د بلوچستان ایالت ځايي چارواکو ویلي، چې د چار شنبې په ورځ په کلات کې د مسافرو پر یوه بس موټر ناپېژاندو وسله والو ډزې کړې چې له امله یې ۳ ملکي وګړي وژل شوي او ۷ تنه نور ټپیان دي.په ورته وخت کې په اواران ولسوالۍ کې هم د پاکستاني پوځ پر کاروان د سنایپر ډزو له امله یو تن افسر وژل شوی.
د بلوچستان چارواکو د یاد برېد په تړاو نور معلومات نه دي وکړي او تر اوسه کومې وسله والې ډلې هم د یاد برید مسوولیت پر غاړه نه دی اخیستی.
دغه راز پاکستاني امنیتي سرچینو ویلي، چې تېره شپه د پښتونخوا په ټانک ولسوالۍ کې د پاکستاني ځواکونو او وسله والو ترمنځ نښتې په ترڅ کې دوه وسله وال وژل شوي.
د پاکستان په بلوچستان او پښتونخوا کې د ناامنیو په دوام امنیتي سرچینو ویلي، چې نن چهار شنبه د بلوچستان د اواران ولسوالۍ په ګرای کري سیمه کې د پاکستاني پوځ پر کاروان د سنایپر ډزو په ترڅ کې هم یو افسر وژل شوی او یو بل ټپي شوی دی.
د یادو پېښو په اړه تر اوسه د پاکستان امنیتي ادارو په رسمي ډول څه نه دي ویلي.
په ننګرهار کې سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې نن سهار په دوربابا ولسوالۍ کې پر ډیورنډ کرښه د طالبانو او پاکستاني ځواکونو ترمنځ نښته شوې ده. په خیبر پښتونخوا کې محلي سرچینو ویلي، چې د نښتې له امله د خېبر ولسوالۍ په ذخه خېلو سیمه کې دوه ماشومان وژل شوي.
د ننګرهار له دوربابا ولسوالۍ څخه محلي سرچینو د چارشنبې په ورځ افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې سهار د طالبانو او پاکستاني ځواکونو ترمنځ پر ډیورڼد کرښه نښته شوې او دواړو خواوو د سپکو وسلو او هاوان ډزې تبادله کړې دي.
په خیبر پښتونخوا کې محلي سرچینو ویلي، چې د خېبر ولسوالۍ په ذخه خیل سیمه کې د نښتې له امله دوه تنه ماشومان وژل شوي، خو په دوربابا ولسوالۍ کې د نښتې له امله د اوښتي مالي او ځاني زیان په تړاو تر اوسه طالبانو معلومات نه دي ور کړي.
د نښتې د رامنځته کېدو لامل تراوسه نه دی په ډاګه شوی، خو له دې وړاندې د دواړو خواوو ترمنځ پر ډیورنډ کرښه د امنیتي پوستو د جوړولو له امله وخته ناوخته نښتې شوې دي.
تردې مهاله د یادې نښتې په اړه طالبانو او د پاکستان حکومت په رسمي ډول څه نه دي ویلي.
د بې پولې ډاکټرانو ټولنه وایي، چې په پاکستان کې پاتې افغانان د نیول کېدو له وېرې له داسې یوه حالت سره مخ دي، چې له امله یې روغتیايي خدماتو ته لاسرسی ورځ تر بلې ستونزمنېږي. دا وېره نه یوازې فزیکي روغتیا ته زیان رسوي، بلکې د افغان ټولنې رواني حالت یې هم سخت اغېزمن کړی.
د بې پولې ډاکټرانو په راپور کې راغلي، چې د ۲۰۲۳ کال له نومبر میاشتې راهیسې پاکستان د افغان کډوالو په زوره د شړلو یو پراخ کمپاین پیل کړی. که څه هم دا کمپاین په پیل کې یوازې غېر راجستر شويو کډوالو پورې محدود و، خو اوس له اسنادو لرونکو کډوالو سره هم ورته چلند کېږي.
دغه ټولنه زیاتوي، چې د کارټ لرونکو ته هم د اېستلو لنډمهالی ځنډ اعلان شوی، چې د ۲۰۲۵ کال د جولای له لومړۍ نېټې نافذ دی، خو دا هم د افغان کډوالو پر وېره سیوری نه شي کمولی.
په بلوچستان ایالت کې د بېپولې ډاکټرانو «اېم اېس اېف» یوه روغتیايي مرکز ته یو افغان کډوال، چې د دوو نجونو پلار دی، وایي: «له هغې ورځې چې اېستنې اعلان شوي، موږ له دوامدارو اندېښنو سره ژوند کوو. له وېرې بهر نه ځو. خلک د شپې خوب نهشي کولی، ځکه نه پوهېږي چې کله به د پولیسو چاپه راځي، ماشومان له ذهني فشار سره مخ دي.»
د بېپولې ډاکټرانو ډله وایي، هغوی په دوامداره توګه دا ویني چې څنګه د اېستلو وېرې د افغانانو روغتیايي خدمتونو ته لاسرسی محدود کړی. یو شمېر ناروغان که څه هم د مزمنو ناروغیو لپاره دوامداره درملنې ته اړتیا لري، نور نهشي کولای کلینیکونو ته ورشي.
یو افغان کډوال چې د«اېم اېس اېف» له یوه روغتیايي کارکوونکي سره د ټلیفوني اړیکې پر مهال خبرې کولې، وویل: «زه نشم کولای روغتون ته لاړ شم، ځکه وېرېږم چې وبه نیول شم او افغانستان ته به ولېږدول شم. د همدې له امله د درملنې وختونه له لاسه ورکوم.»
د بې پولې ډاکټرانو ډله زیاتوي، چې د ښځو لپاره دا ستونزه نوره هم جدي ده.
د افغاني کلتور له مخې، ښځې باید له یوه نږدې نارینه (محرم) سره عامو ځایونو ته ولاړې شي، خو د عامو خلکو له وېرې دا کار هم ستونزمن شوی. ډېری نارینه د امنیتي پوستو له امله نهشي کولای له خپلو ښځینه خپلوانو سره کلینیکونو ته ولاړ شي. دې حالت ډېری افغان ښځې اړې کړې چې یا خو له کلتوري محدودیتونو سرغړونه وکړي یا هم روغتیايي پاملرنه پرېږدي.
د «اېم اېس اېف» مشر ژو ویبینګ (Xu Weibing) په پاکستان کې د افغان کډوالو وضعیت ته سخت اندېښمن دی.
هغه وایي: «موږ ژورې اندېښنې لرو. ډېر افغان کډوال د لسیزو راهیسې پاکستان کې ژوند کوي. اوس هغوی د دوامدارې وېرې له حالت سره مخ دي. دوی خپل کورونه، عاید او روغتیا له لاسه ورکوي.»
د «اېم اېس اېف» راپور ښيي، چې اېستل شوي کورنۍ د رواني او ټولنیز فشار سره مخ شوي.
یو شمېر کسان له خپلو کورنیو بېل شوي او یو شمېر نور له هغه هېواد سره بېرته مخ شوي چې نه پکې کور لري، نه ملاتړ او نه هم روغتیايي چوپړتیاوې.
د «اېم اېس اېف» د عملیاتو مشر سټیفن مککې وایي: «بېرته ستنېدونکي خلک خپلې روغتیايي اړتیاوې نشي پوره کولای. ډېری یې له مزمنو ناروغیو سره مخ دي، چې د دوامداره درملنې اړتیا لري. خو د افغانستان روغتیايي سیستم له وړاندې له مالي ستونزو، کمو امکاناتو او کم رسی ملاتړ سره مخ و. اوس د زرګونو بېرته ستنېدونکو له امله دا فشار نور هم ډېر شوی.»
یوې افغانې میرمنې چې د بلوچستان په یوه «اېم اېس اېف» کلینیک کې یې درملنه کوله، وویل: «موږ هېڅ نه لرو، بېرته به څه ته ستنېږو. هلته نه کور لرو، نه خپلوان. هر څوک چې ستانه شوي، وایي هلته هېڅ نه شته.»
د راپور له مخې، یوازې د ۲۰۲۵ کال په لومړیو شپږو میاشتو کې له ۲۷۴ زره زیات افغان کډوال له پاکستانه شړل شوي او له ۲۰۲۳ کال د نومبر راهیسې د اېستل شویو افغانانو شمېر له یو میلیون اوښتی.
بېپولې ډاکټران چې له ۱۹۸۶ کال راهیسې په پاکستان کې فعال دي، دا مهال د خېبر پښتونخوا، پنجاب، بلوچستان او سند ایالتونو کې روغتیايي خدمتونه وړاندې کوي، چې پکې د مور او ماشوم پاملرنه، د تغذیې ملاتړ او د ساري ناروغیو درملنه شامله ده.
د ۲۰۲۵ کال د جنورۍ څخه د جون میاشتې تر پایه پورې د افغانستان او پاکستان ترمنځ دوه اړخیزه سوداګري یو مېلیارد امریکایي ډالرو ته رسېدلې.
د پاکستانۍ ورځپاڼې اېکسپرېس ټربیون د راپور له مخې؛ دا د دواړو هېوادونو ترمنځ د سوداګریزو اړیکو په بیا رغېدو کې د مثبت پرمختګ نښه ده.
د طالبانو د صنعت او سوداګرۍ وزارت لهخوا خپور شوی تازه راپور ښيي، چې د روان کال په لومړیو شپږو میاشتو کې افغانستان پاکستان ته ۲۷۷ مېلیون ډالر صادرات کړي؛ په داسې حال کې چې پاکستان بیا د ۷۱۲ مېلیون ډالرو په ارزښت توکي افغانستان ته صادر کړي دي.
افغانستان، پاکستان ته تر ډېره پنبه، سکاره، ودانیزې ډبرې او وچه مېوه استولې ده؛ خو پاکستان بیا د افغانستان بازار ته صنعتي توکي، درمل او خوراکي توکي صادر کړي دي.
په راپور کې راغلي، که چېرې دغه تازه شمېره د ۲۰۲۰کال څخه تر ۲۰۲۳ کلونو پورې د سوداګریزو اړیکو سره پرتله شي؛ نو په دغه اړیکو کې یو څرګند پرمختګ لیدل کېږي.
د کرونا وبا، سیاسي بېثباتۍ او د تګ راتګ لارو بندېدو له امله د دواړو هېوادونو ترمنځ سوداګري یو وخت له یو مېلیارد ډالرو هم راښکته شوې وه.
اېکسپرېس ټربیون زیاتوي، که څه هم دغه شمېره د پرمختګ ښکارندویي کوي؛ خو سوداګر لا هم له سیاسي فشارونو، د لارو ستونزو او د ویزو له محدودیتونو شکایت لري.
په جلالاباد ښار کې د ډبرو سکرو یو سوداګر نور خان اېکسپرېس ټربیون ورځپاڼې ته ویلي، چې له هرو امنیتي پېښو وروسته پاکستان پر سوداګرۍ محدودیتونه لګوي، ویزې بندوي او سوداګریز مسیرونه له خنډ سره مخ کوي. دا ستونزې د دواړو هېوادونو ترمنځ د باور فضا کمزورې کوي.
د طالبانو د صنعت او سوداګرۍ وزارت شمېرې ښيي، چې د دواړو هېوادونو ترمنځ شته سوداګریز توازن اوس هم د پاکستان په ګټه ولاړ دی. پاکستان د ټولې دوه اړخیزې سوداګرۍ ۷۰ سلنه برخه لري؛ په داسې حال کې چې افغانستان یوازې ۳۰ سلنه ونډه لري.
ورځپاڼه وایي، چې دا مثبت پرمختګ د طالبانو او پاکستان ترمنځ د ډیپلوماټیکو تماسونو پایله ده. کابل ته د پاکستان د بهرنیو چارو وزیر اسحاق ډار سفر او همداراز د پاکستان د ځانګړي استازي محمد صادق خان هلې ځلې، د سوداګریزې فضا د ښه والي لپاره ګټور ثابت شوي دي.
د واشنګټن پوسټ خبریال حق نواز خان بیا وایي، که سوداګري له امنیتي او سیاسي مسایلو بېله وساتل شي؛ نو دا حجم د کال تر پایه ۲ مېلیارد ډالرو ته رسېدای شي.
هغه زیاتوي، که چیرې شرایط مساعد شي، دواړه هېوادونه کولای شي خپله سوداګریزه کچه بېرته تر ۳ مېلیارد ډالرو پورې لوړې کړي.
د افغان سوداګرو په باور، د دې لپاره چې سوداګریزه فضا باثباته پاتې شي؛ باید د دواړو لوریو لهخوا تورخم، غلامخان، خرلڅي او سپین بولدک کې د تخنیکي اسانتیاوو برابرول، د ویزو پروسې اسانه کول، د واګې، کراچۍ او ګوادر بندرونو د خدماتو بیا فعالول او د سوداګرۍ او سیاست بېلول د دوامداره حل لپاره به کلیدي اقدامات وي.
اېکسپرېس ټربیون وایي، په خیبر پښتونخوا کې وروستۍ امنیتي پېښې، د «ټيټيپي» مسله او د دواړو هېوادونو ترمنځ وخت ناوخت سیاسي شخړې هغه مسایل دي، چې کېدای شي سوداګریز بهیر بېرته له خنډ سره مخ کړي.
ټاکل شوې، چې د پاکستان یو لوړپوړی ځانګړی استازی نږدې ورځو کې کابل ته سفر وکړي؛ تر څو د سوداګرۍ پر روان وضعیت، دپاکستاني طالبانو پر موضوع او د ډیورنډ کرښې په اوږدو کې د شته ستونزو پر حل تمرکز وشي.
که څه هم د ۲۰۲۵ کال په لومړیو شپږو میاشتو کې د افغانستان او پاکستان ترمنځ سوداګري له یو مېلیارد ډالرو اوښتې؛ خو د دواړو هېوادونو د سوداګرۍ د لا پرمختګ لپاره دوامداره سیاسي اراده، د باور فضا او تخنیکي اسانتیاوې اړینې دي.
د پاکستان د پوځ د عامه اړیکو دفتر وايي چې د اندونیزیا دفاع وزیر جنرال جافري سجام سوالدین د سې شنبې په ورځ په راولپنډۍ کې د پوځ په مرکزي قوماندانۍ کې د پاکستان د پوځ له لوی درستیز فیلډ مارشال عاصم منیر سره وکتل او د پوځي اړیکو د پیاوړتیا په اړه یې خبرې وکړې.
د پاکستان د پوځ د عامه اړیکو له دفتره په خپره شوې خبرپاڼه کې لیکل شوي، چې دواړو خواوو د سیمه ییز امنیت، دفاعي همکارۍ او د دوه اړخیزو پوځي همکاریو د زیاتولو لپاره د لارو چارو په اړه نظرونه تبادله کړل.
په دې غونډه کې د دواړو هېوادونو ترمنځ په سیمه کې د سولې او ثبات د ډاډمنولو لپاره په متقابلې همکارۍ ټینګار شوی.
د پاکستان پوځ وايي، د پاکستان لوي درستیز عاصم منیر په سیمه کې د سولې او ثبات د ساتلو لپاره د متقابلې همکارۍ پر اهمیت خبرې وکړې.
د پاکستان د پوځ د عامه اړیکو دفتر د اندونیزیا د دفاع وزیر په حواله لیکلي، چې نوموړي په ترهګرۍ ضد جګړه کې د پاکستان د پوځ د رول ستاینه کړې ده.
د پاکستان د لومړي وزیر مرستیال او د بهرنیو چارو وزیر ویلي، چې د افغانستان دوامداره سوله او ثبات د شانګهای د همکاریو سازمان د غړو هېوادونو د ګډو هیلو بنسټ جوړوي. اسحاق ډار دا څرګندونې د شانګهای همکارۍ سازمان د بهرنیو چارو وزیرانو شورا غونډه کې کړې.
نوموړي د افغانستان د وضعیت په اړه د سیمهییزې همکارۍ پر اړتیا هم ټینګار وکړ.
هغه وړاندیز وکړ چې د “شانګهای د همکاریو سازمان ـ افغانستان د تماس ډله” باید بېرته فعاله شي. هغه وویل چې له دې سره به یو ارزښتناک، عملي او په پایلو متکي مشارکتي بستر برابر شي.
ډار د ترهګرۍ په اړه اندېښنه څرګنده کړه او ویې ویل: «ترهګري د بشریت یوه ګډه اندېښنه ده، چې نړیوال امنیت ته ګواښ پېښوي. د ترهګرۍ ټول ډولونه، که دولتي وي یا غیر دولتي، د غندنې وړ دي. موږ باید ترهګري د سیاسي موخو لپاره له کارولو راوګرځوو او د دې خطر پر ضد باید په ګډه او همغږې لارې سره مبارزه وکړو، چې پکې د ترهګرۍ د ريښو ایستل هم شامل دي.»