قرباني وه او اوس هغوی ته دا وړاندیز کېږي چې د داسې یوې ستونزې حل راوباسي، چې د دوی له واکه بهر ده.

محسن داوړ استدلال کوي چې افغان طالبان او ټي ټي پي جلا نه دي، بلکې دا دواړه له یو بل سره ایډیالوژیک او عملي تړاو لري. د داوړ په باور، که په شمالي وزیرستان عملیات وشي، د ټي ټي پي جنګیالي به یو ځل بیا افغانستان ته وتښتي، او د افغانستان طالبان، چې له اوږدې مودې راهیسې د پاکستان له نرم دریځ ګټه اخلي، هیڅ امکان نه لري چې د دوی مخه ونیسي.

داوړ وايي، په پاکستان کې د افغان طالبانو حضور یوازې په جنګیالیو پورې محدود نه دی، بلکې د دوی کاروبارونه، کورنۍ او مشران لا هم دلته موجود دي او سره له دې چې دوی پوهېږي په افغانستان کې یې واکمني ډېره نازکه ده، خو د پاکستان دوامدار نرم چلند او تساهل دوی ته یو ډېر باثباته ځای برابروي.

د داوړ په وینا، د پخوانۍ فاټا لپاره د جرګو د بیا احیا کولو کمېټې جوړول، د پاکستان د عدلي نظام ناکامي ده. هغه زیاتوي، « دا کار نه یوازې د اساسي قانون خلاف دی، بلکې دا هغه ژمنې هم له‌منځه وړي چې له مرکز سره د فاټا د یوځای کولو پر مهال شوې وې».

محسن داوړ استدلال کوي چې ترڅو پاکستان د افغان طالبانو او د هغوی د پاکستاني اتحادیانو پر ضد یو روښانه او اصولي دریځ ونه نیسي، تر هغه به نه سوله راشي، نه امنیت.

هغه وايي، چې د جرګو بیا راژوندي کول، محدود عملیات او پر ولس پړه اچول به د ترهګرۍ ستونزه حل نه کړي، بلکې نوره به یې پراخه کړي.