په افغانستان کې د امریکا د مرستو پرېکون ژور ناورین را منځته کړی

د کډوالو لپاره د ملګرو ملتونو د عالي کمېشنرۍ استازي عرفات جمال تېره ورځ په یوه خبری غونډه کې خبریالانو ته وویل: «له پاکستان او ایران څخه د افغان کډوالو د راستنېدو اوسنی بهیر نه یوازې له انساني کرامته خالي دی، بلکې بې‌نظمه، جبري او په پراخه کچه دی چې افغانستان ورته هېڅ ډول تیاري نه لري.»

د هغه په وینا، په ایران او پاکستان کې وروستیو سختو پالیسیو دغه وضعیت لا پسې کړکېچن کړی دی.

ایران امر کړی، چې د جولای تر شپږمې نېټې پورې دې شاوخوا څلور میلیونه غېرقانوني افغانان له دې خاورې ووځي او پاکستان هم پر افغان کډوالو خپل فشارونه ډېر کړي، له اسنادو پرته مېشت کسان نیسي، بندي کوي او بېرته یې افغانستان ته استوي.

تر دې دمه د «یو اېن ایچ سي ار» د شمېرو له مخې، یوازې سږکال له ۱.۶ میلیونه زیات افغانان بېرته افغانستان ته ستانه شوي، چې ډېری یې له ایران څخه رااېستل شوي دي.

دا شمېره د ۲۰۲۵کال لپاره د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍ له اټکل (۱.۴ میلیونه) څخه ډېر زیات دی.

د اسلام‌کلا له لارې هره ورځ شاوخوا ۳۰،۰۰۰ کسان افغانستان ته داخلېږي او یوازې د جولای پر څلورمه نېټه، شاوخوا ۵۰،۰۰۰ کډوال له دې بندر را اوښتي دي.

د راستانه شويو افغانان کډوالو ډېر شمېر وايي، چې له ناوړه چلند، لنډ مهالي توقیف او جبري اېستلو سره مخ شوي.

د راپورونو له مخې، ډېری ستنېدونکي له سفر وروسته ستړي، روحي فشار لاندې او له ډېرو بنسټیزو اړتیاوو بې‌برخې وي.

عرفات جمال زیاته کړې: «ملګري ملتونه هڅه کوي چې د اوبو، حفظ‌الصحې، واکسین، تغذیې او بېړنیو خدمتونو ظرفیت پراخ کړي، خو دا هڅې له موجود بحران سره هېڅ برابرې نه دي.»

هغه وویل: «که نړۍواله ټولنه بېړنۍ مرستې ونه کړي، د افغانستان بشري وضعیت به نور هم خراب شي او موږ به د یو ستر ناورین سره مخ شو.»

د یادولو وړ ده، په داسې حال کې چې د خوراکي توکو نړۍوال سازمان (WFP) او نورې ادارې هم وار له مخې د تمویل له کمښت سره مخ دي، افغانستان دمګړۍ د بې‌وزلۍ، بې‌کارۍ، وچکالۍ او صحي خدماتو د کمښت له امله یو له بدترینو بشري بحرانونو سره مخ دی.

د یاد ریاست په وینا، له دې شمېرې ۱۰ زره او ۳۶۷ یې لوی او ۳۳ زره او ۴۰۹ یې کوچني عملیات وو، چې ټول د افغان متخصصو ډاکترانو له خوا ترسره شوي دي.

یاد روغتون د جراحي خدماتو ترڅنګ په دې موده کې نږدې ۴۸۶ زره ناروغانو ته د سرپايي درملنې، تر ۸۳ زره ناروغانو ته د بستر خدمات، شاوخوا ۱۲۲ زره ناروغانو ته لابراتواري، ۴۷ زرو ته د زړه برېښنايي معاینې، ۵۸ زرو ته الټراسوند او تر ۶۷ زرو ناروغانو ته د ایکس‌رې خدمات وړاندې کړي دي.

د بلخ د عامې روغتیا ریاست وايي، ابوعلي سینا بلخي روغتون د شمال زون په کچه یو له مهمو طبي مرکزونو ګڼل کېږي، چې هره ورځ د ګڼ شمېر ناروغانو درملنه کوي.

د طالبانو ویاند ذبیح الله مجاهد وايي، چې د طالبانو د عامې روغتیا وزیر مولوي نورجلال جلالي، مالي او اداري معین مولوي بخت الرحمن شرافت، د کندهار د عامې روغتیا رییس ډاکټر ګل محمد عثمان او د میرویس روغتون مشر مفتي منیر احمد منور هم د نوموړي ملتیا کوله.

د طالب چارواکو په وینا، د روغتون مسوولینو د نويو اصلاحاتو، خدماتو او اړتیاوو په اړه مولوي هبت الله ته لنډ معلومات ور کړل او نوموړي له دغو خدماتو خوښي وښوده.

ویل کیږي چې نوموړي له ناروغانو سره له نږدې خبرې وکړې او روغتیايي پرسونل ته یې سپارښتنې وکړې.

همداراز طالب سرچینې د لیدنې پر مهال له ناروغانو سره د مالي مرستې راپور هم ور کوي، خو د مرستې کره اندازه نه ده څرګنده شوې.

د طالبانو له واک ته رسېدو وروسته دا له میرویس روغتون څخه د طالبانو د مشر نادره علني لیدنه بلل کېږي.

مومني زیاته کړه، « موږ او د افغانستان خلک ګډه تاریخي ماضي ولرو. ډېرو افغانانو کلونه کلونه له موږ سره ژوند کړی، کار یې کړی او موږ د یو بل ډوډۍ خوړلې ده. نو ځکه موږ کډوال‌دښمنه لید نه لرو».

خو له ایران نه اخراج شوي ګڼ شمېر افغانان وایي چې د ایرانی امنیتي ځواکونو له خوا له «بد چلند» سره مخ شوي او ډېر یې په زوره شړل شوي دي.

اسکندر مومني همداراز هغه ویډیوګانې رد کړې چې د افغان کډوالو د ناوړه شرایطو ښودنه ښيي.

نوموړی ادعا کوي، « دا ویډیوګانې هغو کسانو خپرې کړې چې نه د افغانانو طرفداران دي او نه د ایران؛ هدف یې یوازې د وضعیت خرابول دي خو الحمدلله، فضا مناسبه ده».

د ایران د کورنیو چارو وزیر پخوا هم ویلي وو چې «یوشمېر اتباع» په تېرو دوو یا دریو کلونو کې د تخریب او امنیتي ستونزو د رامنځته کولو په هدف ایران ته داخل شوي دي.

هغه وویل، « موږ د اتباعو یا ګاونډیانو ضد نه یو، خو نه شو کولی اجازه ورکړو چې څوک زموږ هېواد ته راشي او زموږ امنیت ته زیان ورسوي».

دغه څرګندونې په داسې حال کې کېږي چې د ایران او اسراییل ترمنځ له اوربند وروسته د ایران حکومت له افغان کډوالو سره خپل چلند سخت کړی دی.

راپورونه ښيي چې هره ورځ لسګونه زره افغانان په ډله‌ییز ډول له ایران نه شړل کېږي.

ملګرو ملتونو، بشري سازمانونو او افغان مدني فعالانو په پرله‌پسې ډول له ایران څخه د افغان کډوالو د ډله‌ییزو اخراجونو، توقیفونو او ناوړه چلندونو په اړه سختې اندېښنې څرګندې کړې دي.

د پلازمېنې کابل له شاه و عروس بند څخه د دغه بند شاوخوا سیمو ته د اوبو رسولو په موخه په داسې حال کې هڅې پیلیږي، چې د نړۍوالو بنسټونو په وینا، کابل به په نږدې راتلونکو کلونو کې د اوبو له شدید کمښت سره مخ شي.

له دې سربېره کابل ښاروالۍ هم په کابل کې د اوبو لپاره د څاګانو پر کېندلو محدودیتونه لګولي دي.

شاه‌و‌عروس بند چې د کابل ولایت د شکر درې ولسوالۍ په مربوطاتو کې موقعیت لري، د افغانستان د ملي اوبو تنظیم ادارې له سترو پرمختیایي پروژو شمېرل کېږي.

یاد بند ۹ میلیونه مکعب متره د اوبو د زېرمه کولو ظرفیت لري او همداراز ۱،۲ مېګاواټه برېښنا تولیدولی شي.

د بند عمومي محور۷۷،۵ متره مربع دی او د بحر له سطحې ۲۱۶۱ متره لوړوالی لري. د دغه بند له لارې شاوخوا ۲۷۰۰ هکټاره کرنیزه ځمکه خړوبېږي.

د بند د زېرمې له مجموعي اوبو څخه ۴ میلیونه مکعب متره د کابل ښاریانو د څښاک او ورځنيو اړتیاوو لپاره ځانګړې شوې، او پاتې ۵ میلیونه مکعب متره اوبه د زراعتي ځمکو خړوبولو او برېښنا تولید لپاره کارول کېږي.

دغه بند هر کال ۳۲ میلیونه مکعب متره اوبه تنظیموي.