ملګري ملتونه وايي، چې ښايي سږکال تر درې میلیونو ډېر افغان کډوال له ګاونډیو هېوادونو بېرته افغانستان ته راوګرځي او دا یو داسې حالت دی، چې د هېواد نازک بشري وضعیت به له لا ګواښ سره مخ کړي.
د کډوالو لپاره د ملګرو ملتونو د عالي کمېشنرۍ استازي عرفات جمال تېره ورځ په یوه خبری غونډه کې خبریالانو ته وویل: «له پاکستان او ایران څخه د افغان کډوالو د راستنېدو اوسنی بهیر نه یوازې له انساني کرامته خالي دی، بلکې بېنظمه، جبري او په پراخه کچه دی چې افغانستان ورته هېڅ ډول تیاري نه لري.»
د هغه په وینا، په ایران او پاکستان کې وروستیو سختو پالیسیو دغه وضعیت لا پسې کړکېچن کړی دی.
ایران امر کړی، چې د جولای تر شپږمې نېټې پورې دې شاوخوا څلور میلیونه غېرقانوني افغانان له دې خاورې ووځي او پاکستان هم پر افغان کډوالو خپل فشارونه ډېر کړي، له اسنادو پرته مېشت کسان نیسي، بندي کوي او بېرته یې افغانستان ته استوي.
تر دې دمه د «یو اېن ایچ سي ار» د شمېرو له مخې، یوازې سږکال له ۱.۶ میلیونه زیات افغانان بېرته افغانستان ته ستانه شوي، چې ډېری یې له ایران څخه رااېستل شوي دي.
دا شمېره د ۲۰۲۵کال لپاره د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍ له اټکل (۱.۴ میلیونه) څخه ډېر زیات دی.
د اسلامکلا له لارې هره ورځ شاوخوا ۳۰،۰۰۰ کسان افغانستان ته داخلېږي او یوازې د جولای پر څلورمه نېټه، شاوخوا ۵۰،۰۰۰ کډوال له دې بندر را اوښتي دي.
د راستانه شويو افغانان کډوالو ډېر شمېر وايي، چې له ناوړه چلند، لنډ مهالي توقیف او جبري اېستلو سره مخ شوي.
د راپورونو له مخې، ډېری ستنېدونکي له سفر وروسته ستړي، روحي فشار لاندې او له ډېرو بنسټیزو اړتیاوو بېبرخې وي.
عرفات جمال زیاته کړې: «ملګري ملتونه هڅه کوي چې د اوبو، حفظالصحې، واکسین، تغذیې او بېړنیو خدمتونو ظرفیت پراخ کړي، خو دا هڅې له موجود بحران سره هېڅ برابرې نه دي.»
هغه وویل: «که نړۍواله ټولنه بېړنۍ مرستې ونه کړي، د افغانستان بشري وضعیت به نور هم خراب شي او موږ به د یو ستر ناورین سره مخ شو.»
د یادولو وړ ده، په داسې حال کې چې د خوراکي توکو نړۍوال سازمان (WFP) او نورې ادارې هم وار له مخې د تمویل له کمښت سره مخ دي، افغانستان دمګړۍ د بېوزلۍ، بېکارۍ، وچکالۍ او صحي خدماتو د کمښت له امله یو له بدترینو بشري بحرانونو سره مخ دی.
د رپوټ له مخې، د ایران چارواکو ویلي چې د شاوخوا څلور میلیونه بې اسنادو افغان کډوالو اخراج به دوام ومومي.
سنډې ټایمز زیاتوي چې دا پریکړه وروسته له هغې تېزه شوې چې د ایران او اسراییل تر منځ د ۱۲ ورځو جګړې په ترڅ کې ځینو ایرانی چارواکو تور پورې کړ چې یو شمېر افغانان د دښمن لپاره جاسوسي کوي.
په دې اړه، دولتي رسنیو د یو افغان وګړي اعترافات خپاره کړي چې ویلي یې دي، په جرمني کې یې یو تن ته د دوه زره ډالرو په بدل کې معلومات ورکړي دي.
په اسلام کلا کې ګډوډي او ګرمي
په تېرو ورځو کې د هرات د کهسان ولسوالۍ په اسلامکلا سیمه کې د کډوالو د ګڼې ګوڼې او ګډوډۍ صحنې لیدل شوې دي.
په ځینو ساعتونو کې له۴۰ زرو کسانو زیات خلک دغې سیمې ته انتقال شوي دي. د سیمې هوا ډېره ګرمه ده چې تودوخه یې کله نا کله تر ۵۰ درجو پورې رسي.
د اسلامکلا په سرحد کې یو تن په لوړ غږ وویل: «اسراییل له ایران نه ډېر رحم لري».
سنډې ټایمز د پخواني افغان پارلمان غړې فوزیه کوفي له قوله وايي چې ځینې محلي موټرچلوونکي د پیسو په بدل کې کډوال د لویې دښتې منځ ته وړي او هلته یې پرېږدي.
د اخراج شویو کسانو وضعیت او د ښځو ستونزې
ایران ته ډېری کډوال له طالبانو تښتېدلي وو، په ځانګړې توګه د ښځو فعالانې، د حکومت پخواني کارکوونکي او هغه کسان چې حتا په ایران کې هم خوندي نه دي.
ورځپاڼې د بهمني په نوم یوې ښځې یادونه کړې چې په کابل کې ښوونکې وه او طالبانو نیولې وه، خو بیا له خپل ماشوم سره ایران ته کډه شوې ده. اوس هغه د ایران په ختیزو کلیو کې د نیولو او اخراج له ویرې سره یوځای ژوند کوي.
د کډوالو نړیوال سازمان ویلي چې د اخراجاتو بې ساري زیاتوالي له امله دوی او د مرستې شریکان یوازې لس سلنه اړتیا لرونکو ته مرستې رسولی شي.
پاکستان هم ورته وضعیت لري
سنډې ټایمز ویلي چې پاکستان هم د روان کال له اپریل میاشتې راهیسې ورته ډلهییز اخراجات پیل کړي او تر اوسه یې له ۳۲۳ زرو زیات افغان کډوال له خپل هېواده اېستلي دي. تېر کال هم شاوخوا یو میلیون افغانان له پاکستان نه اخراج شوي وو.
ډېری دغو کسانو کلونه کلونه په ایران او پاکستان کې ژوند کړی او ځینې یې هم په دغو هېوادونو کې زېږېدلي، خو اوس یې ژوند په څو دقیقو کې ګډوډ شوی دی.
ملګرو ملتونو ویلي چې د روان کال له پیل راهیسې له یو میلیون او څلور سوه زرو زیات کسان اړ ایستل شوي یا په زوره بیرته ستانه شوي دي.
د ملګرو ملتونو ځانګړي راپور ورکوونکي ریچارډ بنیټ ویلي: «افغانان دې ته اړ کول چې بیرته داسې هېواد ته ستانه شي چې هلته بشري ناورین روان دی او ښځې او نجونې په سیستماتيک ډول ځورېږي، د منلو وړ نه دي».