د ایران حکومت اعلان کړی، چې د افغان کډوالو د وتلو لپاره ټاکل شوې موده د وږي میاشتې تر پایه پورې تمدید شوې ده. چارواکي وایي، له افغان کډوالو غوښتنه شوې چې تر دې نېټې پورې د دوغارون له پولې خپل وتل بشپړ کړي.
د تایباد ولسوالۍ ولسوال حسین جمشیدي ویلي، ایران نور د کډوالو د مېلمهپالنې توان نه لري او افغان کډوال باید ژر تر ژره د ایران خاوره پرېږدي.
نوموړي څرګنده کړې، چې دا مهال هره ورځ شاوخوا ۲۰ زره افغان کډوال د دوغارون له لارې له ایران څخه وځي.
جمشیدي ادعا کړې، چې ډېری کډوال خپل شخصي توکي او وسایل هم له ځان سره بېرته افغانستان ته انتقالوي.
هغه، سره له دې چې له افغان کډوالو سره د ناوړه چلند پر راپورونو سترګې پټې کړي، وایي: «د ایران له خوا له ۴۷ کلنې مېلمهپالنې وروسته، اوس افغان کډوال په باعزته او د انساني کرامت د خوندیتوب په فضا کې خپل هېواد ته ستنېږي.»
هغه زیاته کړه: «په هېڅ هېواد کې د بهرنیو وګړو لپاره د غېرقانوني اقامت او بې اسناده ژوند زمینه نه برابرېږي.»
دغه اقدامات په داسې حال کې ترسره کېږي، چې د افغان کډوالو وضعیت لا هم د اندېښنې وړ دی او د کډوالو ملاتړ کوونکې ادارې د هغوی د درناوي او اساسي حقونو غوښتنه کوي.
په متحده ایالاتو کې د افغان کډوالو لپاره د "موقتي خوندیتوب حالت" (TPS) موده نن پای ته ورسېده. د دې پرېکړې له امله، زرګونه افغانان چې له طالبانو تښتېدلي وو، اوس د جبري اېستل کېدو له ګواښ سره مخ دي.
د افغانانو لپاره د لنډمهالي خونديتوب وضعیت (TPS) پروګرام هغو افغانانو ته اجازه ورکړې وه، چې د امریکا خاورې ته داخل، هلته پاتې او قانوني کار وکړي، ترڅو چې د هغوی د پناه غوښتنې قضیه وڅېړل شي.
خو د ولسمشر ټرمپ ادارې اعلان کړی، چې نور دغه خوندیتوب ته اړتیا نشته.
یوې افغانې ښځې چې نوم یې نه دی ښودل شوی، NPR ته ویلي، چې هغې د طالبانو له واکمنېدو مخکې په یوې بېړنۍ څانګه کې د نرسې په توګه کار کاوه، خو د طالبانو له واکمنېدو سره چې ښځو باندې یې سخت محدودیتونه وضع کړل، ژوند ورته ستونزمن شو.
نوموړې زیاتوي: «طالبان راغلل، دروازه یې وټکوله او غږ یې کاوه: دروازه خلاصه کړه! زه وېښه شوم، وېرېدم، زه شاک وم...»
د کورنۍ د فشار او د راتلونکو ګواښونو له امله هغه له هېواده ووتله او امریکا ته ولاړه. هلته د لنډ مهالي خونديتوب پروګرام تر چتر لاندې، اوس د نرسې مرستهکونکې ده او خپلو ماشومانو ته پيسې استوي.
دغه مېرمن زیاتوي: «زه بېرته نشم تللی؛ هلته ښځې نشي کولای ښوونکې، ډاکټرې یا کارمندانې شي. حتی له کوره وتل هم د وژلو له خطره خالي نه دي.»
د کورني امنیت وزارت یوه چارواکي NPR ته ویلي، که څه هم TPS پای ته رسېدلی، خو افغانان لا هم کولی شي د پناه غوښتنه وکړي.
د یاد وزارت په وینا، شاوخوا ۱۲،۰۰۰ افغانان د TPS له پروګرامه ګټه اخیسته، چې ډېری یې د امریکا د ملاتړ لپاره له ۲۰۰۱ وروسته کار کړی و.
بریان ګرین چې په ډینور کې یو تجربهلرونکی د کډوالو وکیل دی وايي، هغه برېښنالیکونه چې ځینې افغانان یې ترلاسه کوي، کوم قانوني وزن نه لري: «دا یو ډول فشار دی، نه رسمي حکم. تر هغې چې د پناه غوښتنې دوسیه روانه وي، هغوی قانوني د پاتې کېدو حق لري.»
یو افغان خبریال وايي، چې د امریکا دا ادعا چې ګواکې امنیتي وضعیت ښه شوی، له حقیقت سره اړخ نه لګوي. هغه خبرداری ورکوي، چې له یو درجن زیات ترهګریزې ډلې اوس په افغانستان کې فعاله دي.
هغه زیاتوي: «القاعده، داعش، ټول هلته دي.»
د طالبانو تر بیا واکمنېدو وروسته، ګڼ افغانان له هېواد ووتل او ځینې یې د امریکا له حکومت سره د همکارۍ له امله د ګواښ لاندې دي. د موقتي خوندیتوب پروګرام د هغو لپاره طرح شوی و، چې خپل هېواد ته بېرته ستنېدل ورته خطرناک وي، خو اوس د دغه خوندیتوب پای ته رسېدل، د زرګونو کسانو د ژوند، امنیت او راتلونکي لپاره لویه پوښتنه راپورته کړې ده.
ملګري ملتونه وايي، چې ښايي سږکال تر درې میلیونو ډېر افغان کډوال له ګاونډیو هېوادونو بېرته افغانستان ته راوګرځي او دا یو داسې حالت دی، چې د هېواد نازک بشري وضعیت به له لا ګواښ سره مخ کړي.
د کډوالو لپاره د ملګرو ملتونو د عالي کمېشنرۍ استازي عرفات جمال تېره ورځ په یوه خبری غونډه کې خبریالانو ته وویل: «له پاکستان او ایران څخه د افغان کډوالو د راستنېدو اوسنی بهیر نه یوازې له انساني کرامته خالي دی، بلکې بېنظمه، جبري او په پراخه کچه دی چې افغانستان ورته هېڅ ډول تیاري نه لري.»
د هغه په وینا، په ایران او پاکستان کې وروستیو سختو پالیسیو دغه وضعیت لا پسې کړکېچن کړی دی.
ایران امر کړی، چې د جولای تر شپږمې نېټې پورې دې شاوخوا څلور میلیونه غېرقانوني افغانان له دې خاورې ووځي او پاکستان هم پر افغان کډوالو خپل فشارونه ډېر کړي، له اسنادو پرته مېشت کسان نیسي، بندي کوي او بېرته یې افغانستان ته استوي.
تر دې دمه د «یو اېن ایچ سي ار» د شمېرو له مخې، یوازې سږکال له ۱.۶ میلیونه زیات افغانان بېرته افغانستان ته ستانه شوي، چې ډېری یې له ایران څخه رااېستل شوي دي.
دا شمېره د ۲۰۲۵کال لپاره د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍ له اټکل (۱.۴ میلیونه) څخه ډېر زیات دی.
د اسلامکلا له لارې هره ورځ شاوخوا ۳۰،۰۰۰ کسان افغانستان ته داخلېږي او یوازې د جولای پر څلورمه نېټه، شاوخوا ۵۰،۰۰۰ کډوال له دې بندر را اوښتي دي.
د راستانه شويو افغانان کډوالو ډېر شمېر وايي، چې له ناوړه چلند، لنډ مهالي توقیف او جبري اېستلو سره مخ شوي.
د راپورونو له مخې، ډېری ستنېدونکي له سفر وروسته ستړي، روحي فشار لاندې او له ډېرو بنسټیزو اړتیاوو بېبرخې وي.
عرفات جمال زیاته کړې: «ملګري ملتونه هڅه کوي چې د اوبو، حفظالصحې، واکسین، تغذیې او بېړنیو خدمتونو ظرفیت پراخ کړي، خو دا هڅې له موجود بحران سره هېڅ برابرې نه دي.»
هغه وویل: «که نړۍواله ټولنه بېړنۍ مرستې ونه کړي، د افغانستان بشري وضعیت به نور هم خراب شي او موږ به د یو ستر ناورین سره مخ شو.»
د یادولو وړ ده، په داسې حال کې چې د خوراکي توکو نړۍوال سازمان (WFP) او نورې ادارې هم وار له مخې د تمویل له کمښت سره مخ دي، افغانستان دمګړۍ د بېوزلۍ، بېکارۍ، وچکالۍ او صحي خدماتو د کمښت له امله یو له بدترینو بشري بحرانونو سره مخ دی.
د ایران د کورنیو چارو وزیر اسکندر مومني وایي چې له ایران څخه د افغان کډوالو د ایستلو بهیر «منطقي» پرمخ روان دی او هېواد یې افغان کډوالو ته په بد نظر نه ګوري. نوموړی وايي، له ۷۰۰ زرو زیات افغان کډوال تر دې دمه له ایران نه وتلي او تر ۷۰ سلنه یې "داوطلبانه " ستانه شوي.
مومني زیاته کړه، « موږ او د افغانستان خلک ګډه تاریخي ماضي ولرو. ډېرو افغانانو کلونه کلونه له موږ سره ژوند کړی، کار یې کړی او موږ د یو بل ډوډۍ خوړلې ده. نو ځکه موږ کډوالدښمنه لید نه لرو».
خو له ایران نه اخراج شوي ګڼ شمېر افغانان وایي چې د ایرانی امنیتي ځواکونو له خوا له «بد چلند» سره مخ شوي او ډېر یې په زوره شړل شوي دي.
اسکندر مومني همداراز هغه ویډیوګانې رد کړې چې د افغان کډوالو د ناوړه شرایطو ښودنه ښيي.
نوموړی ادعا کوي، « دا ویډیوګانې هغو کسانو خپرې کړې چې نه د افغانانو طرفداران دي او نه د ایران؛ هدف یې یوازې د وضعیت خرابول دي خو الحمدلله، فضا مناسبه ده».
د ایران د کورنیو چارو وزیر پخوا هم ویلي وو چې «یوشمېر اتباع» په تېرو دوو یا دریو کلونو کې د تخریب او امنیتي ستونزو د رامنځته کولو په هدف ایران ته داخل شوي دي.
هغه وویل، « موږ د اتباعو یا ګاونډیانو ضد نه یو، خو نه شو کولی اجازه ورکړو چې څوک زموږ هېواد ته راشي او زموږ امنیت ته زیان ورسوي».
دغه څرګندونې په داسې حال کې کېږي چې د ایران او اسراییل ترمنځ له اوربند وروسته د ایران حکومت له افغان کډوالو سره خپل چلند سخت کړی دی.
راپورونه ښيي چې هره ورځ لسګونه زره افغانان په ډلهییز ډول له ایران نه شړل کېږي.
ملګرو ملتونو، بشري سازمانونو او افغان مدني فعالانو په پرلهپسې ډول له ایران څخه د افغان کډوالو د ډلهییزو اخراجونو، توقیفونو او ناوړه چلندونو په اړه سختې اندېښنې څرګندې کړې دي.
بریتانیايۍ ورځپاڼې سنډې ټایمز رپوټ ورکړی چې ایران په معاصر تاریخ کې د کډوالو د شړلو یوه ستره لړۍ پیل کړې او تر اوسه یې له یوه میلیون زیات افغان کډوال له هېواده شړلي دي. له دې شمېرې نيمایي یوازې په تېرو پنځو اونیو کې اخراج شوي.
د رپوټ له مخې، د ایران چارواکو ویلي چې د شاوخوا څلور میلیونه بې اسنادو افغان کډوالو اخراج به دوام ومومي.
سنډې ټایمز زیاتوي چې دا پریکړه وروسته له هغې تېزه شوې چې د ایران او اسراییل تر منځ د ۱۲ ورځو جګړې په ترڅ کې ځینو ایرانی چارواکو تور پورې کړ چې یو شمېر افغانان د دښمن لپاره جاسوسي کوي.
په دې اړه، دولتي رسنیو د یو افغان وګړي اعترافات خپاره کړي چې ویلي یې دي، په جرمني کې یې یو تن ته د دوه زره ډالرو په بدل کې معلومات ورکړي دي.
په اسلام کلا کې ګډوډي او ګرمي
په تېرو ورځو کې د هرات د کهسان ولسوالۍ په اسلامکلا سیمه کې د کډوالو د ګڼې ګوڼې او ګډوډۍ صحنې لیدل شوې دي.
په ځینو ساعتونو کې له۴۰ زرو کسانو زیات خلک دغې سیمې ته انتقال شوي دي. د سیمې هوا ډېره ګرمه ده چې تودوخه یې کله نا کله تر ۵۰ درجو پورې رسي.
د اسلامکلا په سرحد کې یو تن په لوړ غږ وویل: «اسراییل له ایران نه ډېر رحم لري».
سنډې ټایمز د پخواني افغان پارلمان غړې فوزیه کوفي له قوله وايي چې ځینې محلي موټرچلوونکي د پیسو په بدل کې کډوال د لویې دښتې منځ ته وړي او هلته یې پرېږدي.
د اخراج شویو کسانو وضعیت او د ښځو ستونزې
ایران ته ډېری کډوال له طالبانو تښتېدلي وو، په ځانګړې توګه د ښځو فعالانې، د حکومت پخواني کارکوونکي او هغه کسان چې حتا په ایران کې هم خوندي نه دي.
ورځپاڼې د بهمني په نوم یوې ښځې یادونه کړې چې په کابل کې ښوونکې وه او طالبانو نیولې وه، خو بیا له خپل ماشوم سره ایران ته کډه شوې ده. اوس هغه د ایران په ختیزو کلیو کې د نیولو او اخراج له ویرې سره یوځای ژوند کوي.
د کډوالو نړیوال سازمان ویلي چې د اخراجاتو بې ساري زیاتوالي له امله دوی او د مرستې شریکان یوازې لس سلنه اړتیا لرونکو ته مرستې رسولی شي.
پاکستان هم ورته وضعیت لري
سنډې ټایمز ویلي چې پاکستان هم د روان کال له اپریل میاشتې راهیسې ورته ډلهییز اخراجات پیل کړي او تر اوسه یې له ۳۲۳ زرو زیات افغان کډوال له خپل هېواده اېستلي دي. تېر کال هم شاوخوا یو میلیون افغانان له پاکستان نه اخراج شوي وو.
ډېری دغو کسانو کلونه کلونه په ایران او پاکستان کې ژوند کړی او ځینې یې هم په دغو هېوادونو کې زېږېدلي، خو اوس یې ژوند په څو دقیقو کې ګډوډ شوی دی.
ملګرو ملتونو ویلي چې د روان کال له پیل راهیسې له یو میلیون او څلور سوه زرو زیات کسان اړ ایستل شوي یا په زوره بیرته ستانه شوي دي.
د ملګرو ملتونو ځانګړي راپور ورکوونکي ریچارډ بنیټ ویلي: «افغانان دې ته اړ کول چې بیرته داسې هېواد ته ستانه شي چې هلته بشري ناورین روان دی او ښځې او نجونې په سیستماتيک ډول ځورېږي، د منلو وړ نه دي».
د افغانستان د کرېکټ ملي لوبډلې تجربه لرونکي لوبغاړي محمد نبي د ایران د حکومت له خوا د افغان کډوالو په جبري اېستلو سخت غبرګون ښودلی او دغه عمل یې د بشري کرامت خلاف بللی دی. هغه له افغانانو غوښتي، چې په دې حساس وخت کې یو بل سره مرسته وکړي او د بېوزلو کډوالو ملاتړ وکړي.
محمد نبي په خپلې فېسبوک پاڼه کې ویلي: «دا چاره نه یوازې د دوی د بشري کرامت خلاف ده، بلکې د ژوندانه له ډېرو ننګونو سره یې مخ کړي دي.»
نبي له ټولو افغانانو په ځانګړي ډول له ملي سوداګرو او شتمنو شخصیتونو غوښتي، چې په دې سخت وخت کې د بېوزلو هېوادوالو ملاتړ ته راودانګي او خپلې مرستې ونه سپموي.
هغه زیاته کړې: «دا د ملي وحدت، همدردۍ او انسانیت ازموینه ده او موږ باید دا ثابته کړو چې افغان هېڅکله افغان نه هېروي.»
نوموړی دغه څرګندونې په داسې حال کې کوي، چې له تېرو نږدې دوو کلونو بیا په ځانګړي ډول په وروستیو میاشتو کې لسګونه زره افغانان په ایران کې له سختو ستونزو سره مخ دي.
د بشري حقونو نړۍوالو سازمانونو هم د دې جبري اېستلو عمل په کلکه غندلی او د افغانستان کډوالو د وضعیت د ښه کېدو غوښتنه یې کړې ده.
د طالبانو د کډوالو چارو وزارت ویلي، چې دوی د کډوالو د حقونو د خونديتوب لپاره له نړۍوالو ارګانونو سره په تماس کې دي او هڅه کوي، چې دغه ستونزه ژر تر ژره حل شي.
د دغو ننګونو په رڼا کې محمد نبي ټینګار کوي، چې افغانانو ته په کار ده چې په یووالي سره خپلو خلکو ته لاس ورکړي او د بېوزلو هېوادوالو ژوند اسانه کړي.
د ایران او اسراییل تر منځ له جګړې وروسته، ایران د خپلو امنیتي فشارونو د زیاتوالي په ترڅ کې په زرګونه افغان کډوال په جبري ډول له خپلې خاورې وباسي.
ایران هره ورځ په زرګونه افغان کډوال افغانستان ستنوي، خو لا هم ګڼ شمېر افغانان په سختو شرایطو کې د اېستلو په تمه دي او دغه جبري اېستل د افغان کډوالو پر ژوند ژور اغېز کړی او د بشري حقونو نړۍوالې ټولنې یې اندېښمنې کړي دي.
د ایران د سختو کړنو له امله، افغان کډوال په بېساري توګه له امنیت، کار او ژوند اسانتیاوو محروم شوي چې دا وضعیت د سیمې د بېثباتۍ او انساني ناورین یوه برخه ګرځېدلې ده.